Сәрсен Аманжолов атындағы Шығыс Қазақстан университеті

Жобаның тақырыбы:

Айдың сәулесін пайдалану арқылы электр энергиясын алу

Дайындаған:Тлеубергенова Гүлім

Мамандығы:физика-информатика

2023-2024 оқу жылы

Мазмұны

I.Ай туралы мағлұматтар_______________________________________________________3

II.Ай фазалары_______________________________________________________________ 3

III.Ай бетіндегі күйі___________________________________________________________ 3

IV.Айдың табиғатқа және тіршілікке тигізетін әсері________________________________ 4

V.Ай жайлы қызықты 20 мәлімет_______________________________________________ 5

VI.Жылыжайда өсірілетін жемістер мен көкеністер________________________________ 6

VII.Айдың өсімдіктерге әсері__________________________________________________ 6

VIII.Жоба туралы___________________________________________________________ 7

VIII.Жылыжай______________________________________________________________7

IX.Жоба туралы_____________________________________________________________ 7

Қорытынды________________________________________________________________ 11

Пайдаланылған әдебиеттер___________________________________________________ 12

I.Ай туралы мағлұматтар

Ай (лат. luna) — Жердің табиғи серігі, өзінен жарық шығармайтын Жерге ең жақын аспан денесі. Ол Жерді эллипстік орбита бойымен (1,02 км/сек жылдамдықпен) айналады. Жер мен Ай арасындағы орташа қашықтық 384 500 км. Ай орбитасы жазықтығы мен Жердің Күнді айнала қозғалу жазықтығының арасындағы бұрыш 50-қа жуық. Айдың эллипстік орбитамен шығысқа қарай бір тәулікте 13о-тай жылжуына байланысты оның Жерден қарағандағы көрінісі өзгеріп отырады. Осыған сәйкес Ай фазасы ауысады.Айдың бірдей екі фазасы аралығындағы уақыт 29,53 тәулік (синодтық ай), ал оның жұлдыздарға қатысты Жерді бір айналып шығатын уақыты 27,32 тәулік (сидерлік ай немесе жұлдыздық ай) болады. Айдың өз осінен айналу периоды Жерді айналып шығу периодымен бірдей болғандықтан 59%-тін қамтитын жарты сферасы көрінеді. Қалған 41%-ті көрініп үлгермейді. Арғы беті осы себепті ғарыш кемелерімен арнайы суретке түсіріліп, картасы жасалды.

II.Ай фазалары

Қалыпты жағдайда аспан әлемінде байқалатын ай тұрақсыз күйде болады. Ол, біресе шар тәріздес домалақ күйде жарқырайды, біресе орақ тәріздес күйде кішірейе бастайды, біресе аспан денесінен мүлдем жойылып кетіп, кейінірек орақ тәріздес күйде өсуші пішінге айналып отырады. Мұндай барлығына белгілі ай пішіндерінің өзгеріске ұшырауы, ай фазаларының ауысымы деп аталады. Ай фазалары - жер бетінен байқалатын, күн сәулелерінің бағыттарының өзгеруінен, айдың көрінетін бөлігінің әр түрлі пішіні. Ай түрінің өзгеруі оның Жерге және өзіне жарық түсіретін Күнге қатысты әр түрлі қалыпта орналасуы.

Ғылыми тұрғыда айды зерттеген ғалым­дар ай төрт фазадан тұрады дейді. Оның біріншісі – айдың туылуы, екіншісі – айдың толуы, үшінші фаза – айдың желінуі, ай теріс жағынан желінеді, төртіншісі – ай жіңішкеріп, жоғалады.

