1


Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі
«Кәсіпқор» Холдингі» коммерциялық емес акционерлік қоғамы






М.Е. СУХОВА, А.Б.ЖЕКЕНОВ, Н.В.РОГОВА, В.А.СУХОВ





ТЕПЛОВОЗДАРДЫҢ АВТОТЕЖЕГІШ ЖАБДЫҚТАРЫН ЖӨНДЕУ
ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ КОНСТРУКЦИЯСЫ











1108000 «Темір жол жылжымалы құрамдарын пайдалану, жөндеу
және техникалық қызмет көрсету (түрлері бойынша)» мамандығына
өзектендірілген үлгілік оқу бағдарламаларымен үлгілік оқу жоспарлары
бойынша техникалық және кәсіптік білім беру жүйесіне арналған оқу
құралы ретінде әзірленген









Нұр-Сұлтан, 2019 ж.

2


ӘОЖ 629.424.1
КБЖ 39.235
Т 35

Тепловоздардың автотежегіш жабдықтарын жөндеу және олардың
конструкциясы. Оқу құралы / М.Е.Сухова, А.Б.Жекенов, Н.В.Рогова,
В.А.Сухов - Нұр-Сұлтан қ.: «Кәсіпқор» Холдингі» коммерциялық емес
акционерлік қоғамы, 2019.

ISBN 978-601-333-854-5

1108000 «Темір жол жылжымалы құрамын пайдалану, жөндеу және
техникалық қызмет көрсету (түрлері бойынша)» мамандығы бойынша
техникалық және кәсіптік, орта білімнен кейінгі білім беру жүйесі үшін
өзектендірілген типтік оқу жоспарлары мен бағдарламалары бойынша оқу
құралы ретінде әзірленді. Әзірленген оқу құралы көпжылдық оқыту
тәжірибесіне және жұмыс берушілермен тығыз ынтымақтастыққа негізделген
кешенді оқу-тәжірибелік материал болып табылады және «Автотежегіш
жабдықтарды жөндеу» кәсіптік модулін меңгеру кезінде қолданылады.
Оқу құралына кәсіптік модуль тақырыптары бойынша қажетті
теориялық материалдар енгізілген. Оқу құралы екі бөлімнен тұрады: бірінші
бөлімінде тежегіш құрылғыларды есептеу қағидаттары, жөндеу өндірісінің
негізгі ережелері, сондай-ақ қоректендіру және басқару құралдарының
конструкциясы, жұмыс істеу қағидаты және жөнделуі қарастырылған.
Оқу құралы «Темір жол жылжымалы құрамын пайдалану, жөндеу және
техникалық қызмет көрсету (түрлері бойынша)» мамандығының студенттері
мен оқытушыларына арналған. Темір жол жылжы малы құрамының
тежегіштерін пайдаланумен, қызмет көрсетумен және жөндеумен
байланысты орта буын мамандарының біліктілігін арттыру және
мамандығын өзгерту үшін дербес оқу бірлігі ретінде пайдаланылады.

ӘОЖ 629.424.1
КБЖ 39.235
Рецензенттер:
- Алматы көлік және коммуникация колледжі «Теміржол көлігі» бейіні
бойынша оқу-әдістемелік бірлестік;
- «Позитив-НС» ЖШС.
«Оқулық» Республикалық ғылыми -практикалық орталығымен
ұсынылған.

© КеАҚ, Холдинг «Кәсіпқор» 2019
«Delta Consulting Group» ЖШС аударған.

3


МАЗМҰНЫ






Алғысөз 4
Қысқартулар мен шартты белгілердің тізбесі

5
1-тарау Тежелу негіздері және тежегіштер сыныптамасы 6
1.1 Тежегіштер сыныптамасы және түрлері. Тежегіш процестері 6
1.2 Тежелу негіздері. Тежегіш күш 15
1.3 Тежегіш жабдықтардың түрлері, орналасуы және
тағайындалуы
26
1.4 Кабинаны ауыстыру кезінде машинист іс-әрекетінің тәртібі 49
1.5 Зерделенген материалды бекіту 50
2-тарау Жылжымалы құрамның тежегіш жабдықтары ның
жөндеу өндірісін ұйымдастыру
58
2.1 Жоспарлы-алдын алу жөндеу жүйесі 58
2.2 Автоматты бөлімнің жабдықтары 59
2.3 Еңбекті ұйымдастыру, жұмыс орнын даярлау 64
2.4 Тежегіш жабдықты жөндеу кезіндегі негізгі операциялар,
бөлшектерді өңдеу түрлері
65
2.5 Тежегіш жабдықтарды жөндеу кезіндегі қауіпсіздік
техникасы
70
2.6 Зерделенген материалды бекіту 72
3-тарау Сығылған ауамен тежегіштерді қоректендіру
аспаптарының құрылысы және жөндеу
75
3.1 Компрессорлардың сыныптамасы 75
3.2 Компрессорлардың құрылысы және жөндеу 78
3.3 Қысым реттегіштерінің құрылысы және жөндеу 94
3.4 Зерделенген материалды бекіту 98
4-тарау Тежегіштермен басқару аспаптарының құрылысы және
жөндеу
107
4.1 Басқару аспаптарының сыныптамасы. №395 (№394)
машинист кранының құрылысы және жөндеу
107
4.2 №254 көмекші тежегіш кранының құрылысы және жөндеу 124
4.3 №367 бұғаттау құрылғысының құрылысы және жөндеу 129
4.4 Зерделенген материалды бекіту 134
Глоссарий 142
Қорытынды 143
Әдебиеттер тізімі 144

4


Алғысөз

Қазақстан Республикасындағы темір жол саласын дамыту темір
жолдың көлік салаларындағы инфрақұрылымды дамыту деңгейін арттыруға
және халықаралық көлік желілеріне Қазақстан Республикасының көлік-
коммуникациялық кешенін біріктіру деңгейін арттыруға бағытталған .
Темір жол көлігінің негізгі міндеті – тасымалдауда кәсіпорындар мен
халықтың қажеттіліктерін толық және уақытылы қанағаттандыру. Көлік
жүйесі жұмысының сапасын арттыру үшін қозғалыстың қауіпсіздігін
қамтамасыз ету қажет. Жылжымалы құрамның нақты автотежегіш
жабдықтары қауіпсіздікті қамтамасыз етуге және көліктің тиімділігін
арттыруға мүмкіндік береді. Өз кезегінде, тежегіш жабдықтар жарамды және
сенімді болуға тиіс, ал бұл сапалы жөндеумен, тұрақты жаңғыртумен
қамтамасыз етіледі.
Осы оқу құралы «110816 2 - Локомотивті (тепловозды және
электровозды) жөндеу жөніндегі слесарь» сыныптамасының 1108000 «Темір
жол жылжымалы құрамын пайдалану, жөндеу және техникалық қызмет
көрсету (түрлері бойынша)» мамандығы бойынша , «Автотежегіш
жабдықтарды жөндеу» кәсіптік модулі бойынша өзектендірілген типтік оқу
жоспарлары мен бағдарламаларына сәйкес әзірленді
Оқу құралында тежегіш жабдықтардың құрылысы мен қағидатын
зерделеуге, тежегіш процестердің мәнін түсінуге мүмкіндік беретін
теориялық материал келтірілді. Оқу құралының бірінші бөлімінде
тежегіштердің типтері, жөндеу өндірісінің негізгі қағидаттары, сондай-ақ
сығылған ауамен тежегіштерді қоректендіру аспаптары мен тежегіштерді
басқару аспаптарының конструкциясы, әрекет ету қағидаттары мен жөндеу
қарастырылған. Тәжірибелік жұмыстар жабдықтарды бөлшектеу, құрастыру,
ақаулықтарын анықтау дағдыларын алуға мүмкіндік береді. Бұдан басқа,
жабдықтарды сынап, жөндеудің сапасы туралы және жабдықтарды
пайдалануға беруге рұқсаттың мүмкіндігі туралы қорытынды шығаруға
болады. Жылжымалы құрамды жөндеу жөніндегі слесарьларды оқыту
кезінде тәжірибелік біліктердің аса маңызды мәні бар.
Оқыту процесінде студенттер ақпаратты жай ғана алмайды және де
критикалық ойлауға, өндірістік жағдайларда бағдарлануға үйренеді.
Оқу құралы жұмыс берушілермен тығыз ынтымақтастықпен әзірленді.
Нақты олардың объективті ескертпелері өндірісте қажетті дағдылар мен
біліктер алу үшін құралдың теориялық және тәжірибелік материалын
логикалық реттілікпен қалыптастыруға және құруға мүмкіндік береді.

