Темір жол көлігінің құрылымы

1


Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
«Кәсіпқор» Холдингі» коммерциялық емес акционерлік қоғамы







О.В.КАРАСАЕВА, А.А.МУХАМЕТКАЛИЕВА,
Б.К.ШАНДАКБАЕВА, М.Р.РАМАЗАНОВ





ТЕМІР ЖОЛ КӨЛІГІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ











1108000 «Темір жол жылжымалы құрамдарын пайдалану, жөндеу
және техникалық қызмет көрсету (түрлері бойынша)» мамандығына
өзектендірілген үлгілік оқу бағдарламаларымен үлгілік оқу жоспарлары
бойынша техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіне арналған оқу
құралы ретінде әзірленген











Нұр-Сұлтан, 2019 ж.

2


ӘОЖ 629.4 (075)
КБЖ 39.2 я73
Т 33

Темір жол көлігінің құрылымы. Оқу құралы / О. В. Карасаева, А.
А.Мухаметкалиева, Б.К.Шандакбаева, М.Р.Рамазанов – Нұр-Сұлтан қ.: «Кәсіпқор»
Холдингі» коммерциялық емес акционерлік қоғамы, 2019

ISBN 978-601-333-855-2

Осы оқу құралы «Өзінің болашақ мамандығының маңыздылығын түсіну»
кәсіптік модулі бойынша оқыту нәтижелеріне қол жеткізу мақсатында «Темір жол
жылжымалы құрамын пайдалану, жөндеу және техникалық қызмет көрсету
(түрлері бойынша)» мамандығы бойынша құрастырылған.
Оқу құралында «Жол және жол шаруашылығы», «Жылжымалы құрам»,
«Вагондар», «Темір жол көлігіндегі автоматика, телемеханика және байланыс»,
«Темір жол тасымалдары мен пойыздар қозғалысын ұйымдастыру», «Локомотив
депосының және оның бөлімшелерінің құрылымы», «Слесарьдің және машинист
көмекшісінің лауазымдық міндеттері», «Темір жол көлігіндегі еңбекті қорғау және
қауіпсіздік техникасы» сипатталған. Техникалық ақпараттың үлкен көлемдегі
теориялық білімін пысықтап, практикалық дағдыларды алу үшін оқу құралына
оқыту нәтижелерін бағалауға арналған практикалық тапсырмалар енгізілген.
Техникалық ақпараттың үлкен көлемдегі теориялық білімін пысықтап,
практикалық дағдыларды алу үшін оқу құралына оқыту нәтижелерін бағалауға
арналған практикалық тапсырмалар енгізілген. Тапсырмалар құзыреттілігіне
байланысты өндірістік жағдайлар, өндірістік және жобалық қызметті
салыстырмалы талдау, әрбір тараудың соңында орналасқан есептер мен тестілерді
есептеу түрінде берілген.
Оқу құралы техникалық және кәсіптік білім беру жүйесінің оқу орындарының
студенттеріне әзірленген. Темір жол саласының орта буынды мамандарының
біліктілігін арттыру және мамандығын өзгерту үшін дербес оқу бірлігі ретінде
пайдаланылуы мүмкін.

ӘОЖ 629.4 (075)
КБЖ 39.2 я73

Рецензенттер:
- Алматы көлік және коммуникация колледжі «Теміржол көлігі» бейіні
бойынша оқу-әдістемелік бірлестік;
- «Позитив-НС» ЖШС.
«Оқулық» Республикалық ғылыми-практикалық орталығымен ұсынылған.


© КеАҚ, Холдинг «Кәсіпқор» 2019
«Delta Consulting Group» ЖШС аударған.

3


Мазмұны

АЛҒЫ СӨЗ 6
I БӨЛІМ. ЖОЛ ЖӘНЕ ЖОЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ
1-ТАРАУ. ЖОЛ, ЖОСПАР ЖӘНЕ ЖОЛ ПРОФИЛІ 7
1.1 Темір жолдарды іздестіру және жобалау ұғымы, жер төсемі 7
1.2 Жол, жоспар және жол профилі туралы негізгі мәліметтер 11
2-ТАРАУ. ЖОЛДЫҢ ЖОҒАРҒЫ ҚҰРЫЛЫМЫ 16
2.1 Рельстер мен шпалдар 17
2.2 Жолдарды біріктіру, бағыттамалы бұрмалар 21
2.3 Жасанды құрылыстар 24
II БӨЛІМ. ЖЫЛЖЫМАЛЫ ҚҰРАМ ЖӘНЕ ЭЛЕКТРМЕН
ЖАБДЫҚТАУ 27
3-ТАРАУ Электрмен жабдықтау 27
3.1. Электрмен жабдықтау құрылғылары 27
3.2. Темір жолдарды электрмен жабдықтау шаруашылығы 33
4-ТАРАУ. Локомотивтер 35
4.1 Жалпы мәліметтер 35
4.2 Электрлік жылжымалы құрам 37
4.3 Автономды жылжымалы құрам 41
5-ТАРАУ ВАГОНДАР 50
5.1 Жалпы мәліметтер 50
5.2 Жүк вагондары 68
5.3 Жолаушылар вагондары 70
III БӨЛІМ. ТЕМІР ЖОЛ КӨЛІГІНДЕГІ АВТОМАТИКА,
ТЕЛЕМЕХАНИКА ЖӘНЕ БАЙЛАНЫС 80
6-ТАРАУ СИГНАЛ БЕРУ, ОРТАЛЫҚТАНДЫРУ, БҰҒАТТАУ
ҚҰРАЛДАРЫНЫҢ МАҚСАТЫ, СИГНАЛДАР
КЛАССИФИКАЦИЯСЫ. 80
7 ТАРАУ АРАЛЫҚТАРДАҒЫ СИГНАЛ БЕРУ ЖӘНЕ БҰҒАТТАУ
ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫ 84
8-ТАРАУ СТАНЦИЯЛАРДАҒЫ СИГНАЛ БЕРУ,
ОРТАЛЫҚТАНДЫРУ ЖӘНЕ БҰҒАТТАУ ҚҰРЫЛҒЫЛАРЫ 95
IV БӨЛІМ. ТЕМІР ЖОЛ ТАСЫМАЛДАРЫН ЖӘНЕ
ПОЙЫЗДАР ҚОЗҒАЛЫСЫН ҰЙЫМДАСТЫРУ 97
9-ТАРАУ ЖҮК ЖӘНЕ ЖОЛАУШЫЛАР ТАСЫМАЛДАРЫН
ҰЙЫМДАСТЫРУ 97
9.1 Тасымалдарды жоспарлау 97
9.2 Жүкті қабылдау және тиеу 98
9.3 Жүктерді түсіру, сақтау және беру 100
9.4 Тасымалдау құжаттары 100
10-ТАРАУ ПОЙЫЗДАР ҚОЗҒАЛЫСЫН Ұ ЙЫМДАСТЫРУ 102
10.1 Пойыздар қозғалысының кестесі 102
10.2 Тәулік ішіндегі пойыздар қозғалысы туралы түсінік 104

4


V БӨЛІМ. ТАҢДАҒАН МАМАНДЫҚҚА ЖАЛПЫ
СИПАТТАМА 106
11-ТАРАУ ЛОКОМОТИВ МАШИНИСІНІҢ КӨМЕКШІСІ
КӘСІБІНІҢ ЖАУАПКЕРШІЛІГІ 106
11.1 Қызметкердің психикалық және психофизиологиялық қасиеттері 106
11.2 Қызметкердің әлеуметтік-психологиялық қасиеттері 106
12-ТАРАУ ПОЙЫЗДАРҒА ЛОКОМОТИВТЕРМЕН ҚЫЗМЕТ
КӨРСЕТУ СХЕМАЛАРЫ ТУРАЛЫ ЖАЛПЫ ҰҒЫМДАР 107
VI БӨЛІМ. ЛОКОМОТИВ ДЕПОСЫНЫҢ ЖӘНЕ ОНЫҢ
БӨЛІМШЕЛЕРІНІҢ ҚҰРЫЛЫМЫ 110
13-ТАРАУ ӨНДІРІСТІК ҚҰРЫЛЫМ 109
13.1 Өндірістік цехтар 110
13.2 Кәсіпорын қызметі 110
14-тарау. ЛАУАЗЫМДЫҚ МІНДЕТТЕРІ ЛОКОМОТИВ
МАШИНИСІНІҢ КӨМЕКШІСІ 112
14.1 Локомотив бригадасы туралы жалпы ережелер 112
14.2 Машинист көмекшісі лауазымына тағайындау 112
14.3 Машинист көмекшісін машинист лауазымында дербес жұмысқа
дайындау 113
14.4 Локомотив бригадаларын қалыптастыру тәртібі және олардың
жұмысын ұйымдастыру 115
14.5 Локомотив бригадалары қызметкерлерінің құқықтары мен
жауапкершілігі 116
ТЕМІР ЖОЛ КӨЛІГІНДЕГІ ЕҢБЕКТІ ҚОРҒАУ ЖӘНЕ
ҚАУІПСІЗДІК ТЕХНИКАСЫ 118
ПРАКТИКАЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР 120 ГЛОССАРИЙ 129
ПӘНДІК НҰСҚАУШЫ 130
ҚОРЫТЫНДЫ 131
ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ 132

5



ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР


анықтаманы жаттау;


білу маңызды;




бақылау сұрақтар ;

