Су- тіршілік нәрі

Алматы қаласы Алатау ауданы №182 жалпы білім беретін мектеп

CУ – тіршілік көзі

Орындаған: 7 «В» сынып оқушысы Кабыкенова А.

CУ – тіршілік көзі

Су — тіршілік көзі, табиғатта ең көп таралған зат. Су Жер шарының 3 / 4 бөлігін алады. Тіршілік құбылыстарының бәрі судың қатысуымен жүреді, табиғаттағы барлық тіршілік атаулының құрамына кіреді.Тірі ағзалардың 60-70 %-ы , ал өсімдіктердің 90 % -ы судан тұрады. 
Су — тамақ рационының маңызды құрамдас бөлігі. Сусыз тіршілік жоқ. Адам шөлдегеннен гөрі аштыққа шыдамды келеді екен. Зат алмасудың барлық процестері судың қатысуымен атқарылады.Тамақты сіңіру, қанға нәрлі заттардың жетуі сұйық ортада өтеді. Зат алмасудыңзияндыөніміорганизмнен су арқылышығарылады. Организмдесудыңжеткіліксізболуышөлдеугеәкеліпсоқтырады да, судыңартықболуыжүрек-қантамыржүйесініңжұмысынқиындатады.

Су — иіссіз, дәмсіз, түссізсұйықтық. Олмөлдір, аққыш. Оныңөзпішініболмайды. Су — еріткіш. Су табиғаттасұйықкүйде, сондай-аққаржәнемұз, бутүріндекездеседі. Қазақстанныңөзен-көл аз жерлеріндееспесуы мен тереңқабатаралықжерастысуыныңүлкенмаңызы бар.

Халықеспесуынкөнезаманнан-ақпайдаланыпкеледі. Далалықаймақтарданегізінен құдықсуынпайдаланады, ал шөл мен шөлейттіжерлердеқұдықбірден-бірауыз су көзі. Бұлжерлердеқұдықболсағана мал шараушылығымен шұғылдануғаболады. Бірақхалықшаруашылығыныңсуғадегенөскелеңқажеттілігінеспесуықамтамасызетеалмайды. Сондықтансудыңжаңа мол көзін табу керекболды. Мұндай су көздері де табылды, бұл — тереңқабатаралыңжерастысуы.

Су туралы жазып отырып, оның қасиеті туралы түрлі тәжірибелер жасай отырып көрсетуге болады. Ал төменде сол тәжірибелерден бірнешесі көрсетілген.

• Судыңқасиеті

Бізқап – қаттымұз да, газдайжеп – жеңілбу да су болғанымадептаңқаламыз. Бұлсудыңнегізгіқасиеті. Олсұйық, қаттыжәне газ тәріздіүштүрлікүйдекезігеді.

• Кейде судыңтүсінақ дейді .Солайма ?

1 —  тәжірбие: шыныыдысқасүт, екіншішыныға су құямын. Екеуінсалыстырдым. Сүт – ақ , ал  су – түссізтаза. Суды аз мөлшердеалсақ ,олтүссіз. Ал өзен, көлсуларыныңтүстеріәртүрліболады. Оныңсебебісудыңтереңдігінебайланысты ,тереңжерсуыкөгілдірболады. Табиғи су құрамындаерігентұздар, газдаржәнеорганикалықзаттарболады.

• Су мөлдір. Оны анықтапкөрейік. Неге, оны да көрейік?

2- тәжірбие. Екістақанныңбіреуінесүт, біреуіне су құйямын. Олардыңішінеқасықсаламын. Қайсысыанықкөрінеді ? Неге ? Жәнеиіскеймін. Бұлтәжірбиеденсудың түссіз ,мөлдір , иссіз екенінанықтадық.

3- тәжірбие. Біріншіыдысқа: кесеге, шыныға , стақанға су құямын. Осы ыдыстардағысудыңпішінінеқараймын. Су қандайпішінгеиеболды ? Әрбірқұйылғаныдыстыңдәлөзіндейемеспе? Олайболса ,судатұрақтыпішінболмайды. Олқұйылғаныдыстыңпішініналады.

4-тәжірбие: Суды кезкелгенбетітегіснәрсегеқұйыпкөреміз. Олжан – жағынаағабастайды. Себебі олсұйық. Аққан су түгелжоқболыпкеттіме? Оныңорнындадымқылсулыізқалды. Су жұғады екен. Бірақартыншаолдажоқболады ,кеуіпкетеді.Кезкелгензаттысуғамалыпалсаңол су – су болыпшығады. Су жабысқақ. Жуылғанкиімдідалағажаямын .Олбіразданкейінкебеді. Ойланайықшы ! Оныңбойындағы су қайдакетті? Күнкөзіжылуынан су буға айналады.Демексұйықкүйденбукүйінеөтіпауаменараласады.Субуыныңқасиетінзерттеуіс 16 – 17 ғ асырдадамыды..

Мұзқайданпайдаболады ? Егеркүнсалқындап , температура О градустантөментүссе , қысқысуықта , су сұйықкүйденқаттыкүйгеяғни қар мен мұзға айналады.

• Судыңадамөмірінеқажеттілігі , маңызы

Судыңадамөмірінебағажетпейді. Сусызтамақпіспейді, тазалықтаболмайды. Су жолыменадамқатынайды ,қайық , кемежүзеді , жүктасыйды, ағашағызады. Судыңкүшіненэлектрқуатын да алады.. Су арқылыүйдіжылытады. Бірдебірөндірісорынысусызжұмысістейалмайды. Бояуезу, мата ,терібояу, қағаз , сабындайындау, нанпісірутағыбасқажұмыстарсусызістелмейді.

• Судыңөсімдікжәнежанжануарларғапайдасы туралы айта кетейік.

Сусызжануарлардаөмірсүреалмайды. Кейбіржануарлар мен  Жердегітіршілікжәне сан алуантабиғатқұбылыстарысуменбайланысты. Сусызжербетінеөсімдікөспейді,жануарлартіршілікетеалмайды. Өсімдіктопырақтағықоректікзаттарды суда ерігенертіндікүйіндеғанасіңіреалады.

Мысалы: балықтар суда өмірсүреді. Су арқылыөсімдіктертопырақтанқоректікзаттаралады.

• Судыңадамденсаулығынапайдасы.

Суменшынығудасулышүберекпенсүртіну, суғашомылу, су құйылусияқтыпрацедурасынқолдану. Су құйынушынығудыңеңтиімдітүрі. Жылысуданбастапбіртебіртесалқынсуғакөшу. Суық су ішкіжылулықтысақтаптұрады. Суық су әртүрліаурулардыемдейді.

Су туралымақал - мәтелдерайту
1. Сусызтіршілікжоқ.
2. Жер - қазына,
Су – алтын.
3. Бұлақкөрсеңкөзінаш.
4. Сулыжер – нұрлыжер.
5. Тамшыдантеңізқұралады.
6. Тіршіліккөзі - су.

2. Су туралыжұмбақжасыру.
1. Жылт - жылтеткен,
Жылғыданөткен. (Су)
2. Ештесіктетұрмайды,
Олжоқтажерқұрғайды. (Су)
3. Өзікөк,көлеңкесіжоқ. (Көл)