5


Қысқартулар мен шартты белгілердің тізбесі

Ат (атмосфера) – 10
5
Па тең қысымның өлшем бірлігі;
ТБҚ – тежегішті бұғаттау құрылғысы;
АКШ – ауаны кептіру шұрасы;
АТ – ауа таратқыш;
ККШШ – кептіргіштер конденсат ын шығару шұрасы;
ТЖ – тежелу шұрасы;
ЖТШ – жедел тежелу шұрасы;
БР – басты резервуар;
ҚР – қосалқы резервуар;
ИМ - импульсті магистраль;
КТК – көмекші тежегіш краны
МК –машинист краны;
ТК – тежегіш компрессор;
МК – магистралды камера;
ББДМЖ – бақылаудың, басқарудың және диагностикалаудың
микропроцессорлық жүйесі;
ТСМ – тежегішті синхронизациялау магистралі;
КжКМ – Көлік және коммуникациялар министрлігі;
ҚМ – қоректендіру магистралі;
ТПҚ – техникалық пайдалану қағидалары;
ҚР – қысым реле сі;
ЖК – жұмыс камерасы;
АКЖ – ауаны кептіру жүйесі;
САДЖ – сығылған ауаны даярлау жүйесі;
ТМ – тежегіш магистраль;
ТЦ – тежегіш цилиндр;
ТР – теңдеуші резервуар;
ЭАТ – электр-ауа таратқыш;
ЭПК – электр-пневматикалық клапан

6


1-тарау Тежелу негіздері және тежегіштер сыныптамасы
1.1 Тежегіштер сынымтамасы және түрлері. Тежегіш процестер

Тежелуді қамтамасыз ететін күштерге байланысты тежегіштер
электрлік, фрикциондық және магниттік-арқалық болып бөлінеді.
Өз кезегінде, электрлік тежегіштер реостаттық , рекуперативтік және
реостаттық-рекуперативтік болуы мүмкін. Тепловоздарда бір электрлік
тежелу ғана болады: реостаттық- электрлік энергия тежегіш реостаттарда
жылулыққа айналады.
Реостаттық тежелу кезінде тартымдық қозғалтқыштар
қоректендіруден ерекшеленеді, бірақ тепловоз инерция бойынша қозғалуды
жалғастырады. Электр машиналарының қайтымдылығы қағидатына сай
тартымдық қозғалтқыштар генераторлар режиміне өтеді. Қозғалатын
поездың кинетикалық энергиясы электрлік энергияға айналады, ал электрлік,
өз кезегінде, реостаттықта жылулық энергияға түрленеді, осының есебінен
тежелу болады.
Электрлік тежелулер тежегіш қалыптар мен дөңгелек жұптарының
тозуын едәуір қысқартады, ал пневматикалық немесе электр-пневматикалық
тежегіштермен комбинацияда анағұрлым қысқа тежегіш жолдарды
қамтамасыз етеді, ол поездардың қозғалысы жылдамдығын арттыруға
мүмкіндік береді.
Фрикциондық тежегіштер басқару тәсіліне байланысты
пневматикалық, электр-пневматикалық және қол (тұрақ) деп бөлінеді
(1.3-сур.). Үйкеліс күші дөңгелектің бетінде (1.1-сур.) не дөңгелек
жұптарымен қатты байланысты арнайы дисктерде (1.3-сур.) тікелей
жасалады.

1.1-сур. Қалыпты тежегіш

7


Жылжымалы құрамдағы негізгі тежегіш пневматикалық болып
табылады. Тежегіштің әрбір типі өз кезегінде топтарға, кіші топтарға және
тағайындалуы бойынша жолаушылар, жүк және жоғары жүрдек болып
бөлінеді.
Пневматикалық тежегіштердің қосалқы резервуарларды зарядтау,
тежелу кезінде сығылған ауамен тежегіш цилиндрлерді толтыру және жіберу
кезінде олардың атмосферамен қатынасы мақсатында ауа тартқышты
қашықтықтан басқару үшін әрбір локомотив пен ваго нның бойымен
салынған магистралі (ауа құбыры) бар.
Пневматикалық тежегіштің артықшылықтары: шектелмеген қорлар
және жұмыс денесінің арзандығы (ауа), герметизацияның сәл бұзылуы
кезінде жұмысқа қабілеттілікті сақтау, өйткені ықтимал жылыстау
компрессордан ауаны берумен өтеледі.
Кемшіліктер: диаметрі кіші құбыр жолдары арқылы жойылған ауа
толтырылатын көлемдерге сығылған ауаның баяу түсуі салдарынан көп іске
қосылу уақыты, конструкцияның күрделілігі, салыстырмалы шағын жұмыс
қысымына байланысты агрегаттардың үлкен массасы мен өлшемдері, теріс
температуралар кезінде құбыр жолдарында және аппараттарда конденсаттың
қатуы кезінде іске шығу мүмкіндігі.



1.2-сур. Локомотив кабинасында 2ТЭ10М тепловозының резервті қол
тұрақ тежегіш жетегі

8




1.3-сур. Дисктік тежегіш

Магнитті-рельстік тежегіштер мен (1.4-сур.) жоғары жүрдек поездар
жабдықталған. Олар электр-пневматикалық және электрлік тежегіштерге
қосымша (резервтік немесе авариялық) ретінде қолданылады.



1.4-сур. Магниттік-рельстік тежегіш

9


Темір жолдың жылжымалы құрамында қолданылатын тежегіштердің
сыныптамасы 1.5-суретте келтірілді.





1.5-сур. Тежегіштердің сыныптамасы

Пневматикалық тежегіш ойлап табылған кезде ол конструкциясы
бойынша жеткілікті қарапайым болды (1.6-сур.): компрессор 1 ауаны сығып,
басты резервуарды 2 толтырды, содан кейін тежелу қажеттілігі кезінде
машинист тежегіш цилиндрі 6 бар резевуарды 2 жіберіп, кранды 4 ашты.
Тежегіш цилиндр 6 иінтіректі беріліске әсер етті, қалып 10 дөңгелекке
қысылды. Қарапайым және сенімді конструкция болып көрінсе де, бірақ
таяудағы қарастыру кезінде негізгі кемшілік көріне бастайды: магистральдың
үзілуі кезінде тежегіш түседі, локомотив авариялық жағдайды жасап,
жеткілікті ұзақ уақыт бойы инерция бойынша жүретін болады. Сондықтан
тежегіштерді жетілдіруді жалғастырды, ал тежегіштің ондай типі (тікелей
әсер ететін автоматты емес) қазіргі уақытта көмекші ретінде ғана
қолданылады. Автоматты емес тежегіштер құбыр жолындағы қысымның
жоғарылауы кезінде әрекет етеді, ал ауаны шығару кезінде тежегішті жіберу
орындалады.
ТЕЖЕГІШТЕР
ФРИКЦИОНДЫҚ
ПНЕВМАТИКАЛЫҚ
АВТОМАТТЫ ЕМЕС
ТІКЕЛЕЙ ӘСЕР ЕТЕТІН
ЭЛЕКТР-
ПНЕВМАТИКАЛЫҚ
ҚОЛ
ЭЛЕКТРЛІК
АВТОМАТТЫ
ТІКЕЛЕЙ ӘСЕР ЕТПЕЙТІН
РЕКУПЕРАТИВТІК
РЕОСТАТТЫҚ
РЕКУПЕРАТИВТІК-
РЕОСТАТТЫҚ
АВТОМАТТЫ
ТІКЕЛЕЙ ӘСЕР ЕТЕТІН