6


АЛҒЫСӨЗ

Темір жол көлігі күрделі көп салалы шаруашылық болып табылады,
оның құрамына темір жолдар, кәсіпорындар, әкімшілік-шаруашылық,
мәдени-тұрмыстық және медициналық мекемелер, ғылыми -зерттеу
институттары, ЖОО, колледждер, мектептер кіреді.
Тасымалдау процесін жүзеге асыру үшін темір жолдардың жылжымалы
құрам мен инфрақұрылымды қамтитын техникалық құралдары болады, оған
мыналар кіреді:
 пойыздарды қабылдау, шағылыстыру, басып озу, тарату,
қалыптастыру және жөнелту және басқа операцияларды орындау үшін бөлек
пункттерде қажетті жолдық дамуы бар темір жол;
 жолаушыларды отырғызуға, түсіруге және қызмет көрсетуге
арналған құрылыстар;
 жүктерді сақтауға, тиеуге және түсіруге арналған құрылғылар;
 сигнал беру, орталықтандыру және бұғаттау құрылғылары,
пойыздар қозғалысының қауіпсіздігін қамтамасыз етуге және өндірістік
процестерді жеделдетуге арналған ақпараттық кешендер;
локомотивтер мен вагондарды жабдықтауға және жөндеуге арналған
құрылыстар;
 электрмен жабдықтау құрылғылары, соның ішінде тартымдық
қосалқы станциялар және электрлендірілген желілердегі байланыс желісі;
 сумен жабдықтау құрылғылары;
 материалдық-техникалық жабдықтау құрылғылары • Елдің барлық
аумағы бойынша орналастыруға, кез келген жағдайда пойыздардың тұрақты
қозғалысын қамтамасыз ету қажеттілігіне және темір жол конвейерінің
барлық буындарының нақты өзара іс-қимылына байланысты темір жол
жұмысының ерекшелігі өндірістік -аумақтық қағидат бойынша
ұйымдастырылған басқарудың ерекше құрылымы тән. Нақты басқаруды
қамтамасыз ету және Қазақстан Республикасының барлық темір жол
желісінде бірыңғай технологиялық саясат жүргізу мүмкіндігі қамтамасыз
етіледі.
Әрбір маман өз саласын ғана емес, темір жол көлігінің басқа да аралас
салаларының жұмысы туралы да білуі керек.
"Теміржол көлігінің құрылымы" кешенді оқу құралы студенттерге
өздері таңдаған мамандығының рөлін түсінуге мүмкіндік береді. Ол темір
жол көлігі саласындағы техникалық және кәсіптік білім беретін оқу
орындарының студенттеріне арналған.
Оқу құралы 1108000 –"Темір жол жылжымалы құрамын пайдалану,
жөндеу және техникалық қызмет көрсету" (түрлері бойынша) мамандығы
үшін"өзінің болашақ мамандығының маңыздылығын түсіну" кәсіби модулін
игеру кезінде ТжКБ үшін өзектілендірілген типтік жоспарлар мен
бағдарламалар бойынша әзірленген.

7


І БӨЛІМ. ЖОЛ ЖӘНЕ ЖОЛ ШАРУАШЫЛЫҒЫ

1-тарау. ЖОЛ, ЖОСПАР ЖӘНЕ ЖОЛ ПРОФИЛІ

1.1 Темір жолдарды іздестіру және жобалау ұғымы, жер төсемі

Қазақстан Республикасының темір жолдары еліміздің барлық халық
шаруашылығы дамып келе жатқан мемлекеттік жоспарға сәйкес салынып
жатыр.




Қажет болған жағдайда жаңа темір жолдар салынады: өнеркәсіп үшін шикізаттың жаңа кен орындарының аудандарын (кен
бассейндері, құрылыс материалдарының карьерлері, мұнай құятын аудандар
және т. б.), сондай-ақ алыс ауыл шаруашылығы аудандарын қолданыстағы
желімен қосу;
жүктер мен жолаушылардың жүру жолын қысқарту (түзеткіш
желілер);
өткізу қабілеті көп толтырылған желілердің жұмыс жағдайын
жақсарту (түсіретін желілер).
Жұмыс істеп тұрған темір жолдардың өткізу қабілетін арттыру үшін
оларда екінші және үшінші жолдар салынады, станциялар мен тораптарды
дамытады.
Бұл жұмыстарды орындау алдында экономикалық және техникалық
іздестірулер жүргізіледі, олардың мақсаты, неғұрлым орынды шешімді
таңдау.


.


Әсіресе экономикалық зерттеулер кезінде өнеркәсіп пен ауыл
шаруашылығының даму перспективаларын және оған жаңа темір жол
құрылысының әсерін мұқият зерттейді. Жұмыс істеп тұрған желіге жаңа
желілердің жанасу ауданында экономикалық іздестірулер жеке жүргізіледі,
бағыттар бойынша жүк пен жолаушылар ағындарының бөлінуін (хат -
хабарын) нақтылайды. Іздестіру нәтижелері хат-хабар кестесі түрінде
ұсынылады. Негізгі жүктердің жергілікті және транзиттік ағындарын
зерделей отырып, олардың бағыттар бойынша арақатынасын, жобаланатын
желінің жүк қауырттылығын анықтайды; бағыттар бойынша ағынның
біркелкі еместігінен басқа, су көлігіндегі өндіру, тұтыну және навигация
маусымдылығымен байланысты желі жұмысының маусымдық, айлық және
Темір жолдарды іздестіру-темір жол құрылысы аудандарының
экономикалық және табиғи жағдайларын кешенді зерттеу және жол
жобаларын әзірлеу үшін дұрыс мәліметтер алу.
Экономикалық ізденістер бағытты белгілеу есебімен ең маңызды
өнеркәсіптік, ауыл шаруашылығы және мәдени орталықтарға қызмет көрсете
отырып, олар арқылы өтетін темір жолдарды табуға мүмкіндік береді

8


тәуліктік біркелкі еместігін ескереді. Мұның бәрі желі санатын, оны жобалау
нормаларын, негізгі техникалық параметрлерді, жүк және жүк емес басқару
бағытын таңдау үшін қажет.
Экономикалық зерттеулер барысында жобаланатын желіге жақын
жерде электр энергиясы немесе сұйық отын көздері бар ма, жоқ па, осыған
байланысты тартқыш (электр немесе тепловоз) түрін ұсынады. Станцияларды
дамытудың өлшемдері мен шарттарын және олардың мақсатын белгілеу
үшін, желі жүргізу болжанатын елді мекендердегі алдағы жергілікті жүк
және жолаушылар жұмыстарының көлемін анықтайды және қызмет
көрсетуді қажет ететін негізгі өнеркәсіптік кәсіпорындарды сипаттайды.
Жүк тасымалдарының айлық (маусымдық) әркелкілік коэффициенті
(1.1) формуласы бойынша анықталады):

а=Qmax/Qсут, (1.1)

мұндағы Qmax-ең жоғары қозғалыс айына орташа тәуліктік жүк
айналымы, т;
Qcyт-орташа тәуліктік жылдық жүк айналымы, т.
Жүк тасымалдарының тәулік ішінде біркелкі еместігі қысқа мерзімді
және сондықтан оны әдетте жүк қозғалысы есептерінде ескермейді.
Экономикалық іздестірулердің маңызды бөлігі-жолаушылардың тәуліктік
қозғалысының біркелкі еместігі, оған әсіресе қала маңындағы қозғалыс тән.









Геодезиялық құралдардың көмегімен (теодолиттер, тахеометрлер, алыс
өлшеуіштер, нивелирлер) жер бетіндегі және аэротүсірілімдер сызықтарды
трассалайды, жолдың түзу және қисық учаскелер інің орналасуын,
үйінділердің биіктігі мен ойықтардың тереңдігін анықтайды, су бөліністері
мен станциялардың және тораптық пункттердің белгіленген орналасу
орындарын анықтайды, болашақ трассаның көлденең кескіндерін шешеді,
желінің алдын ала бойлық профилін жобалайды. Еңістер, элементтердің
ұзындығын және профильдің сыну нүктелерін, жер бетінің кескінін және
жасанды құрылыстарды орналастыру қажеттілігін ескере отырып таңдап
алады.



Техникалық (инженерлік) іздестірулермен бағыт трассасын
(экономикалық іздестірулер негізінде таңдалған), жобаланатын желінің
негізгі элементтерін, жолдың жоғарғы құрылысының үлгісін, жер
төсемінің, жасанды құрылыстардың конструкцияларын айқындайды;
бөлек пункттер, депо үшін алаңдарды таңдайды; құрылыс құнын
есептейді.

