^{ТӘРБИЕЛЕНУШІЛЕР АРАСЫНДАҒЫ АГРЕССИЯНЫҢ АЛДЫН-АЛУ ТӘСІЛДЕРІ}

^{Сейткамалова Алма Камбаровна}

^{almaseitkamalova_axmetova@mail.ru}

^{PhD,педагогикакафедрасының аға оқытушысы,Л.Н.Гумилев ат.ЕҰУ, Астана,Қазақстан}

^{Аннотация
Бұл мақала тәрбиеленушілер арасындағы агрессивті агрессивті мінез-құлықтың пайда болу себептері және оның алдын-алу тәсілдері қарастырылады. Агрессияның қалыптасуына әсер ететін әлеуметтік, психологиялық және педагогикалық факторларға талдау жасалады. Сонымен қатар педагог жұмысының маңызы, қолайлы психологиялық орта қалыптастыру жолдары және тәрбиелік-профилактикалық шаралар ұсынылады.}

^{Түйін сөздер:}

^{Агрессия,агрессивті мінез-құлық,тәрбиеленушілер,агрессияның алдын-алу,психологиялық қауіпсіздік,эмоцияналдық тәрбие,педагогикалық ықпал, қарым-қатынас мәдениеті, қақтығысты шешу.}

^{Тәрбиеленушілер арасында агрессияның алдын-алу тәсілдері.}

^{Балалардың жоғарғы агрессивтілігі дәрігерлер, педогогтер мен психологтар үшін ғана емес, сонымен қатар тұтас қоғам үшін де негізгі проблемалардың бірі болып отыр. Агрессивтілік (лат. «шабуылдау, қауіп тудыру») – агрессивті мінез-құлыққа апарар ниет, жағдай. Агрессивті жағдай ашу, жаулық, жеккөрушілік эмоциялар арқылы көрініс табады. Агрессивті мінез-құлықты балалар саны тез артып келе жатқандықтан, тақырып өзектігі күмән келтірмейді. Қазіргі қоғамда балалар арасында агрессия мәселесі өзекті әлеуметтік-педагогикалық проблемаға айналып жатыр.Агрессия- өзіне және жанындағы адамға зиян келтіретін мінез-құлық.Тәрбиеленушілердің арасындағы агрессивті әрекеттер оқу-тәрбие процесінің сапасына кері әсерін тигізіп қана қоймай, қауіпсіз орта қалыптастыруға кедергі келтіреді. Сол себепті агрессияның алдын-алу тәрбиешілердің басты міндеті.}

^{Жалпы алғанда агрессияның пайда болуы мына себептерден болады :}

Тәрбиеленушілер арасындағы агрессия әр-түрлі факторлардың ықпалынан болады. -Отбасындағы қолайсыздық, зорлық-зомбылықтар болу себептерінен болуы әбден мүмкін зорлық–зомбылықты үздіксіз насихаттаумен айналысатын жалпы ақпарат құралдарды, кино және бейнеиндустрия да өз үлесін қосып отыр. Соңғы жылдары балалар агрессиясы проблемаларына ғылыми мүдделілік те артып отыр, бірақ, өкінішке орай, шынайы түзету мен емшара тәжірибесіне негізделген зерттеулер салыстырмалы түрде аз.

^{-ата-ана тарапынан жеткіліксіз көңіл бөліну немесе бала өсіп келе жатқан отбасының өзі агрессивті мінез-құлыққа бейім болуы және осындай көріністі бала санасында берік орнықтыруы мүмкін.}

^{-құрдастар арасындағы бәсекелестік пен түсінбеушілік немесе балалар агрессияшыл мінез-құлыққа құрдастарымен қарым-қатынасы барысында үйренуі мүмкін.}

^{-эмоцияны басқару дағдыларының дамымауы, темпераменттің ерекшелігі (қызуқан, импульсивтілік) және эмоционалдық тұрақсыздықпен өзін-өзі реттеу дағдыларының болмауы.}

^{-баланы шамадан тыс еркелету, баланы жақсы көру, оған қамқор болу — дұрыс тәрбиенің негізгі элементі. Алайда кейде ата-аналар махаббат пен қамқорлықты шектен тыс көрсетіп, баланы шамадан тыс еркелетеді. Бұл баланың тұлғалық дамуына кері әсер етіп, болашақта қиындықтарға әкелуі мүмкін.Шектеу мен тәртіп болмағандықтан, бала эмоционалды түрде тұрақсыз болады.}

^{Бұл факторлар баланың ішкі күйзелісін күшейтіп, оны агрессивті мінез-құлық арқылы көрсетеді.}

