СЫНДАРЛЫ ОҚЫТУ ТЕОРИЯСЫ НЕГІЗІНДЕ ТІЛ ДАМЫТУ ЖҰМЫСТАРЫН ЖҮРГІЗУ ӘДІСТЕМЕСІ

Ж.Мусин атындағы Көкшетау жоғары қазақ педагогикалық колледжі, филология бөлімінің 4-курс студенті

Мыңбаева Ұлдана Мырзалықызы

Сындарлы оқыту моделі (конструктивті оқыту) Л.С. Выготский, Ж. Пиаже, Н.Шаталова, Ф.Бунятова, П.Я. Гальперин, А.Әлімов. Сонымен қатар, Ф.Бунятованың сындарлы оқытуы оқушының ой операциялары арқылы бұрынғы білімдеріне сүйене отырып, өз білімін, түсіну әлемін құруға және оларды тұтастық схемасы бойынша келесі білімге көшіруге бағытталған. Сындарлы оқыту операциялық-шығармашылық сипатқа ие. Оқушылар оған логикалық амалдар орындау арқылы білім алады. Олар оны ішкі қиял мен түсіну арқылы ойлап табады, жасайды және құрастырады. Бұл шығармашылық бала жалғыз жұмыс істегенде жеке, ал басқа адамдармен жұмыс істегенде ынтымақтасады [1. 29-б].

Бунятованың сындарлы оқыту философиясы американдық ғалым Д.Брунердің конструктивизмімен байланысты. Яғни, тәжірибе арқылы ойлау арқылы жеке адам өзі өмір сүріп жатқан дүние туралы түсінігін қалыптастырады. Бұл Батыс пен Шығыстың ілім философияларының синтезі (жеке тұлғадан бүтінге немесе керісінше, тұтастан жеке адамға). Конструктивтік оқыту 7 элементтен тұрады:

1. Іздеу. Оқушылардың тақырып бойынша не білетінін анықтау үшін және сабақ барысында шешім қабылдауда және қол жеткізетін нәтижелерде басшылыққа алу үшін мұғалім тақырып бойынша сұрақтар қояды.

2. Құрылымдар. Сабақтар құрылымына қарай құрылады: білім құрылымы; оқу әрекетінің құрылымы.

3. Логикалық ойлау операциялары. Дәстүрлі сабақтарда, жаттығуларда, мысалдар мен үлгілерде мынадай типтік тапсырмалар беріледі: астын сызу, табу, тиісті пішінге келтіру, шешу, орындау, т.б. Бұл тапсырмалардың барлығы жатқа үйренген нәрселерді әртүрлі нұсқаларға жеткізуді білдіреді. Ал, конструктивті оқыту оқушының біліміне логикалық негізделген бірнеше ойлау операцияларын құрастырады. Мысалы, сәйкестерін біріктіру немесе ажырату, бірін екіншісімен ауыстыру, жаңадан пайда болған нәрсені түрлендіру және түсіндіру, оны басқа формаға келтіру, жаңа дүние жасау т.б.Оқушылар осы тапсырмаларды жүйелі түрде орындаған соң, бұл құрылғылар олардың танымдық құралына айналады.

4. Қосылым. Бұл элемент бір білім құрылымының екіншісімен байланысын көрсетеді. Сындарлы оқытуда білім тұтас диаграммада беріледі. Мұнда тек пәнішілік байланыстар ғана емес, сонымен қатар пәнаралық байланыстар да көрініс табады.

5. Сұрақтар. Сындарлы оқытуда мұғалім сабақ жоспарын құру үшін сабақты қай сұрақпен бастап, қай сұрақпен аяқтау керектігін анықтауы керек. Сұрақ қою арқылы мұғалім оқушылардың не білетінін түсінеді. Олар дұрыс жауап бермесе де, мұғалім сұрақтар арқылы оқушыны дұрыс жауапқа бағыттайды.

6. Қосулар мен жалғаулар. Бұл сабақта алған білімді өткен және болашақ біліммен байланыстыратын элемент.

7. Презентация немесе оқушының жинақтағанының суреті. Бұл сындарлы оқыту үшін сабақ жоспарын құрудың соңғы элементі. Мұғалім 2 немесе 4 адамнан тұратын топтарға алдын ала жұмыс парақтарын таратады. Бұл парақтарда сұрақтар қояды, параметрлерді жазып, мақсатқа сәйкес тапсырмалар береді.

Сындарлы оқыту теориясы негізінен жеті модульді қамтиды:

1. Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер.

2. Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету.

3. Оқытуды бағалау және оқуды бағалау.

4. Оқыту мен оқуда АКТ қолдану.

5. Дарынды және талантты балаларды оқыту.

6. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай оқыту мен оқу.

7. Оқытуды басқару және көшбасшылық [2. 124-б].