III.Ай бетіндегі күйі

Ай бетіне түскен Күн сәулесінің 7%-і ғана кейін шағылады. Айдың 354 сағатқа созылатын күндізгі уақытында оның беті 130оС-ға дейін қызса, сонша уақытқа созылатын түнінің ортасында — 170 , ал таң алдында — 200 -ға дейін суиды. Атмосферасының жоқтығынан Ай бетінің жылынуы мен суынуы Күн сәулесінің түсу бұрышына байланысты тез өзгеріп отырады. Жай көзбен қарағанда Ай бетінде қарауытқан дақтар көрінеді. Олар шартты түрде “теңіздер”, “мұхиттар”, “көл”, “шығанақ” деп аталған. Сыңардүрбімен (телескоппен) қарағанда Ай бетінен тау сілемдері, жарықтар, арналар, шыңдар, аңғарлар мен киіз үй пішінді объектілер, “кратер”, “цирк” деп аталатын сақина тәрізді таулар, ұзыннан ұзақ созылып жатқан жоталар мен тау тізбектері (Альпілер, Аппениндер т.б. делінетін) байқалады. Негізінен аспан тастарының соқтығуынан болған кратерлердің диаметрлері бірнеше км-ден 400 км-ге дейін барады. Цирктердің диаметрі шамамен 200-250 км, ал оны қоршаған тау жоталарының биіктігі 3-7 км. Ай бетін үлкенді-кішілі тас, құм және ұлпа топырақ жапқан. Бұл тастар Күн сәулесі әсерінен желініп жұмырланған. Ғарыш кемелерімен Айдан әкелінген материалдарды зерттеу нәтижесінде, онда тіршіліктің ең жабайы түрінің де жоқ екендігі анықталды. Ай материалының химиялық құрамы Жердегіден өзгеше. Ай жынысында хром, титан, цирконий сияқты элементтер көп, ал алтын, күміс, платина сияқты элементтер аз кездеседі. Онда негізінен темір, титан, цирконий қоспасынан құралған белгісіз минералдар табылды. Ай жыныстары бұдан 3,6-4,6 миллиард жылдар бұрын пайда болған. Бұл — Күн жүйесінің жаралуымен шамалас уақыт. Айдың планеталардан қалған заттардан өз алдына дербес жаралуы мүмкін. Кейін оны Жер өзіне тартып серік етсе керек. Бұл мәліметтер өткен заманда Ай Жерден бөлініпті-міс, Тынық мұхиты соның орны екен деген көзқарастың теріс екендігіне дәлел болып отыр.

IV.Айдың табиғатқа және тіршілікке тигізетін әсері

Ғарыш техникасының күнбе-күнгі дамып келуі, адамдарды бірнеше он жылдықтан кейін айды толық игеруге мүмкіндік береді. Алдымен ғарыш кемелері мен станциялары едәуір үлкен геостационарлы орбиталарға айналады да, одан соң ай маңындағы кеңістікке алмасады.  Геостационарлы орбита дегеніміз - бұл Жерден шамамен 35800 км биіктіктегі шеңберлі экваторлық орбита.

Әрине адамдарға Ай не үшін қажет, одан қандай пайда түседі деген сұрақтар тууы мүмкін.

Адамдардың соңғы жылдардағы шаруашылық әрекеттерінде басты мақсаттардың бірі болып отыр. Бұның бәрі энергия көзінің, пайдалы қазбалардың, таза және тұщы судың жетіспеушілігінен шығып отыр. Айдың жерге жақындығы және жаңа ғарыш техникасына қолайлы болуы оны жердегі проблемаларды шешуге пайдалануға әкеліп соғады.

Табиғи серігіміздің тіршілікке және табиғатқа тигізетін пайдасын қорытындылай келе, болашақ «Жер-Ай» жүйесін құру мақсаты ұсынылып отыр. Бұл жүйенің келешекте практикалық маңызы зор. Өйткені «Жер-Ай» жүйесінің келесі істерді жүзеге асыруда тигізетін ықпалы мол.

1. Айды игеру:

Болашақ уақытта, барлық елдердің индустрия саласы жылдам дамуының салдарынан, жердің пайдалы қазбалары мен минералды ресурстарының азайту процесі басталады. Осы уақытқа дейінгі айды зерттеу жұмыстарының нәтижесіне сүйенсек, жер серігі табиғи минералды ресурстарға бай. Осы адамзатқа керекті ресурстарды пайдалану, алдымызда тұрған үлкен мақсаттың бірі және де керекті ресурстарды айдан игеріп, жерге тасымалдау зор экономикалық пайдамен қатар, жер-анамыздың экологиялық ахуалына да жақсы ықпалын тигізеді.

2. Пайдалы ресурстардың көзін табу, іздестіру:

Осы күнге дейінгі айды зерттеу жұмыстарының нәтижелері, жер серігінің табиғи ресурстарға бай екенін көрсетіп отыр. Айдан әкелінген тас-топырақты зерттеу барысында, онда жер бетінде сирек кездесетін металдардың, пироксеннің, ильмениттің т.б. бай қоры бар екені анықталды. Осы жұмыс барысында, ай қойнауындағы байлықты игеру тақырыбы негізделіп қаралды, көрсетілген техникалық-экономикалық процесстер зерттеліп, адамзатқа келетін пайдасы дәлелденіп отыр.

