Болтаева Алия Масакбаевна

Әл-Фараби ат. ҚазҰУ

СТРЕСС ЖӘНЕ ОНЫҢ АЛДЫН-АЛУ ТУРАЛЫ НЕ БІЛЕСІЗ?

Стресс – адамның мазасыздығынан туындайтын көбіне өзі бейімделмеген жұмыстардың шамадан тыс болуына байланысты бейімделген психикамен организмнің өзгерістерге ұшырауына әкелетін процесс ретінде саналады. «Стресс» ағылшын сөзі, аудармасы «қысым, тартылыс, қысым келтіру» деген мағынаны білдіреді. Ғылымға ең алғаш осы ұғымды енгізген канадалық ғалым Ганс Селье. Оның анықтамасы бойынша, стресс – өте жағымсыз әсерлерге жауап ретінде туған организмнің қалыпсыз бейімделу әрекеттерінің жинағы.

Стресс деген сөз күнделікті өмірімізде үйреншікті болып кеткенімен ғылыми әлемде оған қатысты мәселелер өте көп. Бұл күндері стресс қоғамдық өмірдің бір ажырамас бөлігіне айналды, қандай оқиға өтсе де осы стреспен байланыстырады. Ғылыми әлемде стресс туралы 600-ге жуық анықтамалар мен көптеген теориялар бар.

Қазір көп айтылып жүрген психологиядағы жаңа бағыт когнитивті процестер, психоиммунология сияқты зерттеулерде стрестік жағдайға ойлау іс-әрекеті қарсыласа алады деген түсінік қалыптасқан.

Міне өмірімізде көп қолданыс табатын стресс ұғымының қысқаша тарихы осылай басталады. Осы айтылғандарды қорыта келе стресс дегеніміз адамға қауіп тудыратын және мінез-құлықтық және физиологиялық реакциялар шақыратын эмоциялық бір күйді бастан кешіру.

Стрестің симптомдары:

-физиологиялық;

-эмоциялық;

-мінез-құлықтық;

-интеллектік симптомдар.

Сізде неғұрлым симптомдар көбейсе онда сіз стресті қадағалай алмайтын нүктеге, нәтижеге соғұрлым жақындайсыз.

Әрбір адам өзінің табиғатына, өзінің ішкі тұрақтылығына жету үшін өзін тепе-теңдікте ұстауға ұмтылады. Егерде ішкі тепе-теңдікке қауіп төніп тұрса, онда мазасыздану, беймазалық, толқу сияқты күйлерді бастан кешіріп, стресске шалдығамыз, мысалы белгілі бір жағдай біздің қадағлауымызға көнбейді, өзіңді қадағалай алмайсың, ары қарай дами алмайтыныңды сезіну, ешкімнен көмек жок тек өзіңе ғана сенетін жағдайды сезіну. Егер осындай күйлер мен сезінулер өзгермей жалғаса берсе, ұзақ уакыт олар әлсіремесе, онда ұзақ уакытқа созылған стресс туралы айтамыз.

СТРЕСТІҢ АЛДЫН-АЛУДЫҢ ШАРТТАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ.

Стресс – адамның мазасыздығынан туындайтын көбіне өзі бейімделмеген жұмыстардың шамадан тыс болуына байланысты бейімделген психикамен организмнің өзгерістерге ұшырауына әкелетін процесс ретінде саналады. «Стресс» ағылшын сөзі, аудармасы «қысым, тартылыс, қысым келтіру» деген мағынаны білдіреді. Ғылымға ең алғаш осы ұғымды енгізген канадалық физиолог Ганс Селье. Оның анықтамасы бойынша, стресс – өте жағымсыз әсерлерге жауап ретінде туған организмнің қалыпсыз бейімделу әрекеттерінің жинағы.

Қазіргі кездегі ғалымдар стрестің келесі түрлерін ажыратады:

Эустресс: жағымды стресс. Ол қалаулы әсерімен үйлеседі және ағзаны жинақтайды. Эустресс жағдайында танымдық процестердің белсенділігі және сана сезім процестері шынайы өмірде ұғысуы, есте сақтау қабілеті артады.