10



1.6-сур. Тікелей әрекет ететін автоматты емес тежегіш
1 – сығымдағыш, 2 – ГР, 3 – ПМ, 4 – кран, 5 – ТМ, 6 – ТЦ, 7 –піспек, 8
– соташық, 9 – қозғалмайтын нүкте, 10 – тежеуіш қалып
Кран 4 ең қарапайым түрінде кептелістік үш жүрісті кранды білдіреді.
Кранның 4 тұтқасының әрбір жағдайына белгілі процесс сәйкес келеді:
- тежелу - қоректендіру магистралі 3 тежегіш магистральмен 5 (жиі
жай магистраль деп аталады) қатынасады, және оң жаққа соташықпен 8
піспекті 7 жылжытып, ауа тежегіш цилиндрлерге 6 түседі, оның салдарынан
тік иінтірек қозғалмайтын нүктенің 9 айналасында айналады және төменгі
ұшпен дөңгелекке тежегіш қалыпты 10 қысады;
- жабылық - тежегіш магистраль 5 қоректендіру магистралімен 3
ажыратылады, тежегіш цилиндрлердегі 6 ауаның қысымы өзгертусіз қалады;
- жіберу - магистраль 5 мен тежегіш цилиндрлер 6 кран 4 арқылы
атмосферамен қатынасады.
Ондай тежегіш тікелей әрекет ететін болып табылады, өйткені тежелу
кезінде тежегіш цилиндрден және резервуардан жылыстау кезінде сығылған
ауа басты резервуардан 2 кран 4 мен магистраль 5 арқылы тежегіш
цилиндрлерге тікелей түседі, яғни жылыстаулар толтырылады.
Қауіпсіз жұмысты қамтамасыз ету үшін автоматты тежегішке
қажеттілік туындады, ол поездың немесе тежегіш магистральдің ажырауы
кезінде немесе кез келген вагоннан стоп-кранды ашу кезінде магистральдағы
ауа қысымының азаюы салдарынан автоматты түрде әрекет етеді (қысым
жоғарылаған кезде тежегіштерді жіберу орындалады).
Автоматты тежегіштердің негізгі процестері :
- зарядтау – ауа құбыры (магистраль) мен қосалқы резервуарлар
жылжымалы құрамның әрбір бірлігі астында сығылған ауамен толтырылады;
- тежелу – ауа таратқыштарды іске қосу үшін вагонның немесе бүкіл
поездың магистраліндегі ауа қысымының азаюы болады және қо салқы
резервуарлардан ауа тежегіш цилиндрлерге түседі, олар қалыптарды
дөңгелектерге қысатын иінтіректі тежегіш берілісті іске қосады;

11


- жабылық – жүргізілген тежелуден кейін магистральдағы және
тежегіш цилиндрдегі қысым өзгермейді;
- жіберу – магистр альдағы қысым жоғарылайды, оның салдарынан ауа
таратқыштар тежегіш цилиндрлерден атмосфераға ауаны шығарады, бір
уақытта тежегіш магистральмен олардың қатынасы арқылы қосалқы
резервуарларды аздап зарядтау жүргізіледі.
Тікелей әсер етпейтін автоматты тежегіш . Жылжымалы
құрамның әрбір бірлігінде тежегіш магистраль 5 мен тежегіш цилиндр 9
арасында ауа таратқыш деп аталатын аспап 8 пен қосалқы резервуар 7
орнатылды. Компрессор 1, басты резервуар 2 мен тұтқасы 3 бар машинист
краны 4 локомотивте монтаждалады.
Поезды жіберу алдында тежегіш зарядталады (1.7-сур.), ол үшін
машинист кранының 4 тұтқасы жіберу жағдайына қойылады, ол кезде ауа
басты резервуардан 2 қоректендіру магистралі бойынша машинист краны 4
арқылы тежегіш магистральге 5 түседі және әрі қарай ауа таратқыш 8 арқылы
қосалқы резервуарға 7 түседі. Тежегіш цилиндр 9 ауа таратқыш 8 арқылы
атмосферамен Ат қатынасады.




1.7-сур. Тежегішті зарядтау және жіберу кезінде автоматты тікелей әсер
етпейтін тежегіш кестесі. 1 – сығымдағыш, 2 – ГР, 3 –КМ тұтқасы, 4 – КМ, 5
– ТМ, 6 – тұтқа, 7 – ЗР, 8 – ВР, 9 – ТЦ, 10 – иінтірек, 11 – тежеуіш қалып

Поезды тежеу үшін (1.8-сур.) машинист кранының 4 тұтқасы тежегіш
жағдайға ауыстырылады, қоректендіру магистралі өшіріледі, ал тежегіш
магистраль 5 кран 4 арқылы атмосферамен Ат қатынасады. Магистральдағы
5 қысым төмендеген кезде ауа таратқыш 8 әрекет етеді, тежегіш цилиндрді 9

12


атмосферамен ажыратады және оны сығылған ауамен толтырылған қосалқы
резервуармен 7 қатынастырады. Сығылған ауаның әсерімен тежегіш
цилиндрдің піспегі жылжиды және тартқыш пен иінтіректер жүйесі 10
арқылы тежегіш қалыптарды 11 дөңгелектерге қысады. Тежегішті жіберу
үшін машинист кранының 4 тұтқасын І жағдайына қояды. Қоректендіру
магистралі тежегіш магистральмен 5 қатынасады, ондағы қысым
жоғарылайды және ауа таратқыш 8 тежегіш цилиндрді 9 атмосферамен
қатынастырады, ал магистральді 5 қосалқы резервуармен 7 қатынастырады.
Жалғастырғыш вагонаралық құбыржеңдер бойынша сығылған ауа
вагондардың тежегіш аспаптарына түседі.
Тежегіш тікелей әрекет етпейтін немесе сарқылмалы деп аталады ,
өйткені тежелу процесінде ауа таратқыш 8 тежегіш магистральді қосалқы
резервуардан 7 және тежегіш цилиндрден 9 ажыратады және қосалқы
резервуардан немесе тежегіш цилиндрден ауаның жылыстауы кезінде
олардағы қысым қалпына келтірілмейді.



1.8-сур. Тежелу кезінде автоматты тікелей әсер етпейтін тежегіш
схемасы: 3 –КМ тұтқасы, 4 – КМ, 5 – ТМ, 6 – тұтқа, 7 – ЗР, 8 – ВР, 9 – ТЦ, 10
– иінтірек, 11 – тежеуіш қалып

Тікелей әсер ететін автоматты тежегіш (1.9-сур.) тікелей әсер
етпейтін тежегіштегідей негізгі бөліктерден тұрады.
Ондай схема бойынша жазық және таулы жіберу режимдерімен № 270-
005-1 және 483-000 ауа таратқышпен 6 жүк вагондары мен локомотивтердің
тежегіші орындалды. Қосалқы резевуардан және тежегіш цилиндрден

13


жылыстаулар қызметтік тежелу немесе машинист кранының қоректендіруші
жабылығы процесінде автоматты түрде толтырылады.
Тікелей әсер етпейтіннен тікелей әсер ететін автоматты
тежегіштің принципиалды айырмашылығы ауа таратқыштың 6 құрылысына
негізделеді. Кранның 4 жағдайына байланысты мыналар болады:
- зарядтау және жіберу - тежегіш магистраль қоректендіру
магистралімен 3 және басты резервуармен 2, тежегіш цилиндр 7 ауа
таратқыш 6 арқылы атмосферамен Ат, ал қосалқы резервуар 8 кері клапан
арқылы тежегіш магистральмен қатынасады;
- тежелу – тежегіш магистральдағы қысым (1.9,б сур.) атмосфераға
Ат. кранмен 4 ауаны шығару арқылы төмендейді. Цилиндрді 7
атмосферамен Ат ажырататын және оны қосалқы резервуармен 8
қатынастыратын ауа таратқыш 6 іске қосылады. Тежелу кезінде, сатылы
жіберу процесінде ауа таратқыш 6 кері клапан арқылы тікелей (тура)
магистральдан қосалқы резервуардағы 8 және тежегіш цилиндрдегі 7 ауаның
жылыстауын толтырады, сондықтан ондай тежегіштер тікелей әрекет ететін
деп аталады.