9







Темір жолдарды іздеуді арнайы іздестіру институттары немесе жобалау
ұйымдары жүргізеді, олар берілген пункттер арасында желінің (Болашақ
темір жолдың) барынша оңтайлы орналасуын табуы тиіс. Іздестіру
институттары Қазақстан Республикасы Индустрия және инфрақұрылымды
дамыту министрлігі ведомстволық бағынысты жобалау ұйымдарының
қарамағында болады.
Темір жол желісін трассалау кезінде оны тікелей жүргізуге ұмтылады,
өйткені оның құрылыс ұзындығы барынша аз болады, бірақ бұл әрдайым
бола бермейді. Республика жерінде төбелер, өзендер, көлдер, елді мекендер
кездесуі мұмкін. Мұндай жағдайларда трассаны тікелей бағыттан ауытқуға
немесе жасанды құрылыстарды (көпірлер, туннельдер және т. б.) орнатуға
тура келеді.
Іздестіру жұмыстарының кешеніне әдетте өзен трассасы қиылысатын
су режимінің белгіленген өзгерістері туралы мәліметтер жинау кіреді. Өту
орны мен құрылыстың жобаланатын көлемдері өзенді пайдаланатын
ұйымдармен келісіледі. Инженерлік-гидрологиялық жұмыстар
гидрометриялық әдіс арқылы, жергілікті өлшеу деңгейі және су деңгейінің
өту жолы арқылы және морфометриялық әдістермен (жергілікті өлшемсіз)
орындалады. Гидрометриялық өлшеулер электрондық аппаратураны —
ультрадыбыстық профильографтарды, электр -магажылдамдықты
өлшегіштерді және кванттық алыс өлшегіштерді қолдана отырып, сондай-ақ
аэрометодтарды (ірі өзендерде) пайдалана отырып жүргізілуі мүмкін.
Зерттеу барысында посттардың гидрологиялық жұмыстары, өткелге
жақын орналасқан көпірлер, мұз құбылыстары туралы, жел толқынын
есептеуге арналған метеостанциялардан алынған мәліметтер, су деңгейінің
жыл сайынғы ағымы туралы мәліметтер, сондай-ақ жұмысты ұйымдастыруға
жоба жасау үшін қажет басқа материалдар жинақтал Ерекше күрделі
жағдайларда (өзендердің теңіз сағалары арқылы өту, жалпы жайылмасы бар
бірнеше суағар, сел ағындары арқылы өту, су қоймалары әсер ететін аймақта
және т.б.) гидрологиялық іздестірулер арнайы бағдарламалар бойынша
орындалады. Темір жол ізденістерінде ғылыми-техникалық прогрестің
жетістіктерін енгізу үш негізгі бағыт бойынша жүзеге асырылады:
жұмыстарды автоматтандыру, дистанциялық әдістерді қолдану, жоғары
өнімді шағын көлемді жабдықты қолдану.
Іздестіру деректері бойынша темір жол желісінің жобасы мен сметасын
құрайды және жобалық құжаттама бекітілгеннен кейін құрылысқа кіріседі.
Геологиялық ізденістермен, скважиналарды бұрғылаумен топырақтың
сипатын және жер асты суларының деңгейін, сондай — ақ жер төсемі
мен балластты қабатты салу үшін қажетті материалдардың
(карьерлердің) болуын анықтайды.

10


Темір жол желісінің бағыты алдымен карталарда белгіленеді, содан
кейін нақтылайды және тікелей жерге көшіреді. Он пикет километрді
құрайды. [3]
Сур. 1.1 Пикет
Белгіленген бағыт бойынша екіншісіне қатысты бір нүктенің бір
нүктеге жоғарылауын немесе төмендеуін анықтайды. Нүктелердің биіктігі
әдетте теңіздегі су деңгейінен белгіленеді. Бұл биіктік нүктенің абсолютті
белгісі деп аталады.


Сур.1.2 Нивелир




Оның ені темір жолдың барлық құрылыстары орналасатындай есеппен
жобаланып, анықталады. Бөлінген белдеудің шекарасы арнайы белгілермен
белгіленеді. Станциялардың, разъездердің, басып озу пункттерінің, жол және
басқа да ғимараттардың, жасанды құрылыстардың, өткелдердің, дуалдардың
орналасқан жерлерінде жолақтың ені ұлғайтылуы мүмкін.
Жол салу кезінде бөлінген белдеуден басқа жер пайдаланудың ерекше
жағдайлары бар арнайы аймақтар бөлінуі мүмкін. Оларға:
орман алқаптары;
темір жол құрылыстарының тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін
қажетті жер учаскелері;
болашақта станцияны дамыту үшін қажет бөлек пункттерге
бөлінген іргелес учаскелер жатады.




Болашақ темір жолдың барлық
желісін 100 м учаскелерге бөледі,
пикет деп аталады (сурет. 1.1).
Бұл нүктелердің биіктігі бойынша
орналасуын арнайы құрал –
нивелир көмегімен анықтауға
болады(сурет.1.2).

Темір жолға параллель жер телімі бөлініп, бөлінген
белдеулер деп аталынады.

11


1.2 Жол, жоспар және жол профилі туралы негізгі мәліметтер



Көлденең жазықтыққа трассаның жобасын жоспар, ал тік жазықтыққа
трассаны өрістету-желінің бойлық профилі деп аталады.
Трассаны төсеу процесі трассалау деп аталады. Трассалау кезінде
желінің ұзындығы барынша аз болуына, елді мекендер маңында және жер
бедерінің қолайлы жағдайында өтуіне, ірі өзендерді ыңғайлы жерлерде кесіп
өтуге, жер жұмыстарының ең аз көлемін және орташа және шағын жасанды
құрылыстардың санын талап етуге ұмтылады. Бұл ретте батпақтардың,
жыралардың, тұрақсыз қиғаштықтардың, карстық учаскелерінің (гипсті
немесе әк топырақтарының топырақ сумен жуылуы салдарынан пайда болған
жер асты қуыстары бар учаскелердің) және гидрогеологиялық жағдайлары
қолайсыз басқа да орындардың қиылысуынан аулақ болу керек.
Осыған ұқсас желіні трассалау еркін жүру деп аталады және оны
жазық және аз қоныстанған жерлерде, үлкен биіктіктерден, су кедергілерінен
өту, гидрогеологиялық тұрғыдан қолайсыз жерлерді айналып өту және
берілген желілердің кіруін қамтамасыз ету талап етілмейтін аралық
пункттерге қолдануға болады. Көп жағдайларда трассалау күшейтілген
қарқынмен жүргізіледі, кедергіні айналып өту үшін сызықты жасанды түрде
ұзарту (дамыту) және бағытын бірнеше рет өзгерту қажет.
Қатты қиылысқан немесе тау-кен орындары, сондай-ақ геологиялық
жағдайлары қиын жерлер үшін трассаның бірнеше нұсқаларын әзірлейді
және салыстырады, олардың ішінен болашақ пайдалану шығыстары мен
халық шаруашылығы талаптарын қанағаттандыру дәрежесімен желі
құрылысына бастапқы күрделі салымдарды өлшей отырып, техникалық-
экономикалық есептеулер негізінде ең жақсысын таңдайды.




Жоспар элементтері: түзу, дөңгелек қисықтар, өтпелі қисықтар.
Жазық, дала және шөлді аудандарда қиылысқан, тығыз орналасқан
немесе таулы жерлерде-салыстырмалы түрде қысқа түзу ендірмелері бар
қисық учаскелер басым.
Тікелей. Тура екі параметрді сипаттайды: L ұзындығы және β дирекция
бұрышымен анықталатын бағыт. Тура элементтің ұзындығы өтпелі немесе
дөңгелек қисықтардың ұштары арасында өлшенеді. Ұзын түзудің
мақсаттылығы анық-ең қысқа қашықтық, демек, жүктердің ең аз жүрісі және
пайдалану шығыстары қамтамасыз етіледі; жолдың конструкциялары мен
құрылғылары қисық элементтерге қарағанда күрделі емес – одан жолдың
күтімі оңай. Алайда күрделі топографиялық жағдайларда кедергілерді
айналып өту ең қысқа бағыттан ауытқуға мәжбүр етеді. Кедергілерді
Темір жолдың трассасы деп жер төсемінің жиектері деңгейінде өтетін
жолдың бойлық осінің кеңістіктік жағдайын айтамыз.
Темір жол желісінің жоспары-тік сызықты және қисық сызықты
учаскелердің үйлесімі.

12


айналып өту кезінде түзулерді "бұзуға" және олардың арасында дөңгелек
қисықтар орнатуға тура келеді.

Айналмалы қисықтар. Қисық учаскелер кедергілерді айналып өту,
желінің елді мекендерге жақындауы, құрылысты арзандатуға ұмтылу қажет
болған кезде пайда болады. Бұрылғанда оның бағыты А бұрышымен
өзгереді, ол желінің бастапқы бағыты мен оның жаңа жағдайы арасында
түзіледі және бұрылыс бұрышы деп аталады.
Қисықтар дөңгелек және өтпелі болып бөлінеді. Дөңгелек қисық-R
радиус шеңберінің бөлігі.
R қисық радиусы желінің категориясына және пойыздың қозғалыс
жылдамдығына байланысты стандартты ұзындықты алады (1.1-кесте).
Кесте 1.1-жоспардағы шеңберлі қисықтардың радиусы
Темір жол желілерінің,
кірме жолдардың
санаты
Жоспардағы қисық R Радиусы, м
Ұсынылат
ын
Қиын
жағдайларда
Аса қиын
жағдайларда
ҚР ККМ-нің
келісімі
бойынша
Жылдамдықты 4000-3000 2500 1200 800
Ерекше жүк 4000-2000 1500 1000 600
Кернеулі 4000-2500 2000 1000 600
I 4000-2000 1500 800 400
II 4000-1200 800 600 350
III 2000-1000 600 350 200
IV-Темір жол желілері 2000-600 500 200 200
IV-кірме жолдар 2000-350 250 200 200
IV — жалғастырушы
жол
2000-350 250 200 200
Таза дөңгелек қисықтар сирек қолданылады. Көп жағдайда айналмалы
қисық өтпелі қисықтар арқылы түзулермен түйіседі. Өтпелі қисықтардың
радиусы түзу шексіз үлкен шамаға жанасу нүктелерінде және біртіндеп R
шеңберлі қисық радиусына дейін азаяды. Жоба желісі деп аталатын
трассаның бойлық профилі трассаның тік жазықтыққа қанат жаюын
білдіреді. Элементтері (үзіктер, бір-бірімен баяу қосылған) ұзына бойғы
жолдың кескіні тік, ұзындығымен және олардың қосылған жерінде жанасу
тәсілдермен сипатталады. Төменгі нүктеден жоғарыға қарай қозғалатын
пойыз үшін еңіс көтерілу болып табылады және керісінше, егер пойыз
жоғарғы нүктеден төменге қарай қозғалса (төмен түсіріледі), онда бұл
пойыздың еңісі болады. Көтерілмеген және түсірілмеген көлденең учаске
алаң деп аталады. А және Б (1.3сурет) нүктелері арасындағы ара қашықтық
(1-сурет) 500 м-ге тең және Б нүктесінен А нүктесінен 4,5 м-ге асқанда АБ
желісі еңісінің шамасы немесе тіктілігі тоғыз мыңдық (4,5:500 = 0,009) тең
болады. Басқаша айтқанда, егер ұзындығы әрбір метрге жол 9 мм-ге

