Тақырыбы:

ТЕМПЕРАМЕНТ ТИПІ МЕН МАЗАСЫЗДАНУ ДЕҢГЕЙІ АРАСЫНДАҒЫ БАЙЛАНЫСТЫ ЗЕРТТЕУДІҢ ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.

Орындаған: Мұханова Жадыра Алдаоғарықызы

Темперамент түрлерінің психологиялық сипаттамасы.

Темперамент туралы айтқанда, олар адамдар арасындағы көптеген психикалық айырмашылықтарды – эмоциялар тереңдігі, қарқындылығы, тұрақтылығы, эмоционалды қарқыны, әрекет күші және психикалық өмірдің, мінез-құлық пен белсенділіктің басқа динамикалық, жеке тұрақты ерекшеліктерін білдіреді. Дегенмен, темперамент бүгінде көптеген жағынан даулы және шешілмеген мәселе болып қала береді. Алайда, мәселеге деген әртүрлі көзқарастармен ғалымдар мен практиктер темперамент жеке тұлға әлеуметтік болмыс ретінде қалыптасатын биологиялық негізекенін мойындайды. Темперамент мінез-құлықтың динамикалық аспектілерін көрсетеді, негізінен туа біткен, сондықтан темперамент қасиеттері адамның басқа психикалық ерекшеліктерімен салыстырғанда ең тұрақты және тұрақты. Темпераменттің ең ерекше ерекшелігі-бұл адамның темпераментінің әр түрлі қасиеттері кездей соқ бір-бірімен араласпайды, бірақта биғи түрде бір-бірімен байланысты, 4 темпераментті сипаттайтын белгілі бір ұйым, құрылым қалыптастырады.

Сонымен, темперамент деп адамның психикалық белсенділігінің динамикасын анықтайтын психиканың ерекше қасиеттерін жеке түсіну керек, олар мазмұнына, мақсаттарына, мотивтеріне қарамастан әр түрлі іс-әрекетте бірдей көрінеді, ересектерде тұрақты болып қалады және өзара қарым-қатынаста темперамент түрін сипаттайды.

Темперамент қасиеттеріне жеке ерекшеліктер жатады, олар:

-Жалпы психикалық белсенділік динамикасын реттейді;

-Жеке психикалық процестер динамикасының ерекшеліктерін сипаттайды;

-Тұрақты және тұрақты сипатқа ие және ұзақ уақыт бойы дамуда сақталады;

-Темперамент түрін сипаттайтын қатаң тұрақты қатынаста;

-Жүйке жүйесінің жалпы түріне байланысты.

Белгілі бір белгілерді қолдана отырып, темперамент қасиеттерін барлық басқа психикалық қасиеттерден жеткілікті сенімділікпен ажыратуға болады.

Темпераментдің қасиеттеріне адамның барлық іс-әрекеттерінің динамикалық аспектілерін анықтайтын, психикалық процестердің ерекшеліктерін сипаттайтын, көп немесе аз тұрақты сипатқа ие, ұзақ уақыт бойына сақталатын, туылғаннан кейін көп ұзамай көрінетін ерекше, жеке белгілері жатады (орталық жүйке жүйесі белгілі бір адам формаларын алғаннан кейін). Темпераменттің қасиеттері негізінен адамның жүйке жүйесінің қасиеттерімен анықталады деп саналады.[3].

Кеңестік психофизиолог В. М. Русалов жүйке жүйесінің қасиеттерінің жаңа тұжырымдамасына сүйене отырып, оның негізінде темперамент қасиеттерін заманауи түсіндіруді ұсынды. П. К. Анохин функционалды жүйе теориясына сүйене отырып. Ақпаратты сақтаудың, айналымның және өңдеудің төрт блогын (афферентті синтез, бағдарламалау (шешім қабылдау), орындау және кері байланыс блогы) қамтитын Анохин, Русалов афферентті синтездің кеңдігі немесе тарлығы үшін жауап беретін төрт темперамент қасиеттерін анықтады (дененің қоршаған ортамен өзара әрекеттесу дәрежесі), бір мінез-құлық бағдарламасынан екіншісіне ауысу жеңілдігі басқа, ағымдағы мінез-құлық бағдарламасын орындау жылдамдығы және іс-әрекеттің нақты нәтижесінің оның акцепторымен сәйкес келмеуіне сезімталдық .

