Сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларымен күрес

11сынып. Биология.

Cабақтытың тақырыбы: Сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларымен күрес

Сабақтың мақсаты: 1. Оқушыларды табиғи сұрыптаудың сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларымен күрес түрлерімен таныстыру.

2. Оқушылардың дүние танымын артыру.Қоршаған орта заңдылығын ғылыми тұрғыда түсіну.

3. Оқушыларды адамгершілікке тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Жаңа білім беру.

Сабақтың түрі: Ұжымдық ойлау.

Сабақтың пәнаралық байланысы: география

Сабақтың әдісі: Сұрақ жауап,баяндау, перфокарта

Сабақтың барысы: І. Ұйымдастыру бөлімі.

ІІ. Жаңа сабақты түсіндіру.

ІІІ. Бекіту

ІV. Үйге тапсырма беру.

V.Үй тапсырмасын сұрау

VІ. Бағалау.

І. Амандасу,оқушыларды түгелдеу,сабақ мақсатымен танысу.

ІІ. Сыртқы ортаның қолайсыз жағдайларымен күрес

Табиғаттың ер түрлі колайсыз жағдайлары организмдердің Калыпты тіршілік етуіне кедергі жасайды. Өте қатты аяз, әсіресе жер астын мекендейтін организмдерге (көртышкан, шұбалшаң жөне т.б.) өте қауіпті, көбі қырылады. Қыста суда О - жетіспeyi су жәндіктеріне қолайсыз.

Модификациялық өзгергіштік - организмің фенотип-сыртқы белгілер мен қасиеттер пайда болады да,геноті өзгермейді.. Модификациялық өзгергіштік арқылы көптеген даралардың орта жағдайларына бейімделе түседі. Осы аркылы организмдер өз тіршілігін сақтап, жаңа белгілер мен қасиеттер п. б.

Мутация — генотиптің өзгеруіне байланысты болатын жеке организмдердегі өзгергіштік. тұқым қуалайды әpi бейімделуш1л1к қасиеті болмайды.

Ч. Дарвин табиғи сұрыпталуға "табиғатта 6ip даралардың жойылуы, eкіншi даралардың орта жағдайына беіммделіп, көбейіп ұрпақ қалдыруы" деген анықтама берді.

Биік таулы жердің ауа райы — суық, аңызақ желді, ал жер бедері бірыңғай тeгic емес, таулы-жоталы, сайлы, кедір-бұдырлы. Дамылсыз соққан жел топыракты кептіріп, ылғалын азайтады. өрмегашлер тор құрмайды, Жазык далалы жерлерде де организмдер түрліше бей1мделген. Мысалы, өсімдіктердің тамырлары жақсы дамығанымен жапырақ. такталары жіңшке. тамырларын өте тереңге жіберед1., жумсак кшздей тук баскан. TyKTepi акшыл болгандыктан ес1мд1кт1 Кун саулесшщ кыздыруынан даэне судыц булануынан коргайды. Мундай жерде жалпак жапы-ракты, нвз1к тамырлы, ашьщ жасыл туст1 eciMfliKTep табиги сурып-талудын нотижесшде есе алмайды.

Кейб1р кактустардың курамында 96% су болады. 20 метрге жететін кактустар сабағына 3000 л су қорын жинайды. Жапырактары түгелдей тікенекке айналған, жанаспалы жасуша сабағында орналаскан. жапырағы — қорғаныштык ал сабағы — фотосинтез қызметін атқарады. Ылғалы аз жерлерде өсетін қызғалдактар ерте көктемде гулдеп, аз уакыттың ішінде жемісі мен тұқымы жетіліп үлгереді. пиязшығында қорга жиналады. Оны келесі көктемде жаңа өскіндер даму үшін пайдаланады.

Бозкілем, семізот, алоэ өсімдіктері су қорын жапырақтарына жинайды. Сексеуілдің тамыр жүйесі топыраққа терең бойлап, суды терең қабаттан сорады. Ылғал жетіспегенде сексеуіл жас өркендерін түcipiп суды аз буландырады. Эвкалипт, қараған өсімдіктері күн қатты ысығанда күн сәулесі қыздырмау үшін жапырактарын қырынан "бурып" кояды. Алма, өрік, жүз!м жемістері мен қырыққабат, бозкілем, фикус жапырақтарыныц сыртын су өтшзбейтін балауызды өнез қаптайды. Жазда ұйкыға кетет1н жануарлардың ұйқы кезінде денесінен судың бөлінуі азаяды. Тасбақалардың суды қуығына жинайтындары бар. қажет болғанда қуықтағы су қанға өтеді. Май қорын жануарлар өркешіне (туйе), құйрығына (қосаяк түрлері) жинайды

Амазонка алабындағы тропиктік ормандарда оқтын-оқтын су тасқыны кезінде ондағы тіршілік ететін сүткоректілер ағаш басына өрмелеп шығып, тіршілігін сақтап қалады.Табиғи сұрыпталудың нәтижесінде ұрпақтан-ұрпаққа түрлі белгілері беріледі.

ІІІ. 1. Жазық далалы жерге өсімдіктер қалай бейімделген?

2. Шөлді жердегі өсімдіктердің сыртқы ортаның қолайсыз жағдайынан қалай қорғанатынын түсіндіріңдер.

3. Жазда ұйқыға кететін жануарларды атал, себебін түсіндіріңдер.

ІV. .§ 14

V. Перфокарточкамен жеке жұмыстар.

Берілген сұрақтарды түсініп оқып, сұрыптаудың қай түріне жататынын әр-қайсысының тұсындағы торкөздің ішіне бас әрпін кою арқылы жауап кайырындар.

"Т" — табиғи сұрыпталу, "Қ" — қолдан сұрыптау.

1.Сұрыптау кезінде организмдегі белгілердін төзімділігін арттырады.

2. Жаңадан лайда болғап белгілер организм үшін зиянды,

3. Адам егіншіліклен жоне мал шаруашылыгымен айналыса бастаған соң колва алынды.

4. Нәтижесінде жана түр түзіледі.

5. Нәтижесінде қолтүкымдар мен іріктемелер алынады.

6. Жүруі білінфйді, кәзге көрінбейді.

7. Қажстті деп талңан белгіні өзгерту үшін жоспар күрады.

8. Тірщілік паііда болганнан бері үздіксіз, үзілісеіз жүріп отырады.

9. Пайда болган белгілер организмге пайдалы.

.