Студенттердің әлеуметтік мінез-құлқы мен мотивациясына стресстің әсері

әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық Университеті (ҚазҰУ) - Қазақстандағы ең беделді оқу орындарының бірі, онда білім беру мен ғылыми зерттеулер жоғары деңгейде жүзеге асырылады. Университетте студенттердің жан-жақты дамуы мен әлеуметтік бейімделуіне ерекше көңіл бөлінеді. Әсіресе, оқу үдерісінде жиі кездесетін студенттік стресс мәселесі - университет ғалымдары мен студенттердің зерттеу нысанына айналған маңызды тақырыптардың бірі.

ҚазҰУ психология факультетінде студенттер стресстің себептері мен салдарын, оның психологиялық және физиологиялық аспектілерін, сондай-ақ стресс жағдайларымен тиімді күресудің әдістерін зерттейді. Осы арқылы студенттерге академиялық қысым, жоғары талаптар, уақыт тапшылығы сияқты факторлармен күресуде психологиялық қолдау көрсету және олардың стресс деңгейін төмендетуге бағытталған тәсілдер ұсынылады.

Университет қабырғасында алынған теориялық білім мен практикалық дағдылар студенттерге стресс жағдайларына төтеп беріп қана қоймай, болашақ мамандықтарында да осы тақырыпқа қатысты кәсіби шешімдер қабылдауға көмектеседі.

Стресс - адамның мінез-құлқына және мотивациясына әсер ететін маңызды фактор, әсіресе студенттер ортасында, онда жоғары академиялық талаптар мен жаңа жағдайларға бейімделу стресс көзі бола алады. Стрестің студенттерге әсері оқу үлгерімінің төмендеуі мен оқу мотивациясының жоғалуы түрінде ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік қарым-қатынастарда да көрінуі мүмкін, мысалы, қарым-қатынастан қашу, тұйықталу және агрессивті реакциялар. Студенттердің 60%-дан астамы оқу барысында стресстің жоғары деңгейін сезінеді, ал 40%-ы оқу саласында қарым-қатынастың қиындығын анықтайды. Осы мақаланың мақсаты - стресс әсерінен студенттердің әлеуметтік мінез-құлқы мен мотивациясын талдау, негізгі стрессорларды анықтау және олардың оқу процесі мен жеке қарым-қатынастарға әсерінің ерекшеліктерін қарастыру.

Стрестің психологиясы бойынша зерттеулер стресс адамның когнитивтік функцияларына, эмоционалдық күйіне және мінез-құлқына елеулі әсер ететінін көрсетеді. Мысалы, Браун және оның әріптестері ұзақ уақыт бойы стрессте болудың мотивацияны төмендетіп, әлеуметтік дағдыларды нашарлататынын айтады, ал Штейн мен Джонсон стресс пен алаңдаушылық деңгейінің жоғарылауын және агрессиямен байланыстырады. Ривз және Паркер жүргізген зерттеулер де жоғары стресс деңгейі оқу процесінен қанағаттанушылықты 25%-ға дейін төмендететінін және оқшаулану сезімін күшейтетініне назар аударады. Сонымен қатар, студенттердің 40%-ы оқу кезінде стрессті басқаруда әлеуметтік қолдаудың жетіспеушілігін атап өтеді, бұл олардың академиялық мотивациясына және әлеуметтік қарым-қатынасына теріс әсер етеді.

Стрестің студенттердің мотивациясы мен әлеуметтік мінез-құлқына әсерін зерттеу үшін қолда бар зерттеулердің деректері, сондай-ақ студенттердің стресстік деңгейін, мотивациясын және әлеуметтік әрекеттесуін бағалау үшін өткізілген сауалнамалардың нәтижелері пайдаланылды. Стресс деңгейі Шкала Переживания Стресса бойынша бағаланды, ал мотивация мен әлеуметтік мінез-құлық адаптацияланған әлеуметтік функциялау сұрақнамалары арқылы зерттелді. Олардың ішінде 55% студенттер жоғары деңгейдегі стресстен зардап шегетінін және олардың 35%-ы әлеуметтік орталарда үнемі оқшаулану мен қарым-қатынастың қиындығын сезінетінін көрсетті.

Көптеген зерттеулер жоғары стресс деңгейінің оқу мотивациясының төмендеуімен және әлеуметтік мінез-құлықта, мысалы, қарым-қатынастан қашу және оқшаулану сезімінің пайда болуымен тығыз байланысын растайды. Студенттердің 65%-ы академиялық қысым мен уақыттың жетіспеушілігіне байланысты стрессті сезінеді, әсіресе оқу мен жұмысты немесе белсенді әлеуметтік өмірді біріктіретін студенттерге кездесетін қиындықтар оқу процесіне деген қызығушылықты 30%-ға дейін төмендетеді және әлеуметтік ортаны қабылдауда 40%-дан астам студент қиындықтар туындатады. Бұл олардың әлеуметтік қатысуын нашарлатып, ұжымда қақтығыстардың көбеюіне әкеледі. Сонымен бірге, студенттердің 50%-ы әлеуметтік қолдаудың жеткіліксіздігін өздерінің оқу мотивациясының төмендеуімен байланыстырады.

Стресс студенттердің әлеуметтік мінез-құлқына және мотивациясына маңызды әсер ететін фактор болып табылады. Оқу ортасында стрессорларды анықтау және төмендету, әлеуметтік қолдау көрсету және академиялық қысымды азайту студенттердің психологиялық жағдайын жақсартуға және оқу мотивациясын арттыруға көмектеседі. Алдағы уақытта стресс басқарудың нақты әдістерін зерттеп, олардың оқу үлгерімі мен әлеуметтік мінез-құлыққа әсерін зерттеу қажет.

Тленчиева Н.С

педагогика ғылымдарының кандитаты

Кәрімхан Ә.А.

психология мамандығының студенті

әл-Фараби атындағы ҚазҰУ