Осыған сәйкес темпераментті дәстүрлі психофизиологиялық бағалау екі параметрдің орнына өзгереді – белсенділік пен сезімталдық – төрт компонентті қамтиды: Эргономика (төзімділік), икемділік, жылдамдық және эмоционалдылық (сезімталдық). В. М. Русаловтың пікірінше, темпераменттің барлық осы компоненттері биологиялық және генетикалық тұрғыдан анықталған. Темперамент жүйке жүйесінің қасиеттеріне байланысты және олар өз кезегінде мидың, тұтастай алғанда бүкіл жүйке жүйесінің интегративті, аналитикалық және синтетикалық қызметін қамтамасыз ететін функционалды жүйелердің негізгі сипаттамалары ретінде түсініледі. [4].

Темперамент түрлерінің психологиялық сипаттамалары оның келесі негізгі қасиеттерімен анықталады:

Сезімталдық – біз бұл қасиет туралы адамның кез-келген психологиялық реакциясының пайда болуы үшін қажет сыртқы әсердің ең аз күші қандай және осы реакцияның пайда болу жылдамдығы қандай екенін бағалаймыз.

Реактивтілік – бұл қасиет бірдей күштің сыртқы немесе ішкі әсерлеріне реакциялардың еріксіз дәрежесі бойынша бағаланады.

Белсенділік-бұл қасиет адамның сыртқы әлемге қаншалықты әсер ететіндігімен және мақсаттарды жүзеге асыруда кедергілерді жеңетіндігімен бағаланады. Бұған мыналар жатаақсатқа жету үшін мақсаттылық пен табандылық, ұзақ мерзімді жұмысқа назар аудару.

Белсенділік пен реактивтіліктің арақатынасы-бұл қасиет әртүрлі психологиялық реакциялар мен процестердің жылдамдығымен бағаланады: қозғалыс жылдамдығы, сөйлеу жылдамдығы, тапқырлық, есте сақтау жылдамдығы, ақыл-ой жылдамдығы.

Икемділік пен қаттылық-бұл қасиет адамның сыртқы әсерлерге қаншалықты оңай және икемді бейімделуімен немесе, керісінше, оның мінез-құлқы, әдеттері мен пікірлері қаншалықты инертті және әсер ететіндігімен бағаланады.

Экстраверсия және интроверсия – бұл қасиет адамның реакциясы мен іс – әрекеті негізінен байланысты болатын нәрсеге байланысты-қазіргі уақытта пайда болатын сыртқы әсерлерге (экстравертияға) немесе өткен мен болашаққа байланысты бейнелерге, идеялар мен ойларға (интроверсия) байланысты.

Эмоционалды қозғыштық-бұл қасиет эмоционалды реакцияның пайда болуы үшін қаншалықты әлсіз әсер ету керек және ол қандай жылдамдықпен жүреді.

Біздің дәуірімізге дейінгі 5 ғасырда өмір сүрген ежелгі грек дәрігері Гиппократ төрт темпераментті сипаттады: сангин темпераменті, флегматикалық темперамент, холерикалық темперамент, меланхолиялық темперамент. Ол темпераменттің негізгі түрлерін сипаттады, оларға сипаттама берді, бірақ темпераментті жүйке жүйесінің қасиеттерімен емес, ағзадағы әртүрлі сұйықтықтардың: қан, лимфа және өт арақатынасымен байланыстырды. Гален темпераменттің алғашқы классификациясын ұсынды және ол салыстырмалы түрде аз модификацияланған түрде бүгінгі күнге дейін сақталды. Қазіргі психологияда қолданылатын оның соңғы белгілі сипаттамалары неміс философы И. Кантқа тиесілі.