^{Агрессияның алдын-алудағы педагогтың рөлі}

^{Агрессия – бұл адам жағдайының жиі серігі және бұл шындыққа бейімделуге көмектесетін қалыпты эмоция. Бұл организмнің бір нәрсеге қарсы тұруға бағыттауға тырысатын белсенді әрекеттерге психофизиологиялық дайындығы.}

^{Тәрбиеші тәрбиеленушінің мінез-құлқын ерте байқап, алдын-алу шараларын дер кезде ұйымдастырған дұрыс. Біріншіден білім беру ұйымында психологиялық және қауіпсіздік орта ұйымдастырған жөн.Бала өзін еркін, қауіпсізьсезінген жағдайда агрессия деңгейі төмендейді. Педагогтар тәрбиеленушілермен сенімді қарым-қатынас орнатып, баланың жеке ерекшеліктерін ескеріп отыру қажет.Қатал жазалану мен қысым көрсету агрессияны күшейтетінін ескеру маңызды.}

Агрессияның алдын-алу тәсілдері

Агрессия — адамның ашу-ыза, реніш, қорқыныш сияқты сезімдерін басқа адамдарға бағыттап көрсетуі. Ол жеке тұлғаға, ұжымға және қоғамға кері әсер етеді. Сондықтан агрессияның алдын алу маңызды міндет болып табылады.

Тәрбиеленушілердің арасындағы агрессияның алдын-алу үшін мына тиімді тәсілдерді қолдануға болады ;

-^{Қарым-қатынас мәдениетін қалыптастыру}
Қарым-қатынас мәдениеті — адамның басқа адамдармен өзара әрекеттесу кезінде әдепті, сыпайы, түсінікті және құрметпен қарым-қатынас жасау қабілеті. Қарым-қатынас мәдениеті әрбір адамның тұлғалық дамуының маңызды бөлігі болып табылады.Тәрбиеленушілер үшін бұл дағдыны қалыптастыру ерекше мәнге ие, себебі бала өмір бойы өз орнын таба білуі үшін қоғаммен дұрыс байланыс орната білуі қажет.Топтық жұмыстар,пікірталастар мен рөлдік ойындар арқылы тәрбиеленушілер бір-бірін тыңдауға, сыйлауға және өз ойын агрессиясыз жеткізуге үйренеді.

^{-Эмоционалдық тәрбиені дамыту
Эмоционалдық тәрбие — баланың сезімдерін түсіну, білдіру және басқару қабілеттерін қалыптастыруға бағытталған тәрбие процесі. Ол тұлғаның психологиялық дамуының маңызды бөлігі болып табылады. Қазіргі қоғамда эмоционалдық сауаттың болуы — адамның әлеуметтік өмірде табысты болуының негізгі шарттарының бірі.Балаларға өз сезімдерін тану, түсіну және дұрыс білдіруді үйрету қажет. Арнайы тренингтер, ойындар мен жаттығулар арқылы эмоцияны басқару дағдылары қалыптастырылады.}

^{-Қақтығыстарды бейбіт жолмен шешуге үйрету
Қақтығыс — балалар арасындағы пікір қайшылықтары, түсінбеушіліктер немесе келіспеушіліктер нәтижесінде туындайтын жағдай. Қақтығыстар өмірде әрдайым болады, бірақ олардың шешімін бейбіт жолмен таба білу — тұлғаның әлеуметтік жетілгендігін көрсетеді. Сондықтан балаларға қақтығысты бейбіт жолмен шешу дағдыларын үйрету маңызды.Қақтығыс жағдайларын талдау, медиация элементтерін қолдану балалардың мәселені күш қолданбай шешуіне көмектеседі.}

^{-Ата-аналармен тығыз байланыс орнату
Бала тәрбиесінде ата-ана мен тәрбиеші арасындағы байланыс маңызды рөл атқарады. Оқу-тәрбие процесінің тиімділігі көбіне осы байланысқа тәуелді. Ата-анамен тығыз қарым-қатынас орнату — баланың тұлғалық дамуын және әлеуметтік бейімделуін қамтамасыз ететін негізгі факторлардың бірі. Ата-аналарға агрессияның себептері мен алдын алу жолдары туралы кеңес беру, бірлескен іс-шаралар ұйымдастыру оң нәтижеге ықпал етеді.}

^{-Психологиялық қолдау көрсету}

^{Тәрбиеленушілерге психологиялық қолдау көрсету – баланың балабақшаға бейімделуін, эмоциялық жай-күйін және тұлғалық дамуын қамтамасыз ететін өте маңызды жұмыс.Психологтің жүйелі жұмысы агрессивті мінез-құлықтың алдын алуда маңызды рөл атқарады. Қажет жағдайда жеке және топтық кеңестер жүргізілуі тиіс.}

