Студенттердің әлеуметтік мінез-құлқы мен мотивациясына стресстің әсері

Қазақстанның жоғары оқу орындары арасында әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті (ҚазҰУ) өзінің сапалы білім беру жүйесі мен студенттердің жеке тұлғалық және әлеуметтік дамуына бағытталған жұмыстарымен ерекшеленеді. Университет қабырғасында студенттердің білім алу барысында кездесетін қиындықтары, әсіресе стресс жағдайлары, терең зерттеу нысанына айналып отыр.

Студенттік өмір - жаңа белестерді бағындыру мен тұлғалық қалыптасудың маңызды кезеңі. Бұл кезеңде жастар білім алып, кәсіби болашаққа негіз қалап қана қоймай, жеке тұлға ретінде өзін-өзі тануға және дамытуға тырысады. Алайда жаңа ортаға бейімделу, жоғары талаптар мен жауапкершілік, сондай-ақ өзара қарым-қатынастардың қиындығы студенттер үшін түрлі деңгейдегі стресс тудыруы мүмкін. Бұл мәселе қазіргі заманғы білім беру жүйесінде ерекше маңызға ие, себебі стресс студенттердің мінез-құлқына, мотивациясына және жалпы өмір сүру сапасына айтарлықтай әсер етеді.

Стресс - адамның ішкі ресурстары мен сыртқы талаптар арасындағы теңгерімнің бұзылуынан туындайтын психологиялық және физиологиялық реакция. Бұл құбылыс әсіресе студенттер арасында жиі кездеседі, өйткені олар күнделікті өмірде көптеген қиындықтарға тап болады. Студенттік стресс негізінен оқу үдерісінің қарқынды жүруінен, уақыт тапшылығынан, әлеуметтік байланыстардың күрделілігінен және өзін-өзі дамыту қажеттілігінен туындайды.

Стресстің студенттердің мінез-құлқына әсері әртүрлі болуы мүмкін. Кейбіреулерінде бұл құбылыс белсенділіктің төмендеуіне, өзіне деген сенімділіктің азаюына және жаңа міндеттерден бас тартуға алып келеді. Басқаларында, керісінше, агрессивті мінез-құлық, айналасындағылармен қақтығысқа түсу немесе оқшаулануға ұмтылу сияқты реакциялар байқалуы мүмкін. Бұл жағдайлар студенттердің тек оқу үлгеріміне ғана емес, олардың әлеуметтік бейімделуіне де теріс ықпал етеді.

Стресстің мотивацияға әсері де елеулі. Мотивация - кез келген әрекеттің негізгі қозғаушы күші. Ол білім алуға, өзін-өзі дамытуға және жаңа жетістіктерге ұмтылуға итермелейді. Алайда стресс жағдайында мотивация әлсірейді немесе мүлдем жоғалады. Мысалы, студенттер кейде жоғары талаптардың салдарынан мақсаттарын айқын көре алмай, жауапкершіліктен жалтарып, оқу процесіне қызығушылықты жоғалтуы мүмкін.

Әлеуметтік қарым-қатынастар да стресс жағдайында елеулі өзгерістерге ұшырайды. Студенттер айналасындағы адамдармен қарым-қатынас орнатуда қиындықтарға тап болып, тұйықталып, жалғыздық сезімін бастан кешіруі ықтимал. Бұл өз кезегінде олардың эмоционалдық жағдайына теріс әсер етіп, қоғамнан алыстауына әкеледі. Мұндай жағдайларда студенттерге әлеуметтік қолдау көрсету маңызды, себебі ол оларды қиындықтармен күресуге және өмірге деген сенімділікті қайтаруға ынталандырады.

Стрессті жеңудің тиімді әдістерін қолдану студенттердің психологиялық және әлеуметтік жағдайын жақсартуға мүмкіндік береді. Университеттер студенттерге стресс факторларын басқаруға көмектесетін түрлі ресурстар мен құралдарды ұсына алады. Мысалы, психологиялық қызмет көрсету орталықтары жеке кеңес беруден бастап, топтық тренингтер мен семинарларға дейін түрлі қолдау көрсетуді ұйымдастыра алады. Мұндай шаралар студенттерге өз эмоцияларын басқаруды, ішкі ресурстарын дұрыс пайдалануды және қиындықтарды жеңуді үйренуге көмектеседі.

Сонымен қатар, студенттерге уақытты басқару дағдыларын дамыту маңызды. Тиімді жоспарлау арқылы олар өз міндеттерін уақытында орындап, оқу мен жеке өмір арасындағы тепе-теңдікті сақтай алады. Сондай-ақ, физикалық белсенділік, дұрыс тамақтану және жеткілікті ұйқы да стрессті төмендетуде маңызды рөл атқарады.

Қорыта айтқанда, стресс - студенттік өмірдің ажырамас бөлігі, бірақ ол тек қиындық емес, сонымен бірге өсу мен дамудың мүмкіндігі ретінде де қарастырылуы мүмкін. Университеттер мен студенттердің өздері стрессті тиімді басқару жолдарын іздеп, оны жеке жетістіктерге жетуге қолданса, бұл қиындықтарды жеңудің алғашқы қадамы болмақ. Студенттік ортада позитивті көзқарасты қалыптастыру, қолдау көрсету және білім алуға деген қызығушылықты ояту - студенттердің мотивациясын арттырып, олардың болашақ табысына негіз қалайды.

Тленчиева Н.С.

педагогика ғылымдарының кандидаты

Кәрімхан Ә.А.

психология мамандығының студенті

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