13


жоғарыласа немесе төмендесе, онда мұндай еңіс тоғыз мыңға тең. Көлбеу
шамасы ондық бөлшек - 0,003;
0,006; 0,009 және т. б. немесе арнайы белгісі бар бүтін сандар -%O;3%
O;6% o; 9% o. үш мыңдық, алты мыңдық, тоғыз мыңдық және т. б. ретінде
оқылады.

Сур.1.3 Анықтау кестесі
Көтеруді еңсеру пойыздың қозғалысына қосымша қарсылық тудырады.
Көтерілу қиын болған сайын, бұл қарсылық соғұрлым көп. Сондықтан жол
учаскесі бойынша өтуі мүмкін пойыздың салмағын есептеу кезінде осы
учаскеде немесе бағытта бар ең тік көтермелердің әсері ескеріледі.
Учаскедегі созылмалы дөң,мөлшері бойынша жүк пойызының есептік
салмағы белгіленетін дара тарту және нақты локомотив үшін-ең төменгі
жылдамдық кезінде учаскедегі ең үлкен тартқыш көтеру басқарушы еңіс деп
аталады.
Жаңа темір жолдың басқарушы еңісі жергілікті жердің топографиялық
жағдайларына, пойыздардың есептік массасымен, локомотивтердің қуатымен
және жобаланатын жолдың негізгі параметрлерімен өзара байланыста даму
тасымалдарының мөлшеріне, сипаты мен өсу қарқынына байланысты
техникалық-экономикалық есептеулер негізінде таңдалуы тиіс, сондай-ақ
пойыздардың массасын, станциялық жолдар ұзындығының пайдалы мәнін
және жанасатын темір жол желілерінің еңістерін ескере отырып жүзеге
асырылады. Жаңа темір жол желілерінде жүк бағытындағы басшылық еңіс:
ерекше жүк кернеулі желілерде - 0,009; I санаттағы желілерде - 0,012; 0,015. -
II санаттағы желілерде; 0,02-III санаттағы желілерде; 0,03-IV санаттағы
желілерден аспауы тиіс.
Қиын жағдайларда неғұрлым тік басшылық еңістерді қолдануға рұқсат
етіледі. Күшейтілген (қос, үш) тартым кезінде рұқсат етілетін еңіс 0,04 болуы
мүмкін. Еңіс тіктігі және олардың ұзындығы пойыздың тежегіш
құралдарының жұмыс жағдайларына қарай қозғалыс қауіпсіздігін
қамтамасыз етуі тиіс.
Жол бойының сұлбасын құру үшін (сурет.1.4) техникалық ізденістер
мен геодезиялық түсірілімдер деректерін пайдаланады.



Жол бойының сұлбасын болашақ сызықтың осі бойынша жер бетінің
белгілері жазылады, ол жердің белгілері немесе қара белгілер деп
аталады.

14


Белгі-Балтық теңізінің деңгейінен жоғары нүкте биіктігі. Жердің
белгілері барлық пикеттер мен жер бетінің сынуына тән нүктелеріне жол
бойының сұлбасына жазылады.
Содан кейін сұлба белгіленеді (шыңдайды), яғни тік масштабында
1:1000 (1 см - 10 м) жер нүктелерінің белгілерін қояды. Кейінге қалдырылған
кесінділердің аралас ұштары қосылады. Алынған сынған сызық және
трассаның осі бойынша жердің сұлбасы болады. Сұлбаға темір жолдың жер
төсемінің жиегінің сұлбасын білдіретін жобалық желі салынады.
"Жобалық еңіс" бағанында кесінділердің үстінен мыңдық еңіс, төменгі
жағында - ұзындығы метрмен жазады.
"Жер төсемі жиегінің жобалық биіктігі (белгісі)" бағанында жобалау
желісінің жобалық немесе қызыл белгілері жазылады. Ойып алу тереңдігін
және үйіндінің биіктігін білу үшін, нүктенің жобалық және қара белгілерінің
айырмашылықтарына тең жұмыс белгілерін табады. Егер қара белгілер
жобалаудан жоғары болса, онда бұл нүктеде ойық болады, ал керісінше –
үйінді болады. Үйіндінің биіктігі жобалық сызықтың үстіндегі бойлық
профильде, ал оның астындағы ойықтардың тереңдігін көрсетеді. Бойлық
профильде топырақ, жердің жағдайы және жер төсемінің көлденең
пішіндерінің типтері көрсетіледі.
Көлденең қашықтық 1:10000 (100м в 1 см) үшін стандартты масштабы
қабылданған қалыпты бойлық профильден басқа, ал тік 1:1000 (10 м в 1 см)
үшін қысқартылған, схемалық, бекітілген және сығылған профильдерді
құрайды.
Қысқартылған бойлық профиль көлденең 1: 50000 және тік 1:1000
масштабтағы негізгі деректерді қайталай отырып, бойлық егжей - тегжейлі
профиль негізінде құрылады. Бұл профиль толық профильдің жалпы
сипаттамасы үшін қызмет етеді. [3]

15



Сур. 1.4 Өтпелі қисығы бар теміржол қисығының схемасы
Схемалық бойлық сұлба жобаланатын желінің нұсқаларын салыстыру
үшін алдын ала камеральдық трассалау сатысындағы көлденеңі бар карта
немесе жоспар бойынша құрайды. Көлденең масштаб үшін карта масштабын,
тігінен - 1:1000 алады.
Жолдың, екінші жолдардың күшейтілген күрделі жөндеуін жобалау
кезінде тегістелген бойлық сұлба құрайды. Көлденең масштабы 1:10000, тік-
1: 100 (он есе үлкен).
Қысылған бойлық сұлба еркін масштабта құрайды. Ол ұзындығы үлкен
сызық сұлбасының шағын сызығында иллюстрация үшін қызмет етеді.
Бір тік профильді элементтің екінші көлбеу элементіне ауысуы
профильдің сынуы деп аталады. Профильдің сынуы кезінде пойыздардан
өтетін жолдағы қысым жоғарылайды немесе жылжымалы құрамның жеке
дөңгелектерін қауіпті түсіреді.
Жылжымалы құрамның профильдің бір элементінен екіншісіне ауысуы
кезінде қажетті біркелкілікке тік жазықтықта радиуспен жанасатын
қисықтардың көмегімен сыну учаскесінде, М: 20000 -жылдамдық
Топырақ
Жағдай жоспары
Жер төсемі бүйірінің
жобалық биіктігі
Жобалық бұрыш
Жердің биіктігі (белгі)
Қашықтық, М.
Көлденең сұлба түрі

Километр
Пикетаж

Трассаның жоспары

16


желілерінде; 15000-I және II санаттағы желілерде, 10000-ерекше жүк
кернеулі және III санаттағы желілерде; 5000-IV санаттағы темір жолдарда
қол жеткізіледі.
Қолданыстағы темір жолдарды қиын жағдайларда нығайту кезінде тік
қисықтардың радиусын сәйкесінше 15-ке дейін төмендетуге рұқсат етіледі;
10; 5; 3 мың м
Тік қисық сызықтар өтпелі қисықтардан тыс, сондай-ақ көпірлер мен
балластсыз жүріс бөлігімен өтетін жолдардан тыс жерде орналасуы керек.
«Сызықтық жоспар» сызықтық жоспарды түзу және қисық бөлімдер
түрінде көрсетеді, ал егер қисық оңға бұрылса, онда ол профильде жоғары
қарай қолданылады және керісінше.
Қисықтың басы мен ұшынан оларға жақын пикеттерге немесе
километрге дейінгі қашықтықты, сондай - ақ жоспар элементтерін (а -
қисықтың бұрылу бұрышы, R - радиус, Т - тангенстердің ұзындығы, К -
қисықтың ұзындығы, L- өтпелі қисықтың ұзындығы) көрсетеді.

Бақылау сұрақтары:
1. Темір жолдарды іздеудің негізгі ұғымдары? 2. Іздестіру жұмыстары кешеніне не кіреді?
3. Еркін қозғалу дегеніміз не және ол қандай жерлерде
қолданылады?