Дистресс: Жағымсыз стресс. Әр адам стресстің оптимальды деңгейін ұстауға қабілетті, Бірақ стрестік әсерлер адамның бейімделушілік мүмкіншілігінен аспауы керек. Олай болмаған жағдайда стресс – дистреске айналуы мүмкін. Ол шаршау, жұмысқа ынтаның төмендеуі, қобалжу, үрейлену деген сияқты өзгерістермен сипатталады. Осы сияқты стреске төзімсіздік азуға әкеп соғады. Ал, азу жүйке ауруына шалдықтырады, кейде психоздық ауруға, үнемі шаршап тұру синдромына, немесе психосоматикалық ауытқуларға жетелейді. Бұл тұрғыдан алғанда, заманында Әбу Әли Ибн Синаның қойларға қойған тәжірибесі өте қызық. Ол бір қойды қораға, басқа қойларды көретіндей етіп, жалғыз өзін қамаған. Ал екінші қойды басқа қораға қасқырдың үйшігінің жанына орналастырған. Бірінші табынға қосылғысы келіп, маңырай берген, бір ақ алдындағы жем-шөпті жептұрған. Ал екінші қой қасқырды көрген сайын үркіп, қашпақ болған. Ол алдындағы жемді аузына да алмай, жүдеп-жадап әлсіреген [2,32]. Адам да солсияқтыжақсыныкөрсежақындағысыкеліп, жағымды стресс туады. Ал жамандыкездестіргендеоданжанынаулақсалып, құтықашады, жағымсыз стресс туады. Міне, осы екімысалстрестіңжағымдыжәнежағымсызтүрлерінбіршамасипаттайды.

Адамныңжекеерекшеліктеріне, мінезіне, жоғарғыжүйкеәрекетініңтиптерінеорайстрестіңбірнешетүрлерібайқалады.

Стресс үшкезеңнентұрады:

1) үрейлену фазасы − жағымсызтітіркендіргішәсереткенсәттетуатынжауаптыңалғашқыкезеңі. Таңырқауіспеттісезімпайдаболады;

2) төзімділік-қарсыласу фазасы – жағымсызтітіркендіргішәсерінеберіліпкетпей, оғантөзу реакция сытуады. Бұлкезде гипоталамус-гипофиз жүйесініңықпалы мен бүйрекүстібезініңгормондарыныңмөлшеріқанда тез мөлшердекөбейіпкетеді. Симпатикалықжүйкежүйесініңәсеріменжүректіңсоғуырғағыжылдамданады, тынысалуырғағы да жиіленетүседі. Бұлшықеттердіңжиырылуқабілетікүшейеді;

3) әлсіреуфазасы– бейімделуқорыныңмүмкіндігіазайып, таусылады, сондықтанпсихологиядадезадаптация (бейімделудіңнашарлапжойылуы) пайдаболады.

Стрестітудыратынәсерлергеқарайфизиологиялықжәнепсихологиялық стресс депекігебөледі. Психологиялықстрестімәліметтікжәнеэмоциялық стресс депатайды. Тосыннанжағымсыз хабар естігендемәліметтік стресс пайдаболады. Адам дұрысжауаптабаалмай, қаттықиналады, не істерінбілмей, абыржыпқалады. Ал эмоциялық стресс қауыптуғанданемесеоқысқорыққанда, не біреуденқаттыкөңіліқалғандабайқалады. Мұндайдажоғарғыжүйкеәрекетіндетежеулісерпілісіқанатжаяды. Соныңнәтижесіндеіс-қимыләрекетінемесесөйлегенсөзібұзылады.

Стресс түрлеріне тоқталамыз.

Тұлғаішілік стресс.Көптегенбіздіңсыртқыәлемгеталаптарымызжәнеолардыңбізгеәсері осы стресс түріменбайланысты.

Тұлғааралық стресс бөлімі белгілі бір өмір салаларымен өзара байланыс жасайды. Себебі, әр адамға өз әрекетінде әр түрлі әлеуметтік сұрақтарды шешуге тура келеді, өзге адамдармен әрекеттесу және оның бағалауы біздің қабылдауымызға, уайымдауларымызға, жағдайларға және сыртқы әлем құбылыстарына қатынасымызға елеулі ықпал жасайды. Көптеген өмірлік мәселелер адамдар арасындағы қатынастың проблемасы болып табылады.