1.9-сур. Тікелей әрекет ететін автоматты тежегіш: а – қосу және босату,
б – тежеуіш
1 – сығымдағыш, 2 – ГР, 3 – ПМ, 4 – КМ, 5 – ТМ, 6 – ВР, 7 – ТЦ, 8 – ЗР,
9 – кран

14


Электр-пневматикалық деп электр тогы арқылы басқарылатын
тежегіштер аталады, ал тежегіш күшті жасау үшін сығылған ауаның
энергиясы пайдаланылады.
Тікелей әсер ететін типті электр-пневматикалы тежегіш тежегіш
магистральді разрядтаумен және разрядтаусыз (1.10-сур.) жолаушылар және
дизель-поездарда қолданылады. Осы тежегіште тежелу кезінде цилиндрлерді
толтыру және жіберу кезінде олардан ауаны шығару магистральдағы
қысымның өзгеруіне тәуелсіз, яғни тікелей әсер ететін пневматикалық
тежегішке ұқсас жүзеге асырылады. Тежегіштің автоматтылығы ауа
таратқыштың 9 болуымен қамтамасыз етіледі. Қосалқы резервуарды 2
зарядтау тежегіш магистральдан 10 ауа таратқыш 9 арқылы болады. Тежелу
кезінде машинист кранының 1 контроллері тиісті түйіспелерді тұйықтайды
және электрлік ток 4 пен 5 шұралардың электр-магнитті шарғыларға әсер
етеді. Зәкір 6 атмосфералық саңылауды А жабады, ал зәкір 3 тежегіш
цилиндрмен 7 клапан 8 арқылы қосалқы резервуарды 2 қатынастырады .
Тежегіш магистральдағы 10 қысым машинист кранымен 1 төмендемейді,
алайда оның атмосфераға магистралін разрядтау орындалуы мүмкін жағдай
бар.


1.10-сур. Электр-пневматикалық тежегіш: 1- КМ, 2 – ЗР, 3 –зәкір, 4 –
тежеуіш шұрасы, 5 – жабу шұрасы, 6 – зәкір, 7 – ТЦ, 8 – қақпақ, 9 - ВР
Тежегішті жіберу кезінде машинист кранының 1 контроллерінде
түйіспелер ажыратылады, тежегіш шұраның 4 және жабылық шұрасының 5
шарғылары токтан ажыратылады және тежегіш цилиндрден 7 ауа
атмосфераға А шығарылады.
Жабылық кезінде тежелудің сатысынан кейін шұра 4 токтан
ажыратылады, ал шұра 5 кернеумен болады, бұл ретте зәкір 3 қосалқы
резервуарды 2 тежегіш цилиндрден 7 ажыратады және ондағы қысым

15


жоғарыламайды. Тежегішті электрлік басқару әрекетінің тоқтауы
жағдайында ауа таратқыш 9 пневматикалық басқаруда жұмыс істейді.
Жылжымалы құрамда қолданылатын пневматитикалық тежегіштер
автоматты және автоматты емес, жолаушылар ( жылдам тежегіш
процестермен) және жүк (баяулатылған процестермен) бөлінеді [7].

1.2 Тежелу негіздері. Тежегіш күш

Темір жол – жоғары қауіптілік аймағы. Қауіпті өндірістік
факторлардың бірі қозғалатын жылжымалы құрам болып табылады. Осы
қауіптіліктің салдарын ең төмен ықтималдыққа келтіру үшін тежегіш құрылғылардың сенімді және жылдам іске қосылуын қамтамасыз ету қажет.
Тежегіш (тежегіш құрылғы) – бұл қозғалысқа кедергі күштерін
жасанды ұлғайту үшін поездарда қолданылатын құрылғы
Тежегіш күш – қозғалысқа жасанды кедергі жасайтын күш.
Тежегіш күштер мен қозғалысқа кедергі күштер қозғалатын поездың
кинетикалық энергиясын басады.
Егер поезды тоқтату үшін локомотивтің тартымдық қозғалтқыштарын
жай ажыратса, ол жинақталған кинетикалық энергия есебінен инерция
бойынша қозғалуды жалғастырады және тоқтағанға дейін едәуір
арақашықтықтан өтеді. Өйткені кинетикалық энергия жылдамдыққа да және
массаға да байланысты, тежегіш жол жолаушылар поезы үшін де және жүк
поезы үшін де едәуір болады – шамамен 15 км.
Ондай тежегіш жол қолайсыз болып табылады. Поездың жүруінің
қауіпсіздігін жүзеге асыру үшін қозғалысқа кедергі күштерін жасанды
ұлғайту қажет.
Қалай поездың жылдам тоқтауын қамтамасыз етуге болады?
Тежегіш күштерді алу үшін анағұрлым таралған құрал қалыпты
тежегіш болып табылады, оның кезінде тежелу айналмалы дөңгелектерге
қалыптарды қысумен жүзеге асырылады, соның нәтижесінде қалып пен
дөңгелек арасында үйкеліс күші туындайды.
Дөңгелекке қалыптардың үйкелісі кезінде беттердің ұсақ
шығыңқыларының бұзылуы, жанасатын беттердің микротегіссіздіктердің
молекулярлық өзара әрекет етуі болады. Тежегіш қалыптардың үйкелісі –
үйкеліс күштерінің механикалық жұмысының жылуға айналу процесі.
Жылуға айналатын поездың кинетикалық энергиясы тежегіш В
т күшіне
және тежелген жай-күйінде поездың өтетін жолына байланысты, (1.1)
формула бойынша айқындалады

1кинWS-Е
mmSB (1.1)

Тежегіш жолдың мәні беріледі
mS = 800 м. Онда (1.2) формуладан
аламыз

16


8235,51
800
700000Е
кин
 W
S
B
m
m
кН (1.2)
Егер Р күшімен жүктелген рельспен домалаған дөңгелекке (1.11-сур.),
К күшімен тежегіш қалыпты қысса, онда дөңгелектің домалауы беті мен
қалыптың арасында үйкеліс күші туындайды, (1.3) формула бойынша
айқындалады


кКB (1.3)

мұндак- қалып пен дөңгелек арасындағы үйкеліс коэффициенті.
Дөңгелек жағынан қалыпқа және әрі қарай аспаға, жақтауға және
букске В күшіне тең және қарама-қарсы бағытталған реактивті күш әрекет
етеді. Дөңгелекке қатысты В күші ішкі күш болып табылады, ол өздігінен
тежелуді тудыра алмайды; ол дөңгелектің айналуына қарсы бағытталған М
в =
В
т моментті жасайды.
P
K
B
a BB
T
K
r


1.11-сур. Дөңгелекке әсер ететін күштер схемасы

М
в кезінің әсерімен рельспен дөңгелектің жанасуы нүктесінде дөңгелек
жағынан рельске әсер ететін және оны жылжытуға ұмтылатын В
т күші
туындайды. Рельс жағынан дөңгелекке әсер ететін, санымен В күшіне тең
және қозғалысқа кері жаққа бағытталған В
т, сыртқы күші тежегіш күш
болып табылады және (1.4) формула бойынша айқындалады