2-тарау. ЖОЛДЫҢ ЖОҒАРҒЫ ҚҰРЫЛЫСЫ








Сур.2.1 жолдың жоғарғы құрылысының элементтері:
Жолдың жоғарғы құрылысының элементтеріне (сурет. 2.1) 1 - рельс; 2
- шпал; 3 - аралық рельсті бекіту; 4 - қиыршық тас балласт; 5 - құмды
жастықша кіреді:
Жолдың жоғарғы құрылымы жылжымалы құрам қозғалысының
бағыты, оның доңғалақтарынан күштік әсерлерді қабылдау және
оларды төменгі құрылымға беру үшін қызмет етеді.

17


Жолдың жоғарғы құрылысы балласты қабатты, шпалдар, рельстер,
рельстік бекітпелер, айдап әкетуге қарсы, бағыттамалы бұрмалар, бітеу
қиылыстар, көпір және бұрма бөренелер кешенді құрылым болып табылады.

Шпалдарға жалғанған рельстер рельсті шпалдардың торын құрайды.Бұл
ретте шпалдар жер төсемінің негізгі алаңына салынатын балласты қабатқа
тереңдетіледі.
Балластты қабаттың қалыңдығы және шпалдар арасындағы қашықтық
жер төсеміне қысым оның тығыз шөгуін қамтамасыз ететін шамадан
аспайтындай болуы тиіс. Қолайсыз факторлардың әсеріне ұшыраған жолдың
жоғарғы құрылымы (өтетін пойыздар, атмосфералық жауын-шашын, жел,
температураның ауытқуы) берік, тұрақты, төзімді және үнемді болуы тиіс.

2.1 Рельстер мен шпалдар
Балластты қабаттың негізгі мақсаты шпал қысымын қабылдау және
оны жер төсемінің негізгі алаңы бойынша біркелкі бөлу; тік және көлденең
күштердің әсерінен болатын шпал орнықтылығын, рельс негізінің
серпімділігін және рельс шпал торларын жоспар мен сұлбада тегістеу
мүмкіндігін қамтамасыз ету; одан жер үсті суларын бұру болып табылады.
Негізгі алаңның шамадан тыс үйкелуін болдырмау үшін су балласт
қабатының бетінде кідірмеуге тиіс.
Балластқа арналған материал берік, серпінді, жүктемемен және
атмосфералық әсерге тұрақты, сондай-ақ арзан болуы тиіс. Бұдан басқа, ол
нығыздау кезінде ұсақталмауы, поездар өтетін кезде шаңдануы, желмен
үрленбеуі, жаңбырлармен шайылып, шөппен өспеуі тиіс. Балласт ретінде
сусымалы, жақсы дренаждайтын серпімді материалдар: қиыршық тас, құм,
ұлутас қолданылады. Балласт үшін ең жақсы материал-табиғи тастан
жасалған қиыршық тас, қойтас және малтатас.
Балласт қабаты тік құламасы бар призмалар түрінде, әдетте, 1:1,5.
Оның жоғарғы бөлігінің ені техникалық шарттармен белгіленеді.
Шпалдар (рельс тіректері) қызмет етеді:
рельстерден қысымды қабылдау және оны балласты қабатқа беруі;
жолдағы динамикалық әсерді серпінді өңдеу;
көлденең және тік жазықтықтарда рельсті шпал торының
орнықтылығын балластпен бірге қамтамасыз ету.
Осыған сәйкес шпалдар жеткілікті беріктікке, серпімділікке ие болуы,
механикалық тозу мен орын ауыстыруларға жақсы қарсы тұруы, нысаны
бойынша қарапайым болуы, қызмет ету мерзімі және дайындау мен
мазмұнда ең аз құны болуы тиіс.

1 км шпалдардың саны (эпюр) рельстерге жүктемелердің көлеміне, жүк
қауырттылығына, пойыздардың қозғалыс жылдамдығына, рельстердің
түріне, балластты қабаттың түріне, жол жоспары мен профиліне байланысты.
Рельс буынындағы шпал орналасу схемасы шпал төсеу эпюрасы деп
аталады.

18


Шпалдар (материалға байланысты) ағаш, темір-бетон және металл
болады.










Сур.2.2 Ағаш шпалдар
Олар қарағай, шырша, майқарағай, балқарағай, самырсын және
қайыңнан жасалады, және де ең жақсы қарағай шпалдары болып табылады.
Оларды майлы антисептиктермен сіңдіргеннен кейін ғана жолға қояды.
Көлденең қима нысаны бойынша ағаш шпалдар үш түрге бөлінеді:
кесілген тақтай;
Жартылай кесілген;
кесілмеген (сур. 2.3).

Сур.2.3 Ағаш кесілетін (а), жартылай кесілетін (б) және кесілмеген (в)
шпалдың көлденең қимасы.

Шпалдар арналымы бойынша үш түрге бөлінеді:
I тип-1 және 2- класстың басты жолдары үшін;
II түрі-3 және 4-класстың басты жолдар, кірме, қабылдау-жөнелту
және сұрыптау жолдары үшін;
III түрі- 5 класты кез келген жолдар үшін.
Ағаш шпалдардың негізгі артықшылықтары -жақсы серпімділік,
дайындау және пайдалану (тасымалдау, қағу, ауыстыру) қарапайымдылығы,
үлкен электр кедергісі.
Ағаш шпалдардың кемшіліктері-жүк қауырттылығы жоғары кезде
қызмет ету мерзімі аз, халық шаруашылығының әртүрлі мұқтаждықтары
үшін қажетті іскерлік ағашқа деген қажеттілік көп

Қазақстан темір жолдарында ағаштармен қатар алдын ала кернеулі
арматурасы бар темір-бетон шпалдар кеңінен таралған. Олардың
артықшылықтары ұзақ мерзімді (40...50 жыл), жолдың жоғары тұрақтылығын
және поездар жүрісінің бірқалыпты болуын қамтамасыз ету, бұл шпалдардың
бірдей өлшемдерімен және тең серпімділігімен байланысты. Сонымен қатар,
Ағаш шпалдар (2.2-сурет)
әлемнің темір жолдарында
басым болады, өйткені
техникалық тұрғыдан алғанда,
олар теміржол негізіне
қойылатын талаптарға
барынша сәйкес келеді

19


темір-бетон шпалдарды қолдану ағашты басқа қажеттіліктер үшін сақтауға
мүмкіндік береді. Аталған қасиеттердің арқасында олар желінің барлық
негізгі бағыттарының басты жолдарында, соның ішінде пойыздардың жүрдек
қозғалысы учаскелерінде пайдаланылады.
Темір-бетон шпал жетіспеушілігіне үлкен масса, электр өткізгіштігінің
болуы, жоғары қаттылық және рельстердің оларға ауыр бекітілу жатады.
Темір бетонды шпалдары бар жолдың серпімділігін арттыру үшін рельстің
астына амортизациялайтын төсемдер төселеді. Электр тогының ағып кетуін
болдырмау үшін электр оқшаулағыш бөлшектері бар арнайы
конструкцияның рельстік бекітпелері қолданылады.


Сур. 2.4 Темір бетонды шпалдар

Темір-бетон шпалдар диаметрі 3 мм периодтық профильді болат
көміртекті суықтай тартылған сымнан арматурасы бар ауыр бетоннан
дайындалады.
Темір бетоннан жасалған шпалдар бұйымның ықтимал жарықтарына
төзімділігіне, сапасына және дәл еніне, ұзындығына және басқа
өлшемдеріне байланысты келесі типтерге бөлінеді:
бірінші сорттың тірегі.
екінші сұрыпты тірек. Жарықтарға төзімділіктің төмен дәрежесімен
ерекшеленеді, геометриялық өлшемдер жоғары талаптарды қажет етпейді.

Сур. 2.5 Темірбетон шпалы Ш-1түрі
Рельстік бекітпенің мынадай түрі болады:
- Ш-1 (сур.2.5), төсем мен болтты пайдалана отырып, тірекке
бекітілетін клемно-болтты қосындылардың бөлек түрі бар.
-Ш-2 бөлінбейтін бекіту түрі.
-Ш-3 Ш-2 тіректерімен ұқсас, бірақ бекіту тәсілі бойынша
ерекшеленеді.
Темір бетоннан жасалған шпалдар электр оқшаулаудың болуы және
қолданылатын арматураның типі бойынша, класс бойынша әртүрлі. Темір
Темір-бетон шпалдар (2.4-
сурет) диаметрі 3 мм периодтық
профильдегі болат көміртекті
суықтай тартылған сымнан
арматурасы бар ауыр бетоннан
дайындалады.

20


бетонды шпалдар электр оқшаулау параметрлері бойынша мынадай
айырмашылықтарға ие:
- оқшауланған;
- оқшауланбаған, оқшаулағыш жапсырмаларсыз.
Қазақстан темір жолдарында 1 км жолға 1600, 1840 және 2000 шпал
төсеуге сәйкес үш эпюр қолданылады. Метро станцияларында және
деполарға қарау арықтарын орнату кезінде тұтас шпал орнына бетонға
тереңдетілген жартылай шпалдар пайдаланылады.