3. Жердің экологиясын тазалау:

Қазіргі таңда, жер планетасында адам саны 5 миллиардтан асып отыр және де одан әрі көбейту процессі жүріп жатыр. Өнеркәсіп саласы, агрохимия, транспорт салалары осы адам санын қамтамасыз ету үшін жоғары қарқынмен дамуда. Бірақ осы даму процесі, жер бетінде қалдықтардың көлемінің, атмосфераға ластаушы зиянды заттардың шығу көлемінің ұлғаюына әкеліп соқтырып отыр. Осы тақырыпта, жер бетінде қайта өңдеуге жарамайтын аса зиянды қалдықтарды миллиондаған тонналар көлемінде жинамай, болашақта жер серігі айға апарып орналастыру жұмыстары қарастырылып отыр. Жерді аса зиянды қалдықтардан тазарту проблемасын шешу жолында, осы жұмыста көрсетілген бағыт, көңіл аударатындай ерекше болып отыр.

4. Жерді тек адамдардың көгалды мекеніне айналдыру:

Индустрия, транспорт, химия өнеркәсібі, атом энергетикасы мен транспорт – жердің экологиялық ахуалын ауыр жағдайға жеткізуде. Сондықтан, осы жұмыс барысында, жерді аса зиянды қалдықтардан тазарту, оларды айға орналастыру арқасында жер бетін тазалап, адамзаттың өмір сүріп отырған қоршаған ортасын көгалдандыру тақырыбы кеңінен қарастырылады. Осы көрсетілген тақырыптың, жерге деген жақсы әсері нақты ашылған.

Айдың беті күн сайын Күннен шамамен 13 мың ТВт энергия алады. Бұл АҚШ пен Қытайды бір жыл электр қуатымен қамтамасыз етуге жетеді. Бұл энергияның аз ғана бөлігін пайдалану арқылы ғарышкерлер қоныстарын жылытуға және жарықтандыруға көмектеседі. Реголитте сонымен қатар оттегі бар, оны Жерден тасымалдау мүмкін емес, бірақ жергілікті жерден өндіруге болады.

V.Ай жайлы қызықты 20 мәлімет

1. Айда болған адамдардың жалпы саны – 12.

2. Ай бетіне 1969 жылы қонған алғашқы астронавттар: Нил Армстронг және Базз Олдрин.

3. Айға адамның аяғы тимегеніне, 41 жыл өтті. Оған ұшақпен жету үшін 20 күн қажет, ал автокөлікпен 6 ай керек. Қазіргі заманғы ғарыш кемелері оған 3 күнде жетеді.

4. Оның тартылыс күші, Жерге қарағанда 6 есе аз. Сондықтан, кез-келген адам өз салмағымен бірдей затты көтере алады.

5. Айда жер сілкінісі болады. Ол Жердің гравитациясының әсерінен пайда болады.

6. Бұл аспан денесінің көлемі кішірейіп келеді. Миллиондаған жылдардан соң, ол мүлдем жоғалып кетеді.

7. Ай Жерден алыстап бара жатыр. Алғашқы кезде ол Жерден 22 мың км қашықтықта еді, ал енді ара қашықтық 400 мың км.

8. Жел мен ылғалдың болмауына байланысты, астронавтардың аяқтарының іздері 50 жыл бойы өзгеріссіз тұр.

9. Айдың массасы Жерден 81 есе аз, көлемі шамамен 50 есе кіші.

10. Оның температурасы түнде -173°C-ге дейін төмендеп, күндіз 127°C-ге дейін көтеріледі.

11. Айдың жасы, Жерден 10 миллион жылға кіші.

12. Ол шар тәрізді болып көрінгенімен, шын мәнінде оның пішіні жұмыртқа сияқты сопақ келген.

13. Түнде күндізгі уақытта сияқты жарық болу үшін, 300 мың Ай қажет.

14. Оның гравитациялық әсері, біздің планетаның мұхиттарындағы толқындардың пайда болуына әсерін тигізеді. Оның бетіндегі кратерлерді, шамамен 4 миллиард жыл бұрын метеориттер қалдырды.

15. Айда су бар, ол кейбір кратерде мұздатылған күйде сақталған.