«Аяз би» ертегісіне сыни оқыту теориясының жеті модулі бойынша талдау жасау:

1. Оқыту мен оқудағы жаңа тәсілдер

Ертегіде Аяз бидің әділеттілігі мен даналығы арқылы оқушыларға жаңа тәсілдермен білім беру идеясы көрінеді. Мысалы, Аяз би қиындықтарды шешу үшін түрлі тәсілдерді қолданады, бұл оқушыларды шығармашылықпен ойлауға, проблемаларды шешуге ынталандырады.

2. Сыни тұрғыдан ойлауға үйрету

Аяз бидің әрекеттері арқылы оқушылар сыни тұрғыдан ойлауға үйренеді. Мәселен, Аяз би адамдардың шыншылдығын, адалдығын тексеру үшін түрлі сынақтар ұйымдастырады. Бұл оқушыларға өз пікірлерін қалыптастыруға, логикалық ойлауға, және шешім қабылдауға көмектеседі.

3. Оқытуды бағалау және оқуды бағалау

Ертегіде Аяз бидің әділ бағалауы мен шешімдері оқытуды бағалау процесін көрсетеді. Ол әр кейіпкердің іс-әрекеттерін бағалап, оларға тиісті жауап береді, бұл бағалаудың әділдігі мен объективтілігіне назар аударады.

4. Оқыту мен оқуда АКТ қолдану

Аяз би заманына сай білім берудің жаңа технологияларын қолданбағанымен, оның әдістері мен шешімдері қазіргі замандағы АКТ құралдарымен салыстыруға болады. Мысалы, Аяз бидің әділдігі мен даналығы қазіргі заманғы ақпараттық технологиялардың көмегімен оқытуда қолданылатын интерактивті әдістермен ұқсас.

5. Дарынды және талантты балаларды оқыту

Ертегіде Аяз би дарынды балаларды тану мен бағалау арқылы олардың қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Ол әрбір кейіпкердің ерекшеліктеріне назар аударады, бұл дарынды балаларды оқытуда жеке көзқарас пен қолдау көрсету қажеттілігін көрсетеді.

6. Оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай оқыту мен оқу

Аяз бидің әр кейіпкермен жұмыс жасауда олардың жас ерекшеліктерін ескеретіндігі байқалады. Ертегіде әр кейіпкердің мінез-құлқы мен іс-әрекеті олардың жасына, тәжірибесіне байланысты қалыптасады.

7. Оқытуды басқару және көшбасшылық

Аяз би – көшбасшы тұлға. Оның шешімдері мен әрекеттері қоғамдағы тәртіпті, әділеттілікті қамтамасыз етеді. Оқушыларға көшбасшылық қасиеттерді дамыту үшін Аяз бидің даналығын үлгі ретінде көрсетуге болады.

«Аяз би» ертегісі сыни оқыту теориясының жеті модулін жүзеге асыруға мүмкіндік беретін көптеген аспектілерді қамтиды. Бұл ертегі оқушыларға білім мен тәрбие беруде маңызды құрал ретінде қызмет етеді, өйткені ол әділеттілік, даналық, сыни ойлау, және көшбасшылық сияқты құндылықтарды насихаттайды.

Сындарлы оқытуда баланың қызығушылығын арттыра алатын әдіс-тәсілдерді тиімді пайдалану қажет. «Миға шабуыл», «Аквариум», «Кластер», «Фишбонс», «Автобус аялдамасы», «Кім жылдам?», «Тұжырымдамалық кесте», «Т кесте», «Венн диаграммасы» арқылы сабақтың жоғары деңгейде ұйымдастырылуы, т.б. мұғалім жұмысының қаншалықты күрделі екенін көрсетеді. Мұнда кәсіби оқытудың Тимперли моделі ұсынылған. Мұғалімнің нәтижесі мен оқушының нәтижесін бағалауға арналған мұғалім сабағының схемасы:

1. Мұғалім ретінде бізге қандай білім мен дағдылар қажет?

2. Тәжірибені тереңдету және біліктілікті арттыру.

3. Оқушыларды оқытудың жаңа әдістеріне баулу.

4. Өзгерістерді енгізуге бағытталған әрекеттеріміздің салдары.

5. Оқушыларымызға қандай білім мен дағдылар қажет? [3. 136-б].

Сындарлы оқыту технологиясы – ерекше тұлғаны дамыту мен қалыптастыруға бағытталған оқытудың әртүрлі әдістерінің интеграторы.

Сындарлы оқыту технологиясын пайдалана отырып, тіл дамыту жұмыстарын ұйымдастыру бірнеше негізгі аспектілерді қамтуы мүмкін:

Мәтінмәнді құру: тілді пайдалану үшін нақты контекст жасау маңызды. Мұны рөлдік ойындар, жобалық әрекеттер немесе ағымдағы тақырыптарды талқылау арқылы жасауға болады.

Белсенді қатысу: Оқушылардың белсенді қатысуына ықпал ететін әдістерді қолданыңыз. Бұл топтық талқылаулар, дебаттар, жұптық жұмыс және өзара әрекеттесудің басқа түрлері болуы мүмкін.