Сур.2.6 Рельстер
Бұдан басқа, рельстерді автобұғаттауы бар учаскелерде сигналдық
токтың өткізгіштері, ал электр тартқышты пайдаланған кезде кері тартқыш
токтың өткізгіштері қызмет етеді.
Сенімді жұмыс істеу үшін рельстер жеткілікті берік, берік, тозуға
төзімді, қатты және сонымен қатар нәзік болуы тиіс, өйткені олар соққы-
динамикалық жүктемені қабылдайды. Оларды дайындауға арналған
материал- беріктігі жоғары көміртекті болат. Рельстер массасына және
көлденең пішініне байланысты бірнеше түрге бөлінеді: Р50, Р65 және Р75. Р
әрпі рельсті, ал сан - массаның дөңгелектелген мәні, кг, рельстің бір метр
боойын білдіреді.
Рельске ең көп әсер ететін тік жүктеме болғандықтан, оны бүгуге
ұмтылатын рельстің ұтымды нысаны екі таврлы, бір мезгілде металдың аз
жұмсалуын қамтамасыз ететін болып саналады. Рельстердің қандай да бір
түрін таңдау желінің жүк қауырттылығына, жүктемелерге және пойыздар
қозғалысының жылдамдығына байланысты. Жолаушылар по йыздарының
жылдамдық қозғалысы желілерінде Р65 рельстері төселеді.
Рельс профилі (сурет 2.7): 1 рельс басы, 2 мойны, 3 табаны, рельс
биіктігі һр, бастың биіктігі һш, табанның биіктігі һпод, бастың төменгі
бөлігінің ені, бастың вегетативтік бөлігінің ені, табанның ені, мойынның
қалыңдығы Ѕш, табанның шетінің қалыңдығы Ѕкпод шетіндегі қалыңдығы.
Рельстер (сур.2.6) жылжымалы құрам доңғалақтарының қозғалысын
бағыттауға, одан түсетін жүктемені қабылдауға және оны шпалдарға беруге
арналған.

21



Сур. 2.7-Рельс профилі
Сонымен қатар, қисықтарға төсеу үшін ұзындығы 24,92 және 24,84 М
қысқартылған рельстер дайындалады. Рельстер стандартты ұзындығы 25 м
шығарылады. Сонымен қатар, қисықтарды төсеу үшін ұзындығы 24,92 және
24,84 м болатын қысқартылған рельстер шығарылады.Дәнекерленбеген жол
үшін рельстерді теңестіру кезінде, сондай-ақ бұрылыстарды төсеу кезінде
бірдей стандартты ұзындықтағы рельстер қолданылады (12.5 м) және
қысқартылған (12.46; 12.42 және 12.38 м). [3]
Қазақстанда темір жол магистралін қазіргі заманғы
жолдармен қамтамасыз ету үшін Ақмола облысы
"ҚазШпал" АҚ, Аршалы кенті, Алматы облысы "Магнетик-
Тинес" қазақстан-поляк кәсіпорны, Семей қаласы "Семей-
Шпалөткізгіш зауыты" ЖШС сияқты шпал дайындау
бойынша қазіргі заманғы кәсіпорындар жұмыс істейді.
Сондай-ақ" Ақтөбе рельс-арқалық зауыты "ЖШС Ақтөбе қ.,"
Проммашкомплект " ЖШС Екібастұз қ. рельс және бағыттамалы
бұрмалар дайындаумен айналысады.

2.2 Жолдарды біріктіру, бағыттамалы бұрмалар








Қосылыстардың негізгі түрлері: бағыттамалы бұрмалар (сурет.2.8 а)
жолдарды бір-бірімен біріктіру үшін және жолдарды тармақтау үшін
қызмет ететін; құламалар (сурет. 2.8 б) екі көршілес жолды қосатын;
бағыттамалы көшелер (сурет. 2.9) қатар жолдар қатарын қосатын ілмектер
(сурет. 2.10) немесе үшбұрыш (сурет. 2.11) жылжымалы құрамды бұру
үшін.



Жолдардың қосылыстары жылжымалы құрамды бір жолдан екіншісіне
ауыстыру үшін, сондай – ақ пойызды немесе жылжымалы құрамның
жекелеген бірліктерін 1800мм-ге бұру үшін қызмет етеді; қиылысулар-
бір деңгейде қиылысатын жолдардың кез келгені бойынша басқа жолға
өту мүмкіндігінсіз жылжымалы құрамды өткізу үшін

22



а)
б)
Сур.2.8: а) бағыттамалық аударма; б) съезі

Сур.2.9 Бұрмалар көшесі

Сур.2.10 Ілмектер

Сур.2.11 Үшбұрыш
Бағыттамалы бұрмалар.
Бағыттамалы бұрмалардың түрлері:
жеке;
қос;
қарама-қарсы.
Жеке бұрмалар, өз кезегінде:
жай;
симметриялы;
симметриялық емес.
Қарапайым бағыттамалы бұрманың бір бағыты тура.
Мұндай аудармалар тармақталу бағыты бойынша, бүйірлік жолдың қай
жаққа тарайтынына байланысты оң немесе сол болады. Бұл түрдегі
бағыттамалы бұрмалар кең таралған.








Қарапайым бағыттамалы аударманың негізгі элементтері
(сурет. 2.12) мыналар болып табылады: бағыттама; айқастырма
бөлігінің жиынтығы; жалғау жолдары; аудару брустары.

23





Сур. 2.12 қарапайым бағыттамалы бұрма сұлбасы: 1 —бұрма
механизмі;2, 4 —рамалық рельстер;3—үшкірлер;5, 8 - контррельстер;6 -
мұртшалар; 7 - айқастырманың өзекшесі;9-бұрма бөренелер.
Бағыттама екі рамалық рельстерден және тиісті бекіткіштері бар екі
үшкірден тұрады.
Үшкірлер рамалық рельстерден қысып немесе қысып, салыстырмалы
түрде тамыр бекітпесіне айналуы мүмкін. Осының арқасында жылжымалы
құрам тікелей немесе бүйірлік жолмен жіберіледі. Үшкірдің жағдайын
өзгерту үшін ауыстыру механизмі қызмет етеді.
Айқастырма бөлігінің жиынтығы айқастырма (өзек және екі мұрт),
айқастырма қарама-қарсы жатқан екі рельс, екі контррельс және біріктіру
бөлшектерінен тұрады.
Жалғау жолдары түзу сызықты жолдың бір кесіндісі және екіншісі –
Қисық сызықты болып табылады, ол бағыттаманы айқастырма бөлігімен
жалғайды.
Рельсасты негізі бағыттамалы бұрманың металл бөліктері бекітілген
ағаш немесе темірбетон арқалықтардан немесе плиталардан тұрады.
Түзу және бүйір жолдарының осьтік сызықтарының қиылысу нүктесі
бағыттамалық бұрма орталығы деп аталады.
Ол жолдар осьте бейнеленген станция жоспарындағы бағыттамалы
бұрманың негізгі сипаттамасы болып табылады.
Айқастырманың математикалық орталығы айқастырманың
өзекшесінің жұмыс қырлары жалғасының қиылысу нүктесі деп аталады.
Үшкірдің басынан бастап негізгі жолдың бағыты бойынша өлшенген
айқастырма ортасының математикалық орталығына дейінгі қашықтық
бағыттамалы бұрманың теориялық ұзындығы деп аталады.
Рамалық рельстердің басынан айқастырманың соңына дейінгі
қашықтық оның практикалық ұзындығы деп аталады.
Бұл атаулар теориялық ұзындыққа кіретін элементтер геометриялық
есеппен анықталады және оларды ерікті түрде өзгертуге
болмайтындығымен түсіндіріледі. Рамалық рельс шығыңқы және
айқастырма құйрығының көлемі конструктивтік және үлкен немесе кіші
болуы мүмкін.
Бағыттама
Қосу жолдары
аударма қисығы
Крестовиналар
жиынтығы мен
контррельстер

24


2.3 Жасанды құрылыстар
Жасанды құрылыстар темір жолдың су бөгеттерін, басқа да темір жол
желілерін, автожолдарды, терең шатқалдарды, тау жоталарын, салынған
қалалық аумақтарды қиып өту мүмкіндігін, сондай-ақ адамдардың жол
арқылы қауіпсіз өтуін және күрделі геологиялық және гидрологиялық
жағдайларда жер төсемінің орнықтылығын қамтамасыз етеді.
Жасанды құрылыстарға көпірлер, құбырлар, тоннельдер, тіреуіш
қабырғалар, реттеу құрылыстары, галереялар, селдік түсімдер және т.б.
жатады. Темір жолмен өзен, арналар, бұлақтар мен шатқалдарды кесіп
өткенде көпірлер немесе құбырлар жасайды.








Сур. 2. 13 Т емір жол көпірлері





Көпір тіректермен аралықтарға бөлінеді. Аралық құрылым басты
фермаларды қамтиды, олардың құрылымдары, жүру бөлігі мен көпір төсемін
қосады. Фермаларда жоғарғы және төменгі белдіктер бөлінеді, олардың
біреуіне көлденең белдеулер бекітіліп, ал оларға жол бойындағы бойлық
белдеулер бекітіледі.
Егер жүріс бөлігі жоғарғы белдеудің деңгейінде болса, онда көпір
жоғарыға міну деп аталады, егер төменгі деңгейде болса - төмен түсу;
сонымен қатар, ортасында жүретін көпір құрылысы болуы мүмкін.
Көпірлердің түрлері - жол өтпелері (2.14-сурет), виадука және эстакада
болып бөлінеді.
Көпір (сурет. 2.13) жол үшін негіз болып табылатын аралық
құрылыстардан және аралық құрылыстарды тірейтін және
топыраққа қысым беретін тіректерден тұрады.