кmКBB (1.4)

17


Дөңгелектің айналуына қарсы бағытталған
mМ үйкеліс күшінің
моменті тежегіш момент деп аталады және (1.5) формула бойынша
айқындалады


mmBМ (1.5)

Сөйтіп, тежегіш күш рельстермен дөңгелектердің жанасуы
нүктелерінде іске асырылады. Сырғанақтаусыз рельс бойынша дөңгелектің
домалауы жанасу нүктесінде дөңгелекке рельс жағынан әсер ететін В
с ілінісу
күші есебінен болады, (1.6) формула бойынша айқындалады


ксРВ (1.6)

мұнда - ілінісу ко эффициенті. [12]
Жанасу аймағында дөңгелек пен рельс арасында жанасатын беттердің
механикалық жаншуы мен молекулярлық тартылысы болады, ол олардың
тозуы мен бұзылуын тудырады.
Дөңгелектердің рельстермен ілінісуі күрделі процесті білдіреді, ол
кезде жанасатын беттердің молекулярлық тартылысының механикалық
ілінісін еңсеру орындалады. Рельске дөңгелектің нақты жүктемесіне
ілінісудің барынша ықтимал күшінің қатынасына тең ілінісу коэффициенті
релсьтер мен дөңгелектер беттерінің жай-күйіне, жолдың тегіссіздігі,
дөңгелектердің жеңілденуі салдарынан қозғалыс процесінде өзгеретін
рельске дөңгелектің жүктемесіне, қозғалыс жылдамдығына байланысты.
Ілінісу коэффициенті жолдың қисық учаскелеріне кіру кезінде және олардан
шығу кезінде азаяды. Ең төмен шамасына ол сіркіреген жаңбыр, рельстің
ластанғаны кезінде, қырау пайда болған кезде, сондай-ақ тұман мен шық
кезінде жетеді. Қатты нөсер жауын кезінде ілінісу коэффициенті азаймайды,
өйткені рельстер тазартылады, бірақ суланбайды.
Ілінісу коэффициенті 0,2 дейін арттыру рельстерге құм себумен және
рельстерді таза жай-күйінде күтіп-ұстаумен ықтимал.
Дөңгелек жұптарының сыналауының жоқтығын тексеру үшін
қабылданатын қозғалыс жылдамдықтары кезінде жылжымалы құрамның кез
келген типтері үшін есептік ілінісу коэффициенттерінің мәндері 1-кестеде
келтірілді.

18


1-кесте Жылжымалы құрамның әр түрлі типтері үшін есептік ілінісу
коэффициенттері

Жылжымалы
құрамның типі
Есептік
жылдамдығы,
км/сағ
Функцияның
мәні
f(V)
Рельстерге дөңгелек жұптарынан жүктеме
кезінде есептік ілінісу коэффициенті, кН
60 100 150 200 250
Жолаушылар
және
изотермиялық
вагондар, дизель
поездар
вагондары
40
120 140 160
0,7
0,55 0,53 0,51
0,14
0,11
0,106 0,101
0,135
0,107 0,102 0,097
0,13
0,102 0,098 0,094
0,124
0,097 0,094
0,09
-
-
-
-
Жүк вагондары 20
100
120
0,71
0,52
0,17
0,131
0,097
0,092
0,125
0,094
0,09
0,121
0,09
0,085
0,116
0,086
0,081
0,11
0,081
0,07
Локомотивтер 20
100
160
0,65
0,49
0,46
-
-
-
-
-
-
0,132
0,097
0,087
0,126
0,093
0,083
0,119
0,088
0,078
Рельстермен дөңгелектердің есептік ілінісу коэффициенті (1.7)
формула бойынша айқындалады

    5000015,017,0 Vfg
р  (1.7)

мұнда g- рельстерге дөңгелек жұптарынан жүктеме (осьтік жүктеме),
кН;
f(V) – параметрлері жылжымалы құрамның типіне байланысты
жылдамдық функциясы.
Тежегіш қалыптың үйкеліс коэффициенті көптеген факторларға:
қалыптың материалына, қозғалыс жылдамдығына, қалыптың үлестік
қысымына, дөңгелектің материалын а, рельстердің жай-күйіне және т.б.
байланысты. Үйкеліс коэффициенті басу күшінен қандай бөлік үйкеліс күшін
құрайтынын көрсетеді. Шойын стандартты тежегіш қалыптар үшін үйкеліс
коэффициенті (1.8) формула бойынша айқындалады

1005V
100V
1008
1006,1
6,0






К
К
к
(1.8)

мұнда К – қалыпқа басу күші, кН;
V- поездың қозғалыс жылдамдығы, км/сағ.
Композициялық қалыптар үшін (1.9) формула бойынша айқындалады

1502V
150V
2004
200
44,0






К
К
к
(1.9)

19


Құрамында фосфор жоғары (1,4% дейін) шойын қалыптардың үйкеліс
коэффициентінің анағұрлым жоғары мәні бар және типтік шойын қалыптарға
салыстырғанда шамамен екі есе жоғары тозуға төзімділігі бар. Алайда
тартып қысу түсіруде фосфорлы шойыннан жасалған қалыптардың тозуға
төзімділігі едәуір төмендейді. Бұдан басқа, олардың жоғары морттылығы бар,
ол болат арқалықтарды қолдану қажеттілігін тудырады.
8-1-66 материалдан жасалған композициялық құрсандардың
стандартты шойын қалыптармен салыстырғанда шамамен 3 есе үлкен тозуға
төзімділігі бар, бірақ үйкеліс күштерінің ұлғайтылған жұмысы кезінде нашар
жылу өткізгіштігі бар.
Бір қалыпқа басудың нақты күші (кН) (1.10) немесе (1.11) формула
бойынша айқындалады

 
numnRRRFp
m
К
321
310 
(1.10)
немесе
 
cuppFK  (1.11)

мұнда
3
10
1

ипn
m
- иінтіректі берілістің параметрлерін
сипаттайтын коэффициент;
3321
10


n
сF
RRR
р - иінтіректі берілісте кедергілерді еңсеру және
қалыптарды дөңгелектерге қысу үшін қажет цилиндрдегі қысым, МПа;
F- тежегіш цилинд р піспегінің ауданы, м
2
;
р
ц- цилиндрдегі сығылған ауаның қысымы, МПа;
m – қалыптар саны;
n – иінтіректі берілістің беріліс саны;
п- иінтіректі берілістің ПӘК;
ц- тежегіш цилиндрдің ПӘК;
R
1- тежелу кезінде тежегіш цилиндр серіппесінің күші, кН;
R
2- цилиндрдің соташығына келтірілген жіберу серіппесінің күші, кН;
R
3- цилиндрдің соташығына келтірілген иінтіректі берілістің автоматты
реттегіші серіппесінің күші, кН.
к∙К=кр∙Кр шарт орындалуға тиіс, яғни нақты тежегіш күші есептік
тежегіш күшке сандық тең болуға тиіс.
(1.8) формулада шойын қалыптың есептік үйкеліс коэффициентін
айқындау үшін тежелудің ортаңғы режимі кезінде төрт осьтік жүк вагонының
шойын қалпын басу күшіне жақын К
р =27 кН мәні қабылданад ы. Онда (1.12)
формула мынадай түрді қабылдайды:

20


1005
100
27,0





кр
(1.12)

Композициялық қалыптың есептік үйкеліс коэффициентін К= 16 кН
кезінде айқындайды, және (1.13) формула мынадай түрді қабылдайды

1502
150
36,0





кр
(1.13)

Нақты күш арқылы көрсетілген шойын қалыпты басудың есептік күші
(1.14) формула бойынша айқындалады

1008
1001,6К
22,2



рК
(1.14)


Композициялық қалып үшін (1.15) формула бойынша айқындалады
2004К
200К
22,1


КК
р
(1.15)