16. Жер серігінде атмосфера бар, оны экзосфера деп атайды. Оның құрамы: гелий, неон және аргон.

17. Біздің серігіміздің ландшафтын жақсы бинокльмен немесе қарапайым үй телескопымен көруге болады.

18. Біз Айға қарағанда оның бір жағын, яғни 69%-ын ғана көре аламыз.

VI.Жылыжайда өсірілетін жемістер мен көкеністер

Жергілікті шаруалар халықты көкөніспен, жеміспен толықтай қамтамасыз ете алмай отыр. Сондықтан Өзбекстан мен Қытайдан әкелінген өнім нарықты жаулап алды.

Жасыратыны жоқ, өзіміздің шаруалар халықты көкөніспен, жеміс-жидекпен толықтай қамтамасыз ете алмай отыр. Сондықтан көкөніс пен жеміс-жидекті көрші Өзбек пен Қытай елдерінен тасымалдауға мәжбірміз. Жыл сайынғы бағаның мың құбылуы да осының салдары. Сондықтан сыртан тасымалданатын көкөніс пен жеміс-жидекке деген тәуелділікті жою үшін елімізде жылыжай шаруашылығын дамытуды мықтап қолға алуымыз қажет.  

Негізі жылыжай шаруашылығымен айналысам деушілерге мемлекет тарапынан көмек беріледі. Мәселен жылыжай тұрғызуға жұмсалған шығынның 30 пайызын, көкөністерді сақтауға жұмсалатын шығынының 20 пайызын мемлекет субсидиялайды. Сонымен қоса жылыжай шаруашылығын қолдау мақсатында өсіру шығынына ретінде 500 мыңнан 5,5 млн теңгеге дейін қаржылай қолдау көрсетіледі. Одан бөлек тыңайтқыштарға, гербицидтерге, әр түрлі аурулармен күресетін биогенттерге де мемлекеттен субсидия бөлінеді.

VII.Айдың өсімдіктерге әсері

Ай сұйықтықты қамтитын барлық нәрсеге әсер етеді, яғни Ай өсімдіктердегі шырын ағынына әсер етеді. Осы себепті Ай шоқжұлдыздарды жоғары жылжыта отырып, шырындарды қоздырады, бұл өсімдіктердің жоғарғы бөліктеріндегі шырынның қысымы артып, өсімдіктердің тез өсуін білдіреді.

Айдың өсімдіктерге әсері дәлелденген.Толық айда, мысалы, шырын өсімдікте күштірек және молырақ болады,ал кемуші айда процесс баяу және сирек болады.

VIII.Жылыжай

Жылыжай (орыс. теплица, ағылш. greenhouse) - жылу сүйетін жидектер мен көкөністерді, гүлдерді және басқа да өсімдіктерді жыл бойы өсіруге мүмкіндік беретін, қорғалған, жылытылатын, кендігі әр алуан құрылыс. Көшетханаға қарағанда құрылымы, жылыту жүйесі күрделірек келеді.

Жылыжайда тәулік бойына температура мен ылғалдылықтың ауытқуы шамалы болатын белгілі бір микроклимат сақталады. Мұндай жағдайды жылыту мен желдетуді дұрыс ұйымдастырғанда ғана жасауға болады. Жылыжай күн сәулесімен, биологиялық (биологиялық отынның жылуы есебінен) және техникалық жолмен (ыстық су, бу, электр және т.б.) жылытылады. Ол табиғи жолмен де (желгек немесе фрамуга арқылы) немесе қолдан да желдетіліп тұруы мүмкін. Қандай мақсатқа арналғанына, пайдалану мерзіміне, жылыту түріне, қолданылған құрылыс материалына байланысты жылыжайдың құралымы түрліше болуы ықтимал. Жылыжайды бір еңісті, екі еңісті, блокты деп бөледі. Көбінесе екі еңісті жылыжайлар салынады, оның жарық түсетін жазықтығы шығысқа және батысқа қарап тұруы тиіс. Жабын ретінде әйнек немесе синтетикалық үлдір (міндетті түрде полиэтилен) пайдаланады. Жылыжай дақылдарын тікелей топыраққа отырғызады.

Жылыжай механизмі:

• Поликарбонат

• Полиэтилен

• Шыны

IX.Жоба туралы

Айдың сәулесі арқылы жылыжайдағы өсімді