^{-Қоғамдық және мәдени шаралар}

Агрессивті мінез-құлқы бар балаларға арналған ^{қоғамдық және мәдени шаралар} олардың энергиясын қауіпсіз арнаға бағыттауға, эмоциясын басқаруға және әлеуметтік дағдыларын дамытуға өте тиімді. Төменде балабақша және мектепке дейінгі жасқа ^{бейімделген, практикалық} нұсқаларды ұсынамын.^{Достық, мейірімділік апталығы, «Жақсылық жасау» акциялары,шығармашылық, спорттық іс-шаралар: балалардың энергиясын пайдалы бағытқа бағыттау.}

^{-Ата-анамен бірлескен жұмыс}

^{Агрессивті мінез-құлық көрсететін балалармен тиімді жұмыс жүргізу ата-аналармен тығыз ынтымақтастықты талап етеді. Себебі баланың мінез-құлқы ең алдымен отбасындағы қарым-қатынас, тәрбие стилі және эмоционалдық ахуалмен тығыз байланысты.}

^{Бірлескен жұмыстың негізгі бағыттары мыналар болып табылады: ата-аналарға баланың агрессивті мінез-құлқының себептері туралы түсіндіру, жас ерекшеліктерін ескере отырып дұрыс тәрбие беру жолдарын көрсету, сондай-ақ баламен қарым-қатынаста сабырлық пен түсіністіктің маңызын жеткізу. Психолог, тәрбиеші және ата-ана арасындағы тұрақты байланыс баланың мінезіндегі жағымсыз көріністерді дер кезінде түзетуге мүмкіндік береді.}

^{Сонымен қатар, ата-аналарға арналған кеңестер, тренингтер, жеке әңгімелесулер мен семинарлар ұйымдастыру тиімді болып табылады. Мұндай жұмыстар ата-аналардың педагогикалық-психологиялық сауаттылығын арттырып, балаға қолайлы эмоционалдық орта қалыптастыруға ықпал етеді.}

^{Нәтижесінде ата-анамен бірлескен жүйелі жұмыс агрессивті мінез-құлықтың төмендеуіне, баланың өзін-өзі басқару дағдыларының дамуына және отбасындағы қарым-қатынастың жақсаруына жағдай жасайды.}

^{Қорытынды}

^{Қорытындылай келе, тәрбиеленушілер арасындағы агрессияның алдын алу – жүйелі, кешенді және үздіксіз жүргізілуі тиіс маңызды процесс. Агрессияның алдын алу үшін ең алдымен қауіпсіз әрі қолайлы психологиялық орта қалыптастыру, өзара сыйластық пен сенімге негізделген қарым-қатынасты дамыту қажет.Педагогтер мен тәрбиешілердің рөлі ерекше: олар балалардың мінез-құлқындағы өзгерістерді дер кезінде байқап, қолдау көрсетіп, эмоцияларын дұрыс басқаруға үйретуі тиіс. Сонымен қатар, тәрбие жұмысына ата-аналарды тарту, бірлескен іс-шаралар ұйымдастыру, тұлғалық және әлеуметтік дағдыларды дамыту агрессияның алдын алуға оң әсер етеді. Агрессияның алдын алу – кешенді әрі жүйелі жұмысты талап ететін үдеріс. Педагог, психолог және ата-ана арасындағы ынтымақтастық, тәрбиелік жұмыстың дұрыс ұйымдастырылуы агрессия деңгейін төмендетуге мүмкіндік береді. Ең бастысы – әрбір баланың тұлға ретінде қалыптасуына қолайлы, қауіпсіз және мейірімді орта құру. Осындай ортада ғана тәрбиеленушілердің психологиялық саулығы сақталып, қоғамға бейім, жауапты тұлға болып қалыптасады.Осылайша, алдын алу шаралары жүйелі түрде жүргізілген жағдайда тәрбиеленушілер арасында агрессия деңгейі төмендеп, өзара түсіністік пен жағымды қарым-қатынас қалыптасады.}

^{Пайдаланған дереккөздер тізімі:}

^{-Т.Б. Тәжібаев. Мектеп оқушылар арасындағы агрессия мен зорлық-зомбылықтың алдын алу}

^{-Guryanova, M. P., Selivanova, E. I. Current Problems of Preventing Aggressive Behavior in the Educational Environment: A Case Study}

^{- Ridawan, B. N. D. H., Setiyowati, A. J., Hambali, I. M. A Preventive Strategy Against Verbal Aggressive Behavior: Structured Learning Approach in Group Counseling}