Әртүрлі әрекеттерді біріктіру: Бір сабақта оқу, жазу, айтылу және тыңдау әрекеттерін біріктіру. Мысалы, оқушылар мәтінді оқып, оны топта талқылап, соңында тақырып бойынша өз ойларын жаза алады.

Технологияны пайдалану: онлайн байланыс платформалары, тіл үйрену қолданбалары және интерактивті тақталар сияқты сандық құралдарды оқу үдерісіне қосыңыз.

Кері байланыс: Оқушыларға олардың үлгерімі мен жақсарту бағыттары туралы тұрақты кері байланыс беріңіз. Бұл олардың жетістіктерін тануға және оқуды жалғастыруға ынталандыруға көмектеседі.

Оқытуды жекелендіру: Оқушылардың жеке қажеттіліктері мен қызығушылықтарын ескеру. Мұны олардың қызығушылықтарына сәйкес келетін талқылау тақырыптарын немесе тапсырмаларды таңдау арқылы жасауға болады.

Бағалау және рефлексия: Оқушылар өздерінің жетістіктері мен өсу бағыттарын тани алуы үшін оқу процесіне өзін-өзі бағалау және рефлексия элементтерін енгізу.

Бұл тәсілдер белсенді оқытуға және тілдік дағдыларды дамытуға ықпал ететін тиімді тілді дамыту ортасын құруға көмектеседі.

Тапсырма: «Сөйлем құра» жаттығуы.

Мақсаты: Оқушылардың логикалық ойлау, салыстыру, талдау, өзін-өзі бақылау дағдылары дамиды; рефлексия түрлерін дұрыс қолдануды, грамматикалық және лексикалық үйлесімділікті, сөйлем мүшелерінің дұрыс жазылуын дамытып, сөйлем құрау кезінде тіл нормаларын меңгерту.

Жұмыстың барысы: Балаларға осы сөздерден үш сөйлем құрау ұсынылады, сөздерді қайталамау керек: күтемін, қараймын, қарамаймын, мен, болдым, ба, кім, қадала, жоқ, олардан, үйде, мүмкін , және, қашан, ешкім , сыртқа шығыңыз, палуба. Олар, бәлкім, діңгектерге, терезелерге, баспалдақтарға өрмелеп жатқан шығар.

Содан кейін балаларға өздері құрастырған сөйлемдерді автордың нұсқасымен салыстыру ұсынылады: Мен олардың кез келгені терезеден қарайды ма деп күте бастадым. Олар қарап тұрған шығар. Үйде ешкім жоқ кезде, олар палубаға шығады.

Олар діңгектерге баспалдақпен көтеріліп жатқан шығар.

Сындарлы оқыту теориясын тиімді қолдану оқушылардың жан-жақты дамуына әсер ететін маңызды факторлардың бірі болып табылады.

Осылайша, сындарлы оқыту теориясын тиімді қолдана отырып, орта буын сыныбында тіл дамыту жұмыстарын жүргізу әдістемесінің қалыптасуына ықпал етеміз.

Қорытындылай келе, оқушылардың сөйлеу тілін дамыту бойынша жұмыстың заманауи жүйесі мәтінді қабылдау және жаңғырту, ауызша және жазбаша түрде өз пікірін саналы түрде жасау қабілетін дамытудың негізгі міндеті болып табылады. Бұл мәселені шешу үшін табиғи қарым-қатынас жағдайларына мүмкіндігінше жақын сөйлеу жағдайларын жасау ұсынылады. Бұл жағдайда оқушылардың сөйлеу белсенділігі артып, оқуға деген жоғары ынталылығы қамтамасыз етіледі.

Оқушылардың сөйлеуін жетілдіргенде сөйлеудің логикалық, дәлдік, анықтық, мәнерлілігі мен дұрыстығы сияқты фактілерге үлкен көңіл бөлу керек. Сөйлеудің дәлдігі оқушылардың бақылау фактілерін шебер жеткізуді ғана емес, сонымен қатар, ең жақсы тілдік құралдарды табуды болжайды. Сөйлеу мәдениетін көтеру осы талаптардан туындайды.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Әсемжанова З. Тіл дамыту нұсқаулығы. // Мектеп республикалық журналы 2015, № 9, 25-26-б.

2. Әбдікәрімова Т., Рахметова С, Қабатаева Б. Оқыту әдістемесі. – Алматы: Ана тілі, 2019 ж.

3. Рахметова С. Қазақ тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Білім, 2015 ж.

4. Рахметова С., Жаманқұлова П., Қабатаева Б. Ана тілін оқыту әдістемесі. – Алматы: Алматыкітап, 2018 ж.

5. Сарыбаев Ш. Қазақ тілі методикасының кейбір мәселелері. – Алмасы; Атамұра, 2019 ж.