«Тіршілік эволюциясы»

Қазіргі замандағы білім беру жүйесі оқушының тек дайын ақпаратты қабылдауын ғана емес, сонымен қатар оны талдау, бағалау және ғылыми тұрғыдан түсіндіру дағдыларын қалыптастыруды талап етеді. Бұл әсіресе жаратылыстану ғылымдарына, оның ішінде биология пәніне тән. Себебі биология тірі табиғаттың көпқырлы құбылыстарын, олардың бір-бірімен және қоршаған ортамен байланысын зерттейді. Сол құбылыстардың түпкі мәнін ашуда эволюциялық ілімнің орны ерекше. «Тіршілік эволюциясы» тақырыбы бойынша әзірленген әдістемелік құралдың басты мақсаты – оқушыларға эволюциялық процестердің заңдылықтарын ғылыми негізде түсіндіру, оларды оқыту барысында тиімді әдістемелік тәсілдер ұсыну және білім сапасын арттыру.

Әдістемелік құрал мынадай міндеттерді жүзеге асыруды көздейді:

• Оқушыларға эволюция теориясының қалыптасу тарихын, негізгі бағыттары мен идеяларын жүйелі түрде жеткізу;

• Эволюцияға дәлел болатын морфологиялық, анатомиялық, генетикалық, палеонтологиялық деректерді ғылыми тұрғыдан түсіндіру;

• Тіршіліктің өзгергіштік, тұқым қуалаушылық және сұрыпталу заңдылықтарын практикалық мысалдармен ұштастыру;

• Түр түзілу, бейімделу және тіршілік үшін күрес құбылыстарын оқушылардың жас ерекшелігіне сай деңгейде меңгерту;

• Сабақта қолданылатын заманауи педагогикалық технологиялар мен әдістемелік тәсілдерді (интерактивті оқыту, деңгейлік тапсырмалар, проблемалық сұрақтар, зертханалық жұмыстар) ұсыну;

• Оқушылардың ғылыми дүниетанымын қалыптастыруға ықпал ету, оларды сын тұрғысынан ойлауға, салыстыруға, қорытынды жасауға баулу.

Сонымен қатар, әдістемелік құрал мұғалімдерге де арналады. Оқыту үдерісінде мұғалімнің кәсіби шеберлігі, сабақ құрылымын дұрыс ұйымдастыруы, оқушылардың танымдық белсенділігін арттыра білуі – эволюциялық тақырыптарды нәтижелі меңгертудің басты шарты. Осы тұрғыдан алғанда, құралда ұсынылған тапсырмалар, кестелер, диаграммалар мен тәжірибелік жұмыстар мұғалімнің күнделікті қызметін жеңілдетіп, сабақ сапасын көтеруге септігін тигізеді.

Эволюциялық ілім – биология ғылымының өзегі. Тірі табиғаттағы барлық заңдылықтар, организмдердің құрылысы мен қызметі, олардың экологиялық бейімделуі, генетикалық өзгергіштігі және ұзақ тарихи даму жолы эволюциямен тікелей байланысты.

Эволюция ұғымы – тек тірі ағзалардың тарихи дамуын сипаттап қана қоймайды, сонымен қатар биосфераның қалыптасуы, экожүйелердің тұрақтылығы мен өзгерісі, адамзат өркениетінің табиғатпен қарым-қатынасы сияқты ауқымды мәселелерді түсіндірудің кілті болып табылады.

Эволюциялық теорияның ғылымдағы орнына тоқталсақ, оны бірнеше қырынан қарастыруға болады:

1. Теориялық негіз ретіндегі орны.
   Биологиядағы барлық бөлімдер – ботаника, зоология, цитология, генетика, экология, молекулалық биология – өз зерттеу нысандарын эволюция тұрғысынан қарастырады. Мәселен, салыстырмалы анатомиядағы ұқсастықтар тек эволюция арқылы түсіндіріледі. Эмбриологиядағы дамудың ортақ заңдылықтары да эволюциялық көзқарастың дәлелі.

2. Ғылыми дәлелдердің интеграторы.
   Эволюциялық ілім әртүрлі ғылым салаларының (палеонтология, биохимия, молекулалық генетика, геология, экология) мәліметтерін біріктіріп, біртұтас дүниетанымдық көзқарас қалыптастырады. Мысалы, қазба қалдықтарынан табылған деректерді молекулалық-генетикалық зерттеулер толықтырады, ал экологиялық бейімделулер эволюциялық сұрыпталудың нәтижесін дәлелдейді.

3. Тәжірибелік маңызы.
   Эволюция заңдылықтары ауыл шаруашылығы мен медицинада кеңінен қолданылады. Жаңа өнімді дақылдар мен жоғары өнімді мал тұқымдарын шығару селекция ғылымының негізінде жүргізілсе, оның арқауы да эволюциялық принциптерде жатыр. Медицинада вирустар мен бактериялардың өзгергіштігін, олардың антибиотиктерге бейімделуін түсіндіру де эволюция теориясына сүйенеді.

4. Дүниетанымдық рөлі.
   Эволюциялық ілім оқушылардың табиғатқа, тіршілікке, өз болмысына көзқарасын қалыптастырады. Ол ғылыми көзқарасты бекітіп, тіршіліктің сан алуан құбылыстарын бір жүйеге келтіреді.

Осы себепті «Тіршілік эволюциясы» тақырыбын оқыту – мектеп биологиясының аса маңызды бөлігі. Бұл тақырыпты дұрыс және ғылыми тұрғыдан жеткізу арқылы біз оқушылардың табиғат заңдарын түсінуіне, ғылыми дүниетанымының қалыптасуына, болашақта саналы азамат болып өсуіне ықпал етеміз.

Кіріспе бөлімде көрсетілгендей, әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – оқушылардың эволюциялық ілім туралы білімін жүйелеу және тереңдету, мұғалімдерге сабақ үдерісін тиімді ұйымдастыруда көмекші болу. Эволюция теориясы биологияның барлық салаларымен тығыз байланыста болып, ғылыми көзқарастың негізін құрайды. Осы тұрғыдан алғанда, «Тіршілік эволюциясы» әдістемелік құралы – оқу процесінде оқушылардың танымдық белсенділігін арттырып, олардың білімін практикамен ұштастыруға мүмкіндік беретін маңызды еңбек.