И. Кант адамның темпераментін (темперамент көріністерін жоғары жануарларда да байқауға болады) екі түрге бөлді: сезім темпераменті және белсенділік темпераменті[5].

И. П. Павловтың айтуынша, темперамент адамның жеке ерекшеліктерінің "негізгі белгілері" болып табылады [6].

Төменде темпераментдің төрт түрінің психологиялық сипаттамалары берілген:

Қараңғы адам адамдармен тез араласады, көңілді, бір қызмет түрінен екіншісіне оңай ауысады, бірақ монотонды жұмысты ұнатпайды. Ол өзінің эмоцияларын оңай басқарады, жаңа ортада тез үйренеді, адамдармен белсенді байланыста болады. Оның сөйлеуі қатты, тез, айқын және мәнерлі мимика мен ым-ишарамен бірге жүреді. Бірақ бұл темперамент кейбір қосарлылықпен сипатталады. Егер ынталандыру тез өзгерсе, әрдайым жаңалықтың және әсердің қызығушылығы сақталады, қараңғы адам белсенді қозу күйін жасайды және өзін белсенді, белсенді, жігерлі адам ретінде көрсетеді. Егер әсерлер ұзақ және монотонды болса, онда олар белсенділік жағдайын қолдамайды, қобалжу және қараңғы адам бизнеске деген қызығушылығын жоғалтады, ол немқұрайдылық, скучность, летаргия бар.

Сангинвиник тез қуаныш, қайғы, сүйіспеншілік және жағымсыз сезімдерге ие, бірақ оның сезімдерінің барлық көріністері тұрақсыз, ұзақтығы мен тереңдігінде ерекшеленбейді. Олар тез пайда болады және тез жоғалып кетуі немесе тіпті керісінше ауыстырылуы мүмкін. Қараңғы адамның көңіл-күйі тез өзгереді, бірақ, әдетте, жақсы көңіл-күй басым болады.

Флегматикалық темперамент адамы баяу, сабырлы, жайбарақат, байсалды. Қызметте ол ұқыптылық, ұқыптылық, табандылық танытады. Ол, әдетте, басталған нәрсені соңына дейін жеткізеді. Флегматикадағы барлық психикалық процестер баяу жүреді. Флегматикалық сезімдер сыртқы жағынан әлсіз көрінеді, олар әдетте түсініксіз. Мұның себебі-жүйке процестерінің тепе-теңдігі және әлсіз қозғалғыштығы. Адамдармен қарым-қатынаста флегматикалық адам әрқашан тегіс, тыныш, орташа қарым-қатынаста, оның көңіл-күйі тұрақты. Флегматикалық темперамент адамның тыныштығы өзін флегматикалық өмірдің оқиғалары мен құбылыстарына қатысты көрсетеді, оны ашуландыру және эмоционалды түрде ренжіту оңай емес. Адам флегматического темперамент оңай әзірлеу ұстамдылық, хладнокровие, тыныштық. Бірақ флегматикада ол жетіспейтін қасиеттерді дамыту керек-үлкен ұтқырлық, белсенділік, оның белгілі бір жағдайларда оңай қалыптасуы мүмкін белсенділікке, летаргияға, инерттілікке бей-жай қарамауына жол бермеу керек. Кейде бұл адамтемперамент еңбекке, қоршаған өмірге, адамдарға және тіпті өзіне деген немқұрайды қатынасты дамыта алады.