Поездың тежегіштермен қамтамасыздығы р есептік тежегіш
коэффициенттің шамасымен сипатталады, ол салмағына поездың тежегіш
қалыптарды басудың жиынтықтық есептік күшінің қатынасы ретінде (1.16)
формула бойынша айқындалады

Q
р



Р
К
р

(1.16)

мұнда К
Р-бір қалыпқа басудың есептік күші, кН;
Р – локомотивтің есептік күші, кН;
Q- құрамның (вагондардың) салмағы, кН.
Дизель-поездар үшін моторлық Q
м және тіркемелі Q п вагондар салмағы
беріледі.
Үлестік тежегіш күші (1.17) формула бойынша айқындалады:

крр
Т
Т
Q
В
d



Р (1. 17)

Рельске дөңгелектен Р
к статикалық жүктемеге дөңгелекке К қалыпты
басу күшінің қатынасы дөңгелекке қалыпты басу күшінің коэффициенті деп
аталады, (1.18) формула бойынша айқындалады:

21


кР
К

р
(1.18)

Барлық дөңгелекке басудың тең күштері және оларға тең жүктемелер
кезінде  коэффициенті дөңгелек, ось, арба мен барлық вагон үшін бірдей
болады. Есептерде қабылданатын Р
к, дөңгелек жүктемесі тежелу кезінде
дөңгелекті жеңілдету шамасына номиналды мәннен аз болуға тиіс. к = 0,25-0,3 үйкеліс коэффициентімен композициялық қалыптар және
салынбалы дисктік тежегіштер кезінде = 0,3 қабылдайды. Егер юзға қарсы
құрылғылар қолданылса, басу коэффициенттерінің мәнін 10-15% ұлғайтуға
болады.
Дөңгелек айналуды тоқтатқан және поездың қозғалысы жалғастыру
кезінде рельс бойынша сырғанаған кездегі құбылыс сыналану немесе юз деп
аталады. Дөңгелек жұбының сыналануы лезде болмайды. Алдымен оның
сырғанақтауы болады, яғни дөңгелек жұптың жылдамдығы жылжымалы
құрам бірлігінің ілгерілемелі жылдамдығы азая бастайды, ол үйкеліс пен
сыналану коэффициентінің артуы есебінен тежегіш күштің ұлғаюына әкеп
соғады.
Жанасу нүктесінде рельс бойынша дөңгелектің үйкелісі салдарынан
сырғанақтау кезінде дөңгелектің домалау бетінде металдың ығысуына
(дәнекерлеу), сырғанау кезінде оның үстінде сырғақтың (сопақ аудан) пайда
болуына, ал кейбір жағдайларда дөңгелек металының үгілуіне және
кетілменің пайда болуына әсеп соғатын жоғары температуралар туындайды.
Тежелу кезінде рельс бойынша домалау сырғанақтаусыз немесе юзсыз
болуы үшін В
т тежегіш күші рельстермен дөңгелектердің ілінісу күшінен
аспауы үшін (1.19) формула бойынша айқындаймыз:

крркрРК 2 (1.19)

мұнда 2Р
К- дөңгелек жұптан рельстерге жүктеме.
Бұл шартты (1.20) және (1.21) формулалар түрінде жазуға болады

кр
р



р
(1.20)

рркрTb  (1.21)


Ең жоғарғы іске асырылатын үлестік тежегіш күш рельстермен
дөңгелектердің ілінісу коэффициентінің шамасымен шектелді.
Әсіресе орнына қозғалу кезінде юз қауіпті, мұнда к = 0,2-0,25. 2,5-
3,0мм тең сырғақтың тереңдігі кезінде дөңгелек жұп, егер тежегішті толық

22


жіберу болса да, өз бетінше юзден шыға алмайды. Юз (сырғақ) кезінде
дөңгелектің тозуы қозғалыс жылдамдығына, оське жүктемеге және рельс
бойынша сыналанған дөңгелектің сырғанауының үйкелісі коэффициентіне
байланысты.
Дөңгелек жұптың сыналануы кезінде тежегіштердің тиімділігі
төмендейді, нормадан асатын сырғақтармен дөңгелек жұптарын буналау
үшін вагондарды ағыту жүргізіледі, дөңгелек жұптарында, букстерде және
рельстерде қосымша кернеу пайда болады. Қысқы уақытта уақытылы
анықталмаған сырғақ рельстерде сызаттардың пайда болуына әкеп соғуы
мүмкін.
S
т тежегіш жолы есептеу кезінде S п дайындық жолының (тежегіш алды)
және тежегіштің S
д нақты жолының сомасына тең шартты қабылданады:
S
д = Sп + Sт.
S
п және S т тежегіш жолын бөлу тежегіш күшінің әрекет етуінің
орнатылмаған режимінің саласындағы есептерді оңайлату үшін қабылданды.
Вагондар тежегішінің тежегіш алды жолының поездың өтуі кезінде әрекетке
әлі келмегендігі, ал тежегіш алды жолының аяғында ең жоғарғы мәнге дейін
поездың тежегіш күшінің лезде жоғарылауы (біршама уақыт өткеннен кейін)
болатындығы қабылданады. t
п уақыты орнатылған қысымға дейін барлық
тежегіш цилиндрлерді толтыру кезеңінде және толтырудың нақты процесін
лездегімен шартты ауыстыру кезінде поезбен өтетін тежегіш жолдардың
теңдігі шартымен таңдалады.
t
п уақыты кезінде поезд (1.22) және (1.23) формула бойынша
айқындалатын жолдан өтеді:
6,3
0П
Пt
S

(1.22)


ППtS
0278,0 (1.23)

мұнда V
о- тежелудің бастапқы моментінде поездың жылдамдығы,
км/сағ.
Алаңда поезды тоқтату үшін тежегіш жолды есептеу кезінде
дайындаудың келесі уақыты қабылданады: жолаушылар пневматикалық
тежегіштер үшін t
п=4с, жүк пневматикалық тежегіштер үшін t п=7с, электр-
пневматикалық тежегіштер үшін t
п=2с. Түсіруде дайындық уақыты, яғни, S п
түсіру тіктігіне байланысты ұлғаяды және (1.24)-(1.27) формула бойынша
айқындалады:
- автоматты тежегіштер кезінде ұзындығы 200 ось және кем жүк
құрамдар үшін

крр
c
П
i
t

10
7 (1.24)

23



- автоматты тежегіштер кезінде ұзындығы 200 астам 300 оське дейін
жүк құрамдар үшін

крр
c
П
i
t

15
10 (1.25)

- пневматикалық тежегіштер кезінде жолаушылар поездары мен жеке
жүретін локомотивтер үшін

крр
c
П
i
t

5
4 (1.26)

- электр-пневматикалық тежегіштер кезінде жолаушылар поездары
үшін

крр
c
П
i
t

3
2 (1.27)

мұндакр- тежелудің бастапқы жылдамдықтары кезінде есептік үйкеліс
коэффициенті;
р- поездың есептік тежегіш коэффициенті (жедел тежелу жағдайы
үшін қабылданады);
i
c- жоспарда және бейінде тураланған еңісте және қисық радиустар
есебімен поезд ауырлық күшінің үлестік құраушысы (көтерілуде плюс
белгісімен, түсуде минус белгісімен алынады).
Автостоптың іске қосылуы кезінде (1.25)- (1.27) формулалар бойынша
айқындалатын дайындық уақыты 12 с-қа ұлғаяды.
Тежелудің нақты жолы (1.28) формула бойынша
п бастап п + 1 дейін
жылдамдықтар интервалдарында бөліктер жиынтығымен айқындалады

 
cкрр
ПП
К
Пi
S






0
2
1
2
12
1 

(1.28)

мұнда
2
1
2
,
ПП - есептік интервалдағы поездың бастапқы және түпкілікті
жылдамдығы;