Көпірдің жағалық тіректері тіреулер, ал
аралық белбақаны деп аталады.

25



Сур. 2.14 Теміржол өтпесі
Жол өтпелері темір және автомобиль жолдары немесе екі темір жол
желісі қиылысқан жерлерде салынады. Олар әр түрлі деңгейдегі жолдардың
қиылысуының арқасында көліктің тәуелсіз және қауіпсіз өтуін қамтамасыз
етеді.
Виадуктер темір жолдың терең алқабы, жыралар мен шатқалдар
қиылысында кәдімгі биік үйіндінің орнына салады.
Эстакадалар (сурет. 2.15) қалаларда үлкен үйінділердің орнына
көшелерді аз тарылтатын және олардың астынан өтетін жолдар мен
өткелдерді қамтамасыз ететін, сондай-ақ су төгілген кезде кең жайылмалы
өзендер арқылы үлкен көпірлерге жақын жерде тұрғызатын болады.

Сур. 2.15 Темір жол эстакадасы
Құбырлар темір жолмен қиылысқан кезде шағын суағарлар немесе
құрғақ жерлер қолданылады. Материалдың түрі бойынша тас, металл, бетон
және темір-бетон құбырлар болып бөлінеді.
Деформациялық тігістермен бөлінген ұзындығы 16 м жеке буындардан
жасалған құрама темір-бетон құбырлар өте көп таралған. Құбырларды салуға
және ұстауға жұмсалатын шығындар көп емес.
Су ағынының кедергісін азайту үшін және құбырлардың кі ре
берістерінде және шығар ауызында үйінділердің шайылуын болдырмау үшін
құбырдың басын кеңейтіп жасайды.
Бассыз гофрленген металл құбырлар да бар. Олар темір бетоннан арзан,
олар әлдеқайда жеңіл және іргетасы жоқ, бұл құрылыс мерзімін айтарлықтай
қысқартуға мүмкіндік береді. Олар құм, қиыршық тас немесе қиыршық тас
жастықшасына қойылады. Жағаның биіктігі өскен сайын құбырдың
ұзындығы және оның құны өседі.

26


Тау жоталарының қиылысында терең ойықтардың орнына тоннельдер
салынады. Оларды станциялардағы және қала маңындағы пойыздардың
аялдау пункттеріндегі темір жолдар арқылы адамдардың қауіпсіз өтуі үшін
де құрады.
Туннель (сур.2.16) жердің астына жол төсеуге арналған жасанды
құрылыс. Көлік тоннельдері олардың орналасқан жері бойынша тау, су асты
және қалалық болып бөлінеді. Туннель салу кезінде жынысты алып
тастағаннан кейін пайда болған кеңістік тоннель қазбасы деп аталады, ал оны
бекіту үшін қызмет ететін конструкция — қаптау деп аталады. Әлсіз
топырақтарда тоннельдерде құлауды болдырмау үшін төсеуді әдетте темір
бетоннан немесе бетоннан, ал ауыр гидрогеологиялық жағдайларда—
металдан орындайды.

Сур. 2.16 Тоннель
Жартасты жыныстарда олардың беріктігіне байланысты жылжымалы
қаптаманың орнына төсенішті қолдануға немесе төсемсіз және қаптамасыз
тоннель салуға рұқсат етіледі.
Тік беткейлерде, өзендер мен теңіздердің жағалауларындағы жер
төсемінің құламаларының тұрақтылығын қамтамасыз ету үшін тіреуіш
қабырғалар қызмет етеді, ал үлкен көпірлерге жақындағанда су тасқыны
кезінде шайылудан және мұзбен зақымданудан олардың тіреулерін қорғау
үшін - су бағыттаушы алмұрт тәрізді және шпор тәріздес дамбалар мен
траверстерден тұратын, олардың құламалары өзен жағынан тас төсенішпен
немесе бетон плиталармен нығайтылады.

Бақылау сұрақтары:
1. Темір жол дегеніміз не?
2. Жолдың жоғарғы құрылысына не жатады?
3. Рельстер мен шпалдардың негізгі түрлерін атаңыз.

27


ІІ-ТАРАУ. ЖЫЛЖЫМАЛЫ ҚҰРАМ ЖӘНЕ ЭЛЕКТРМЕН
ЖАБДЫҚТАУ

3-тарау. Электрмен жабдықтау
3.1. Электрмен жабдықтау құрылғысы
Қазақстан Республикасының темір жол көлігі
("Теміржолэнерго" ЖШС деректері бойынша"ҚТЖ" ҰК
" АҚ үшін) электр станциялары өндіретін энергияның
5% жуығын тұтынады. Негізінен ол пойыздардың
тартылысты және теміржол инфрақұрылымының
ауыр емес тұтынушыларын қоректендіруді қамтамасыз
етуге жұмсалады, оларға станциялар, депо,
шеберханалар және поездар қозғалысын реттеу
құрылғылары жатады.

Бұдан басқа, темір жолды электрмен жабдықтау жүйесіне оған
жақын орналасқан кәсіпорындар мен шағын елді мекендер қосылуы мүмкін.
Электр темір жолдары бірнеше электр станцияларын біріктіретін
энергия жүйелерінен электр энергиясын алады. Электр станцияларының
генераторларынан электр энергиясы электр қосалқы станциялары, әртүрлі
кернеулі электр беру желілері және тартымдық қосалқы станциялар арқылы
беріледі. Соңғысында электр энергиясы локомотивтерде пайдаланылатын
түрге (ток пен кернеу түрі бойынша) түрлендіріледі және тартылу желісі
бойынша оларға беріледі.
Электрлендірілген темір жолды электрмен жабдықтаудың принципті
сұлбасы суретте көрсетілген. 3.1.







Сур. 3.1 Электрлендірілген темір жолды электрмен жабдықтаудың
принципті сұлбасы: 1-энергия жүйесін байланыстыратын желі; 2 -
гидроэлектр станциясы;3-жылу электр станциясы; 4 - атом электр
станциясы;5 - аудандық трансформаторлық қосалқы станция; 6 - Жоғары
кернеулі аудандық желі;7 - тартқыш қосалқы станция;8 - қоректендіргіш
желі;9 - түйіспелі желі; 10-рельсті (сорғыш) желі.
Электрмен жабдықтау сыртқы (электр станциялары, аудандық
трансформаторлық қосалқы станциялар, желілер мен электр беру
желілері) және тартқыш (тартқыш қосалқы станциялар мен электр
тартқыш желі) бөліктерден тұрады.

28


Электр станциясының генераторынан бастап және тартқыш желімен
ұштасқан құрылғылардың барлық жиынтығы электрлендірілген темір
жолдарды электрмен жабдықтау жүйесін құрайды. Бұл жүйеден электр
энергиясымен, электр тартымынан басқа (электровоздар мен электр
пойыздары), сондай-ақ барлық жұмсақ емес темір жол тұтынушылары мен
іргелес аудандардың тұтынушылары элект энергиясымен қоректенеді.
Сондықтан электрлендіруді темір жол тұтынушылары тек көлік мәселесін
ғана емес, сонымен қатар маңызды шаруашылық мәселені-
электрификацияны шешуге ықпал етеді.
Жылу, гидравликалық және атом электр станцияларында кернеуі 6 ...
21 кВ және жиілігі 50 Гц болатын үш фазалы ауыспалы ток өндіріледі.
Тұтынушыларға электр энергиясын беру үшін трансформаторлық қосалқы
станциялардағы кернеуі жоғары вольтты электр беру желілерінің (ЭБЖ)
ұзындығына байланысты 750 кВ дейін артады. Электр энергиясын тұтыну
орындарына жақын жерде кернеу 220 кВ дейін төмендетіледі және аудандық
желілерге беріледі, оларға басқа тұтынушылармен қатар электрлендірілген
темір жолдардың тартқыш қосалқы станциялары мен автономды тартымы
бар жолдардың трансформаторлық қосалқы станциялары қосылған.
Электрлендірілген темір жолдарды электрмен жабдықтау
құрылғыларына:
тарту және төмендету трансформаторлық қосалқы станциялар,
электр энергиясын тарату және қоректендіру пункттері;
байланыс желісі, секциялау посттары және байланыс желісін
параллель жалғау пункттері;
электр беру желілері, оның ішінде бойлық, яғни СОБ құрылғыларын
және басқа тұтынушыларды электрмен жабдықтауға арналған темір жол бойында орналасқан;
әуе және кабельдік электр тарату желілері;
темір жол станцияларын, аялдама пункттерін, өткелдерді және басқа
да объектілерді сыртқы жарықтандыру;
электрмен жабдықтау құрылғыларының телемеханика жүйелері.
Электрмен жабдықтау жүйесінің негізгі міндеті темір жолдың
пайдалану жұмысын қамтамасыз ету болып табылады. Бұл үшін электрмен
жабдықтау жүйесінің барлық элементтерінің қуаты темір жол желісі
жұмысының әртүрлі жағдайларында әрбір локомотивке қажетті қуатты
қамтамасыз ету үшін жеткілікті болуы қажет.
Бұл есептер жүктеме бойынша оған рұқсат етілген шамада жабдықтың
жұмысын және электр энергиясының қажетті сапасын қамтамасыз ететін
электрмен жабдықтау жүйесінің дұрыс таңдалған параметрлері кезінде ғана
шешілуі мүмкін.
Темір жол көлігінің тарту желісін электр энергиясымен сенімді
қоректендіруді қамтамасыз ету үшін, әдетте, оны екі тәуелсіз көзге қосу
көзделеді. Жекелеген жағдайларда екі бір тізбекті электр беру желілерінен
немесе бір, екі тізбекті электр беру желілерінен қоректендіруге жол беріледі.