Тұлғалық стрестің индивид не жасап жатқанына және оған берілген мысалы, ата-ананың, ерінің, қызметкердің ролін және т.б. әлеуметтік ролдерді қалай жүзеге асырады және бұзатын уақытта онымен не болатынына қатынасы бар. Ол денсаулықтың бұзылуы, жағымсыз әдеттер, сексуалдық қиындықтар, қартаю, зейнетақыға кету сияқты құбылыстармен байланысты көрінеді.

Жанұялық стресс өзіне жанұя ішіндегі барлық қиындықтарды қосады. Ол-үй ішіндегі жұмыс, тектер арасындағы қарама-қайшылық, жанұядағы ауру немесе өлім, ішімдік, ажырасу және с.с.

Өндірістік стресс көбіне ауыр жұмыс күшімен, жұмыс нәтижесін қадағалаудың жоқтығынан, ролдік анықсыздықтан және ролдік қарама-қайшылықпен байланысты. Жұмыс қауіпсіздігін нашар қамтамасыз ету,еңбекті әділетсіз бағалау, оның ұйымдастырылуының бұзылуы стресс пайда болуының көзі болуы мүмкін.

Қоғамдық стресс адамдардың үлкен топтары бастан кешетін проблемаларға жатады. Мысалы, экономикалықтоқыру, кедейшілік, расалыққысым, банкрот болу және дискриминация жәнет.б.

Экологиялық стрессқоршағанортаныңэкстремалдыжағдайларыныңықпалжасауыменнегізделеді. Бұндайықпалдыкүтунемесеоныңнәтижесі – ластанғанауажәне су, қаталауарайыныңжағдайы, нашаркөршілер, дыбыстыңжоғарыдеңгейіжәнес.с.

Қаржылық стресстүсіндірудіқажететпейді. Есептітөлеумүмкінсіздігі, қарызалудағықиыншылықтар, жұмыснәтижесініңжалақыдеңгейіменсәйкескелмеуі, қосымшақаржылықшығындар, осы жәнебасқа да себептер стресс пайдаболуынаәсеретеді.

Тұлғаішілік стресс детальдықарастырудықажететеді. Олбіріншіжағынаноғанжеткіліктікөңілбөлінбегенінебайланыстыболса, екіншіжағынан, оләртүрліөмірлікоқиғалардыжобалауымүмкінжәнеоғанқатынасерекшеліктерінеықпалжасапжәне индивид мінез-құлқынаәсерететінінебайланысты. Стресстіңқандайнәрсеекенін, денсаулыққақалайәсерететітінбілдік. Ендігіжердеоданқұтылудың, алдыналудыңжәнежеңудіңжолдарынқарастырайық.

Стресстіжеңудеадамныңістейтінжұмысының не қызметініңсипатызормаңызғаие. Еңбекадамға тек материалдықбайлықәкеліпқанақоймай, соныменбіргеқанағаттанушылықсезімін де сыйлауытиіс. Көңілсіз, күңгірт, бірыңғай, ылғиөзіңдізорлапістейтінжұмысстрестіңбірден-біркөзіекендігіайтпаса да түсінікті. Шынында да, біздіңуақытымыздыңкөбісіқызметте, оқудаөтеді. Олегеркөңілсізболса, тәніміз де бүкілжүйелердіңүйлесімсіздігінтуғызып, оны дағдарысқаұшыратады. Сондықтан, адамкөңіліқалағанмамандығыбойыншаөзіұнататынкәсіппенайналысқаныжөн. Жұмыстағынемесеоқудағыкөңілсіздікотбасындағыкикілжіңгеұласса, стрестіңкөкесінсондакөресің.