-
айналмалы массалар инерциясы есебімен дара баяулатушы күштің
әсерімен поездың баяулауы;
кр – есептік үйкеліс коэффициенті;

24


0- локомотивтің бос жүрісі кезінде поездың қозғалысына негізгі
үлестік кедергі.
Локомотивтің бос жүрісі кезінде поездың қозғалысына негізгі үлестік
кедергіні (1.29) формула бойынша айқындаймыз:

РQ
РQ
лв



00
0

(1.29)

в0- вагондардың үлестік негізгі кедергісі;
л0- ажыратылған тартқышпен локомотивтің үлестік негізгі кедергісі;
Q- құрамның салмағы;
Р - локомотивтің салмағы.
 мәні мыналарды қабылдайды:
- жүк және жолаушылар поездары үшін - 120;
- дара жүру кезінде тепловоздар үшін -114;
- дизель- поездар үшін - 116 (өлшемділігі - км/сағ
2
).
Ажыратылған тартқыш кезінде локомотивтердің қозғалысына негізгі
үлестік кедергі (1.30) формула бойынша айқындалады:

 
32
0
1000035,0011,04,2

 
л
(1.30)

Жолаушылар вагондарының қозғалысына негізгі үлестік кедергі (1.31)
формула бойынша айқындалады:

 
23
0
1,2 0,012 0,0002 10
лв
 

    
(1.31)

Жүк вагондардың қозғалысына негізгі үлестік кедергі (1.32) формула
бойынша айқындалады:

3
0
2
0
10
025,0
7,0








 

q
А
лв


(1.32)

мұнда А = 80 және А
1=30 сырғанау және аунақшалы мойынтіректер
кезінде сәйкес.
Қозғалыстың жылдамдығына байланысты
кр және w о шамаларын
әрбір интервалдағы ортаңғы жылдамдық мәні үшін (п-п + 1) ≤ 10км/сағ
интервалдар жылдамдықтарында есептеу қажет.
Үлгі үшін 2-кестеде түсіруде о = 70 км/сағ жылдамдықпен жедел
тежелу кезінде 200 осьтен жүк поезының тежегіш жолын есептеу келтірілді

25


iс= - 0,006 (p =0,33 кезінде, шойын тежегіш қалыптарда, барлық
вагондардың осьтік жүктемесінде q
о=200кН аунақшалы мойынтіректерде).
Тежегіштер әрекетінің тиімділігін бағалау үшін қозғалысқа кедергінің
күші есебімен тежелу кезінде іске асырылған және тежелу режимінде
қозғалатын поезд үшін энергияны сақтау теңдеуінен айқындалатын ортаңғы
баяулату шамасы пайдаланылады, (1.33) формула бойынша айқындалады:

   
ТcSМgiМаМ 11
2
1
2
0
(1.3 3)

мұнда а – ортаңғы баяулату, м/с
2
;
2
0

- тежелудің басталу жылдамдығы, м/с;
S
т – тежегіш жол, м;  - айналмалы массаның инерциясын есепке алатын коэффициент;
Mgi
c - iс еңісте поездың ауырлығының құраушы күші.
Бұдан алаңға келтірілген ортаңғы баяулату (1.34) формула бойынша
айқындалады:

Т
c
Т
gi
S
а



1
1
2
2
0
(1.34)

2-кесте Тежегіш жолды есептеу үлгісі
Айқындалатын мәндер
Жылдамдықтар интервалы
1
ПП ,км/сағ
70-60 60-50 50-40 40-30 30-20 20-10 10-0
2
1
2


ПП

1300
65
1100
55
900
45
700
35
500
25
300
15
100
5
1005
100
27,0



ср
ср
кр



0,105 0,112 0,121 0,133 0,15 0,177 0,227
3
10
кррTb

34,7 37 40 44 49,5 58,4 75
3
0
10

1,7 1,5 1,3 1,2 1,1 1 0,9
 
3
0
10006,0
Tb

27 29,5 32,7 36,8 42,4 51,4 68,1
ПS
200 155 115 79 49 24 6
 мSS
лП628 с
b
i
t
ТО
c
П
8,8=
102,033,0
006,010
+7=
10
+7=

мtS
пП 1718,870278,0278,0
0  мSSS
лп 799628171
1 

Жүк және жолаушылар поездары үшін  = 0,06 және
0 км/сағ
мәндерін алмастырып қою кезінде (1.35) формула бойынша айқындалады:

26


c
Тi
S
а 9039,0
2
0


(1.35)

S
K жолында
Нбастап
Кдейін жылдамдықты азайту интервалында а
(1.36) формула бойынша айқындау кезінде


c
К
КНi
S
а 9039,0
22




(1.36)

Көптеген жағдайларла жолаушылар поездары үшін алаңда, егер
тежелудің басталуы моментінен бастап поездың тоқтауына дейін t
т уақыты
мәлім болса, (1.37) формула бойынша айқындаймыз

c
Тi
t
а 9278,0
2
0


(1.37)

мұнда Vо— тежелудің басталуындағы жылдамдық, км/сағ.
Ортаңғы баяулату шамасы поездың үлестік кинетикалық энергиясын
(массаның бірлігіне келетін) білдіреді, ол тежегіш жолдың ұзындығы
бірлігінде оның тежегіш жүйесімен басылады. Жедел тежелу кезінде жүк
поездың ортаңғы баяулатуы шамамен 3 рет, ал бос поездың - тежелудің
алғашқы сатысына қарағанда 1,5 рет артық. Поездар қозғалысы
жылдамдығының артуы бойынша тежегіштер әрекетінің тиімділігін арттыру
қажет[5].

1.3 Тежегіш жабдықтардың түрлері, орналасуы және
тағайындалуы

ББДМЖ-мен ТЭМ7А маневрлік тепловоздары мынадай тежегіштермен
жабдықталды:
- поездың тежегіштерін басқару үшін автоматты пневматикалық;
- тепловоздың тежегіштерін басқару үшін тікелей әсер ететін
автоматты емес;
- маневрлік жұмыс кезінде тежелу және түсуде құрамның сәл тежелуі
кезінде электрлік (реостаттық);
- қол механикалық .
Тежегіш екі бірлік жүйесі бойынша жұмыс істейтін тепловоздардың
автоматты тоқтауын, олардың ағытылуы жағдайында ; тежегіш
магистральдың үзілуінің сигнализациясын; қосарланған поездардың
автотежегіштерін басқарудың синхронизациясын қамтамасыз етеді.

27


ББДМЖ жабдықталған № 300-бен ТЭМ7А тепловоздардың тежегіш
жүйесінің техникалық сипаттамасы Басты резервуарлардағы және
қоректендіру магистраліндегі ауаның қысымы 7,5-9,0кгс/см
2

