География-тарих пәндерінің мұғалімі, Тарих ғылымдарының магистрі Маратов Нурбек Шалкарулы

ТЕРІМШІ АҢШЫЛАРДАН БАСТАП, ЕГІНШІ МАЛ ӨСІРУШІЛЕРГЕ ДЕЙІН

1931 жылы Шығыс Африкадағы Олдувай шатқалында өзекті жаңалық ашылды. Ағышын археологы Луис Ликидің бастамасымен ғалымдардың бір тобы жер қыртысының түрлі қабаттарынан тастан жасалған еңбек құралдары мен жануарлардың сүйектерін тапқан. Археологтардың болжамы бойынша, бұл артефактілер ежелгі адамдар жасаған заттар болуы мүмкін. Кейіннен алғашқы адамдардың сүейтері табылды. Оларды «епті адам» деп атады. Пелолит дәуірінде алғашқы адамдар жануарлар дүниесінен бөлініп шықты. Оларда ойлау, сөйлеу қабілеттері қалыптасты. Ежелгі адамдар от жағуды меңгеріп, тастан еңбек құралдарын жасауды жетілдірді, сурет салуды үйренді. Алғашқы қауымдық өнер палеолит дәуірінде қалыптасты.

Францичда кейінгі палеолит дәуіріне жататын Ласко үңгірі табылды. Ласко үңгірінің қабырғаларына, шамамен 2 мыңнан аса сурет салынған. Олардың қатарынан «бұғы аулау», «аң аулау көрінісі», «қара бұқа», «шауып келе жатқан жылқы».

1879 жылы археолог Саутуола және оның тоғых жасар қызы Мария үңгірлердің біріне барады. Олар үңгірдің ігіне кірген кезде Мария төбеге қарап, айқай салады: «Әке, қараңыз! Бұқалар!». Әкесі қызы нұсқаған жаққа басын көтеріп қарап, үңгірдің төбенсінен қара және қызыл бояумен салынған бизондардың бейнесін көреді. Осылайша Испанияның Альтамира үңгірінің ежелгі суреттері әлемге танымал болады. 1985 жылы ЮНЕСКО-ның дүниежүзілік мұралары тізіміне енгізілді. Суреттердің шамамен жасы 15000 жыл, осындай 20 сурет табылған.

Археологтардың жұмысы кезінде ежелгі адамдарда діни және діни-мифологиялық түсінік болғанын айтады. Олар түрлі бейнедегі мүсіндерге табынған. Культ-табыну, құрмет нысаны.Қабырғаға салынған суреттерді петроглифтер деп атайды.

Ежелгі адамдар өз пайымдаулары бойынша, әрбір ру белгілі бір қасиетті жануар немесе өсімдіктен тараған деп ойлаған. Мұны «тотемизм» деп атайды. Адамдар тотемизм аштықтан, бақытсыздықтан құтқарады деп сенген.

Табиғат құбылыстарын дәріптеу және олардың жаны бар деп есептеу «анимизм» деп аталады.

«Магия»- бұл құдайлардың мейіріміне бөліну үшін атқарылатын түрлі іс-әрекеттер.

«Фетишизм»- әртүрлі заттарға табыну. Мысалы, ағаштан немесе тастан жасалған адамдар мен аңдардың мүсіндері, жыртқыш деп саналатын аңдардың тістері, әртүрлі тастар және т.б. нәрселер жатады.

Адамдар өздерін азық-түлікпен қамтамасыз ету үшін дәнді дақылдар өсіріп, жануарларды қолға үйрете бастады, бұл өзгеріс «неолиттік төңкеріс» деп атады. Неолит кезеңінде (б.з.д. 5-3 мың жылдар аралығы) адамдар өмірінде көп өзгерістер болды. Олардың табиғатқа тәуелділігі азайды, белігілі бір топтары тұрақты мекенде тұра бастады. Бұл тұрақтарда көп уақыт мекендеу баспаналардың салынуына әкелді. Адам тасты жарып, үшкірлеуден басқа, тасты бұрғылауды, тегістеуді және аралап кесуды де үйренді. Егінді орақпен жинады. Дәнді ұнтақтау үшін дәнүккіш пайдаланды.

Өсімдіктерді өсіру

Жануарларды қолға үйрету