Қиынсәттердеадамныңқиындықтыжеңугедегенөзіндетілекжәнемүмкіндігі (дайындығы) болуыкерек. Қайкезде де адамғақажырлыүмітжәнесенімқажетМузыканыңадамжандүниесінеәсерініңпайдалыекенінертезаманнанадамдарбілген. Тіпті ҮІ ғасырдаб.э.б. ежелгі грек ойшылыжәнематематигі, соныменқатарежелгі Олимпиада ойындарыныңжеңімпазы (жұдырықтасубойынша) Пифагор музыканыемдікмақсаттақолданған. Оныңайтуынша, адамныңжаны мен тәнімузыкалықәсеретудіәркезталапетедідейді. Ал, ІІІ ғасырдаб.э.б. Парфян патшалығындамузыкалды-медициналық театр салынған. Ондакелгенкөрермендермузыкаменемделгенекен. Музыка тыңдауұзақтығы 15-30 минуттайболуыкерек.

Психопрофилактиканыңекіншітүрі – өзін-өзісендіру.Оғанаутогендіжаттығуларкөмектеседі. Сіздергеағылшынпсихологы Клер Рейнерталдағанөзін-өзісендірубағдарламасынұсынамыз.

І қағида.Таңертең бар қуатыңыздыүйденжақсыкөңіл-күйменшығуғажұмсаңыз.

ІІ қағида.Өзбойыңыздағыкемшілікке орала бермеңіз. Оларкімдеболсын бар.

ІІІ қағида.Басқалардыартықсынғаалмаңыз. “Ешкімдісөкпе, сонда сен да сөгілушіболмайсың”−депінжіл де ғибратқылады.

ІҮ қағида.Басқалардыкөңілқойыптыңдаңыз, сондаолардың да Сіздесекөңіліерекшеболыптұрады. Жұрткөбінетыңдаушылардыжақсыкөреді.

Ү қағида.Ағыңызданжарылыптұрыңыз. Бейіліңізсақболсын. Білмегеніңіздібілеміндепәлекболып, қулыққасалынбаңыз.

ҮІ қағида.ӨзтөңірегіңізденСіздісәл де болсатүсінетінжақсыадамдытауыпалыңыз, жалғызсырамайтынболасыз.

ҮІІ қағида.Жасқаншақтығыңыздыарақпенкетіреміндепойламаңыз. Егер де ашық, ақжарқынболсаңыз, арақ-шарапсыз да өзіңіздіқоршағанадамдарарасындамерейліболасыз.

ҮІІІ қағида.Орынсызименшектіктіңкейбірадамдардыжалықтырыпжіберетінін де естесақтағанжөн, егер де біреуСізбендаусынкөтеріп, өктемсөйлесіптұрса, оғанөзімкінәліміндепесептемеңіз, бәлкім, оладамүшінөзжігерсіздігінжеңудіңбірамалыосындайболардегенойдажүргеншығар.

ІХ қағида.Өзіңізбенбіржаманісболып, жағдайсыздыққаұрынсаңызелдіңкөзіншекейіп, налымаңыз. Жұртсізгеерекшеықыласпенқарайтынболады, өйткеніоларғаөзартықшылықтарынсезінугеСізбірүлкенмүмкіндікбердіңіз. “Жақсысөз – жарымырыс” демекші, жақсысөз бен жылылебізадамғаәрқашан да емдеу. “Істегенісіңмақұлданып, қолдаутапсаекен” – деукезкелгенадамғатәнқасиет. Қоғамның, өзтөңірегіндегіжақын-жуықтары мен достарының, отбасымүшелерініңқолдап, қуаттаушыпікірлеріәрбірадамныңденсаулығыүшінауадайқажет.

Қорытакеле, Г.Селье “Стресс – бұлсіздіңбасыңызғатүскеннәрсеемес, олтүсінігіңіздегінәрсе” дегенболатын. “Стресстентолыққұтылу – өлімменбірдей” дегенді де ғалымдәлтауыпайтқан. Өйткені, тіріағзаүнемітосынжағдайғакезігіп, оғанжауапберіпотыруытиіс, бірақадамныңпсихологиялықкейпіқандай: қиындықтанқашуғабейімбе, әлде оны жеңугебейімбе? – бәрісоғанбайланысты. Өзіңеөзіңсенімдіболсаң, жеңбейтінқиындықжоқ, кез-келгенқиындықтанжолтабасың: еңбастысы – түймедейдітүйедейетіпкөрсетуден, асқанкінәмшілдіктенаулақ бол, ешқандаймұңғаберілме, өзіңдінықұстайбіл, қандайсәтте де қорқынышсезімінжеңугетырыс.