Тежегіш магистральдағы ауаның қысымы 5,3-5,5кгс/см
2

Тежелу кезінде тежегіш цилиндрлердегі ауаның қысымы, кгс/см
2
:
- көмекші тежегіш кранының 3,8-4,0;
- автоматты тежегіштің (жүктелген режимге ауа таратқышты қосу
шартымен) 4,0-4,5;
Тежегіш цилиндрлердегі ауаның қысымы, кгс/см
2
:
- электрлік тежелуді ауыстыру кезінде 2,0;
- тепловоздарды ағыту кезінде (ауа таратқыш жүктелген режимге
қосылды) 4,0-4,5.
SP4 қысымның реле белгіші тепловоздың домалауының алдын алу
үшін автоматты локомотив сигнализация тізбегінде орнатылды. Тежегіш
цилиндрдегі қысым кемінде 2,5 кгс/см
2
болғанда, қырағылықты мерзімді
тексеру қосылады. Қысымның 2,5 кгс/см
2
дейін және астам артуы кезінде
қысымның реле белгіші бұл тексеруді болдырмайды.
SP2 қысымның реле белгіші тежегіш магистральда ауаның қысымы
болмаған кезде тепловоздың қозғалысын болдырмайды . Тежегіш
магистральда 4,4 кгс/см
2
астам қосу қысымына (тартқыш тізбегін жинау)
бапталады және ондағы қысымы кемінде 4,4 кгс/см
2
болған кезде өшіріледі
(тартқыш тізбегін бөлшектейді).
SP3 қысымның реле белгіші басты резервуарларда 8 кгс/см
2
дейін
қысымның төмендеуі және жұмыс істемейтін компрессор кезінде ВОВ ауаны
кептіру шұрасын қоректендіру тізбегі тұйықталады және компрессорды іске
қосу кезінде оны ажыратады.
ДВГС қысымның реле белгіші 0,5 кгс/см
2
астам тежегіш цилиндрлерде
қысымның артуы кезінде жал майлағыш жүйесі өшіріледі.
Тежелу клапаны 41 екі бірлік жүйесінде жұмыс істеген кезде
тепловозаралық ауа қосылыстарының үзілуі кезінде локомотивтің автоматты
тежелуін қамтамасыз етеді. Тежегіш магистральда 2,5 кгс/см
2
бастап
сығылған ауаның қысымына бапталады.
Көлемі 5 л қосымша резервуар 1 тежелу кезінде ауа таратқыштың (ВР)
тұрақты жұмысы үшін қызмет етеді және тежегіш цилиндрлерді толтырудың
бірқалыптылығын қамтамасыз етеді.
ВЭТ жедел тежелу шұрасы көмекші басқару пультінде орнатылған
«Жедел тежелу» батырмасына басу кезінде тепловоздың автоматты
тежегішінің әрекетіне әкеп соғады.
РДК қысым реттегіші мынадай функцияларды орындайды:
- басты резервуарларда қысым 9,0 кгс/см
2
жеткен кезде компрессор 29
жетегінің электр қозғалтқышын автоматты өшіреді, ал оның 7,5 кгс/см
2
дейін
төмендеуі кезінде – электр қозғалтқышты 29 қосады;

28


- басты резервуарлардағы қысым 9,0 кгс/см
2
жеткен кезде кептіргіштер
конденсатын шығару шұрасы ВСКО) тізбегін тұйықтайды, ал оның 7,5
кгс/см
2
дейін төмендеуі кезінде – ВСКО шұрасын қоректендіру тізбегін
ажыратады .
ВРК компрессорды жеңілдету шұрасы компрессор электр
қозғалтқышын іске қосуды жеңілдету үшін арналады.
ПМ1 және ПМ2 пневмомодульдері тепловозбен ББДМЖ басқару
жүйесімен пневмотежелуді автоматты қосу кезінде тежегіш цилиндрлерден
сығылған ауаның қысымын тәуелсіз толтыруды және жылдам түсіруді
қамтамасыз етеді.
Шеткі крандар мен қосқыш құбыржеңдердің бастиектері МЕМСТ
12.2.056-81 1.6.2.4-т. сай тежегіш магистральда – қызыл, қоректендіру
магистралінде – көгілдір, көмекші тежегіш магистралінде – сары, тежегіш
синхронизациясы магистралінде – қара түске боялған.
Тепловоздағы ауаның қажетті қоры және шығындалуының шамасы
бойынша оны тежегіш және басқа да қажеттіліктерге толтыру ПК-5.25А
типті компрессорды 29 қамтамасыз етеді (1.12-сур.). Тежелуден басқа,
сығылған ауа тепловозды автоматты басқаруға жұмсалады (реверсордың,
түйістіргіштердің, құм жүйесінің, дыбыстық сигналдардың және басқа да
басқару аспаптарының жұмысы үшін). Компрессор мен СОВ сығылған ауаны
кептіру жүйесінің адсорбциялық қондырғысы (немесе бірінші басты
резервуар) арасындағы арынды құбырда 10 кгс/см
2
қысымға реттелген 27(1),
27(2) сақтандырғыш клапандары орнатылды.
Тепловоздың қоректендіру магистралін зарядтау. Бұл магистральді
тепловозда компрессор 29 зарядтайды, ол СОВ кептіру жүйесіне кері клапан
28, сақтандырғыш клапандар 27(2) және 27(1), ажыратылған кран 9(3)
арқылы арынды құбыр жолы бойынша ауаны қысып толтырады. Әрі қарай
кері клапан 42, сүзгі 11(2) арқылы ауа ВОВ шұрасына келеді және
ажыратылған кран 9(5) арқылы - басты резервуарларға 22(4) - 22(2), ал
ажыратылған кран 9(2) арқылы - басты резервуар 22(1) келеді.
Басты резервуарлардан ауа оларды үрлеудің 14(2) - 14(5) үш жүрісті
кранына және ВСК1-ВСК4 конденсатты шығару шұраларына, май
айырғышқа 39 және май айырғыштың үрлеу кранына 7(10), сондай-ақ ПМ
қоректендіру магистраліне келеді.

29



1.12-сур. ББДМЖ жабдықталған № 300-бен ТЭМ7А тепловоздарының
тежегіш жабдығы:

30


1 - қосымша резервуар көлемі 5 л;
2(1) - қосалқы резервуар көлемі 20 л;
2(2) - теңдеуші резервуар көлемі 20 л;
4 – тежегіш магистралінің үзілу белгіші (№ 418);
5 ауа таратқыш (№ 483А-03);
7(1) - 7(10) - ажыратылған крандар (№ 383);
9(1) - 9(6) - ажыратылған крандар (№ 377);
11(1) - 11(3) – ауа сүзгілері (№ Э- 114);
12(1) - 12(2) - манометрлер (МП2-1.6 МПа);
13(1), 13(2) – көмекші тежегіштің крандары (№ 254-1);
14(1) - 14(5) – үш жүрісті крандар (№ Э-195);
15(1) - 15(3) - ажыратылған крандар (№ 4200);
17 – машинист краны (№ 395М-3);
18(1), 18(2) – ауыстырып-қосқыш клапандар (№ ЗПК);
19 –тежегіштерді бұғаттау құрылғысы (№ 367А);
20(1) - 20(6) – шеткі кран дар (№ 4304);
21(1) - 21(6) – қосқыш құбыржеңдер (№ Р17Б);
22(1) - 22(4) – басты резервуардар әрқайсысының сыйымдылығы 250 л;
23(1) - 23(5) - ажыратылған крандар (№ 379);
24(1) - 24(2) – қысым релесі (№ 404);
25(1), 25(2) - ауа резервуарлары әрқайсысының сыйымдылығы 100 л;
27(1), 27(2); - сақтандырғыш клапандар (№ Э216);
28, 42 - кері клапан (№ 526);
29 - компрессор (ПК- 5.25А);
31(1) - 31(4) - кері клапандар (№ ЗОФ);
32(1), 32(2) – бос жүріс клапа ндары (№ 527Б);
35(1) - 35(8) – ауа құбыржеңдері (Р32);
36(1) - 36(5) - манометрлер (МП-1,0 МПа);
37 – сүзгі жинағымен 797.40.05.140;
39 – май айырғыш (№ 3-120/Т);
41 – тежелу клапаны (№ 017.40.16.000);
43, 49 – ең жоғарғы қысым клапандары (№ ЗМД);
47 - шығару клапаны (№ 131);
50 – атмосфералық саңылаумен ажыратылған кран;
ТМ - тежегіш магистраль;
ПМ – қоректендіру магистралі;
ИМ - импульсті магистраль;
МСТ – тежегішті синхронизациялау магистралі;
ДР - дроссель диаметрі 1,6 мм;
СОВ – сығылған ауаны кептіру жүйесінің адсорбциялық қондырғысы;
РДК – қысым реттегіші (АК-11БУЗ);
ДВГС, SP1, SP2, SP3 және SP4 – қысымның реле белгіштері
(№ДЕМ105С-02-2);