Холерикалық темпераменті бар адамдар тез, тым мобильді, теңгерімсіз, қозғыш, барлық психикалық процестер оларда тез, қарқынды жүреді. Жүйке қызметінің осы түріне тән тежелуден қозудың басым болуы ұстамдылық, серпімділік, ыстық мінез, холериктің тітіркенуінен айқын көрінеді. Демек, экспрессивті мимика, асығыс сөйлеу, өткір қимылдар, ұстамайтын қозғалыстар. Холерикалық темперамент адамның сезімдері күшті, әдетте айқын, тез пайда болады; көңіл-күй кейде күрт өзгереді. Холерикке тән теңгерімсіздік оның іс-әрекетінде айқын байланысты: ол үлкейіп, тіпті құмарлықпен айналысады, сонымен бірге серпімділік пен қозғалыс жылдамдығын көрсетеді, қиындықтарды жеңе отырып, көтерілумен жұмыс істейді. Бірақ холерикалық темпераменті бар адамда жұмыс кезінде жүйке энергиясының қоры тез таусылуы мүмкін, содан кейін белсенділіктің күрт төмендеуі мүмкін: көтерілу мен Шабыт жоғалады, көңіл-күй күрт төмендейді. Адамдармен қарым-қатынаста холерик айқындыққа, тітіркенуге, эмоционалды ұстамауға мүмкіндік береді, бұл көбінесе адамдардың іс-әрекеттерін объективті бағалауға мүмкіндік бермейді және осы негізде ұжымда жанжал жағдайларын тудырады. Шамадан тыс түзу, темперамент, айқындық, төзбеушілік кейде мұндай адамдардың командасында болуды қиын және жағымсыз етеді.

Меланхоликтерде психикалық процестер баяу жүреді, олар күшті ынталандыруларға әрең жауап береді; ұзақ және күшті кернеу осы темпераментдегі адамдарда баяу белсенділікті тудырады, содан кейін оны тоқтатады. Меланхолик әдетте пассивті жұмыс істейді, көбінесе аз қызығушылық танытады (өйткені қызығушылық әрдайым күшті жүйке кернеуімен байланысты). Меланхолиялық темпераменті бар адамдардың сезімдері мен эмоционалды күйлері баяу жүреді, бірақ тереңдігімен, үлкен күшімен және ұзақтығымен ерекшеленеді; меланхолик оңай осал болып табылады, ренжуге, қайғыға төтеп беру қиын, бірақ сыртқы жағынан бұл тәжірибелер әлсіз көрінеді. Меланхолиялық темперамент өкілдері оқшаулануға және жалғыздыққа бейім, бейтаныс, жаңа адамдармен араласудан аулақ болады, жиі ұялады, жаңа ортада үлкен ыңғайсыздық көрсетеді. Барлық жаңа, ерекше меланхолиялық ингибиторлық жағдайды тудырады. Бірақ таныс және тыныш ортада мұндай темпераменті бар адамдар өздерін тыныш сезінеді және өте нәтижелі жұмыс істейді. Меланхоликтерде сезімдердің тереңдігі мен тұрақтылығын, сыртқы әсерлерге сезімталдықты арттыру және жетілдіру оңай.Психологтар жүйке жүйесінің әлсіздігі теріс қасиет емес екенін анықтады. Күшті жүйке жүйесі кейбір өмірлік міндеттерді, ал әлсіз жүйке жүйесі басқалармен сәтті күреседі. Әлсіз жүйке жүйесі-жоғары сезімталдықтың жүйке жүйесі, және бұл оның белгілі артықшылығы. Темперамент туралы білім, адамның психикалық белсенділігінің ағымына әсер ететін жүйке жүйесінің туа біткен ұйымының ерекшеліктерін білу мұғалімге оның оқу және тәрбие жұмысында қажет. Адамдарды темпераменттің төрт түріне бөлу өте шартты екенін есте ұстаған жөн. Темпераменттің өтпелі, аралас, аралық түрлері бар; көбінесе адамның темпераменті әртүрлі темпераменттердің ерекшеліктерін біріктіреді."Таза" темперамент салыстырмалы түрде сирек кездеседі.[7]