Әр түрлі темір жол стационарлық тұтынушыларын, сондай-ақ темір
жолға іргелес аудандардың тұтынушыларын электр энергиясымен
қамтамасыз ету бір электрмен жабдықтау жүйесінен жүзеге асырылады.
Сондықтан оны жобалау және салу кезінде осы тұтынушылардың
қоректенуінің сенімділігі мен үнемділігі мәселелеріне де қажетті көңіл
бөлінеді. Бұл ретте, көп жағдайда темір жол тұтынушыларын энергия көзімен
қамтамасыз ету осы темір жол желісі жұмысының сенімділігімен тікелей
немесе жанама байланысты және сондықтан жоғары сенімділікпен
қамтамасыз етілуі тиіс. Ауыр емес тұтынушылардың қоректену
схемаларындағы резервтеу жүйесін олардың сипаты мен маңыздылығын
ескере отырып таңдайды.
Жылжымалы тоқтың электромагниттік өрісінің темір жол бойында
орналасқан металл конструкциялары мен коммуникацияларға әсері
нәтижесінде, онда адамдар үшін қауіпті кернеу пайда болады, ал байланыс
және автоматика желілерінде кедергілер пайда болады. Сондықтан
құрылыстарды қорғаудың ерекше шаралары қолданылады. Рельстер мен жер
арасындағы электрлік оқшаулауды жақсарту, әуе желілерін кабельдік немесе
радиорелейлі және т. б. ауыстыру сияқты қорғаныс шараларына арналған
шығындар.
Электрлендірілген темір жолдарды электрмен жабдықтау жүйесі екі
бөліктен тұрады:
электрмен жабдықтау жүйесінің бастапқы (немесе сыртқы)бөлігі,
оның құрамына электр станциясынан электр жеткізу желісіне дейінгі (қоса
алғанда)тартқыш қосалқы станцияларды энергиямен қамтамасыз ететін
барлық құрылғылар кіреді;
тарту шағын станцияларынан және тарту желісінен тұратын
электрмен жабдықтау жүйесінің тартқыш бөлігі.



Рельс желісі-тартқыш ток өтетін түйіспелі электр қосылыстары бар
рельстер.
Осындай желілерде электр энергиясының шығынын қысқарту және
автоматика және телемеханика құрылғыларының қалыпты жұмыс режимін
қамтамасыз ету үшін жолдың жоғарғы құрылысы құрылғысының мынадай
ерекшеліктері көзделеді:
рельс бастарына жолтабанның сыртқы жағынан рельс
түйіспелерінің электр кедергісін төмендететін мыс түйіспелік қосқыштарды
дәнекерлейді;
рельстерді темір бетонды шпалдан резеңке төсемдердің
көмегімен оқшаулайды, ал ағаш шпалдар қолданылған жағдайда оларды
креозотпен сіңдіреді;
Тартқыш желі түйіспелі (қоректендіргіш) және рельстік
(сорғыш) желілерден тұрады.

29


Әр түрлі темір жол стационарлық тұтынушыларын, сондай-ақ темір
жолға іргелес аудандардың тұтынушыларын электр энергиясымен
қамтамасыз ету бір электрмен жабдықтау жүйесінен жүзеге асырылады.
Сондықтан оны жобалау және салу кезінде осы тұтынушылардың
қоректенуінің сенімділігі мен үнемділігі мәселелеріне де қажетті көңіл
бөлінеді. Бұл ретте, көп жағдайда темір жол тұтынушыларын энергия көзімен
қамтамасыз ету осы темір жол желісі жұмысының сенімділігімен тікелей
немесе жанама байланысты және сондықтан жоғары сенімділікпен
қамтамасыз етілуі тиіс. Ауыр емес тұтынушылардың қоректену
схемаларындағы резервтеу жүйесін олардың сипаты мен маңыздылығын
ескере отырып таңдайды.
Жылжымалы тоқтың электромагниттік өрісінің темір жол бойында
орналасқан металл конструкциялары мен коммуникацияларға әсері
нәтижесінде, онда адамдар үшін қауіпті кернеу пайда болады, ал байланыс
және автоматика желілерінде кедергілер пайда болады. Сондықтан
құрылыстарды қорғаудың ерекше шаралары қолданылады. Рельстер мен жер
арасындағы электрлік оқшаулауды жақсарту, әуе желілерін кабельдік немесе
радиорелейлі және т. б. ауыстыру сияқты қорғаныс шараларына арналған
шығындар.
Электрлендірілген темір жолдарды электрмен жабдықтау жүйесі екі
бөліктен тұрады:
электрмен жабдықтау жүйесінің бастапқы (немесе сыртқы)бөлігі,
оның құрамына электр станциясынан электр жеткізу желісіне дейінгі (қоса
алғанда)тартқыш қосалқы станцияларды энергиямен қамтамасыз ететін
барлық құрылғылар кіреді;
тарту шағын станцияларынан және тарту желісінен тұратын
электрмен жабдықтау жүйесінің тартқыш бөлігі.



Рельс желісі-тартқыш ток өтетін түйіспелі электр қосылыстары бар
рельстер.
Осындай желілерде электр энергиясының шығынын қысқарту және
автоматика және телемеханика құрылғыларының қалыпты жұмыс режимін
қамтамасыз ету үшін жолдың жоғарғы құрылысы құрылғысының мынадай
ерекшеліктері көзделеді:
рельс бастарына жолтабанның сыртқы жағынан рельс
түйіспелерінің электр кедергісін төмендететін мыс түйіспелік қосқыштарды
дәнекерлейді;
рельстерді темір бетонды шпалдан резеңке төсемдердің
көмегімен оқшаулайды, ал ағаш шпалдар қолданылған жағдайда оларды креозотпен сіңдіреді;
Тартқыш желі түйіспелі (қоректендіргіш) және рельстік
(сорғыш) желілерден тұрады.

30


жақсы диэлектрлік қасиеттері бар қиыршықтас балласты
пайдаланады және рельс табаны мен балласт арасындағы 3 см кем емес
саңылауды қамтамасыз етеді;
автобұғаттаумен және электрлік орталықтандырумен
жабдықталған желілерде оқшаулағыш түйіспелер қолданылады (тарту тогын
оларды айналып өту үшін дроссель-трансформаторлар немесе жиілік
сүзгілері орнатылады).






Байланыс желісінің конструкциясына қойылатын негізгі талап
пойыздардың қозғалыс жылдамдығына, климаттық және атмосфералық
жағдайларға қарамастан ток қабылдағышпен сымның сенімді тұрақты
байланысын қамтамасыз ету болып табылады. Байланыс желісінде
қайталанатын элементтер жоқ, сондықтан оның зақымдануы поездар
қозғалысының белгіленген кестесінің бұзылуына әкеп соғуы мүмкін.
Электрлендірілген жолдардың тағайындалуына сәйкес қарапайым
және тізбекті әуе байланыс желілерін пайдаланады.
Екінші дәрежелі станциялық және деполық жолдарда салыстырмалы
түрде аз қозғалыс жылдамдығы кезінде тіректерде бекітілген еркін ілінетін
сым болып табылатын қарапайым түйіспелі аспа қолданылуы мүмкін.
Қозғалыстың жоғары жылдамдығы кезінде байланыс сымының
салбырауы барынша аз болуы тиіс. Бұл тізбекті аспаның конструкциясымен
қамтамасыз етіледі, онда тіректер арасындағы түйіспелі сым қарапайым аспа
сияқты еркін емес, жиі орналасқан сым шектерінің көмегімен алып жүретін
арқанға бекітілген. Осының арқасында рельс басының беті мен байланыс
сымының арасындағы қашықтық іс жүзінде тұрақты болып қала береді.
Тізбекті аспа үшін қарапайым тіреулерге қарағанда аз тіректер талап етіледі:
олар бір-бірінен... 75 м 70 қашықтықта орналасады.
ПТЭ - ге сәйкес аралықтар мен станциялардағы рельс бастиегінің
бетінен түйіспе сымының биіктігі 5750 мм — ден кем емес, ал өтпелерде-
6000...6800 мм құрауы тиіс.
Көлденең жазықтықта түйіспелі сым әрбір тіректе ±300 мм ауытқумен
жол осіне қатысты ирек тәрізді орналасқан.
Байланыс сым қатты тартылған электролиттік мыстан жасалады. Ол
қима ауданы 85, 100 немесе 150 мм2 болуы мүмкін. Ең көп таралған мыс
фасонды (МФ) сымдар (сурет. 3.3). Контактілі сымдардың қызмет ету
мерзімін ұлғайту үшін олардың тозуын төмендететін әртүрлі техникалық
шешімдерді (ток қабылдағыштың жарты шетінде мыс жапсырмаларын
құрғақ графитті майлау және т. б.) пайдаланады.
Байланыс желісі — бұл тартымдық қосалқы станциялардан электр
жылжымалы құрамының ток қабылдағыштарына электр энергиясын
беруді қамтамасыз ететін сымдардың, конструкциялар мен
жабдықтардың жиынтығы.