Сайыстың тақырыбы: Сөз мерген

Сайыстың мақсаты :

Сайыстың мақсаты: оқушылардың өз ұлтына, тіліне деген сүйіспеншілігін арттыру, жас ұрпаққа ана тіліміздің қадір-қасиетін дарыту, сайыс арқылы оқушылардың тез ойланып, жауаптарын тиянақты, жүйелі айтуға, топ алдында еркін сөйлеуге баулу, тұрақты сөз тіркестерімен, мақал-мәтелдермен, көне сөздермен таныстыру, мағыналарын аша білу.

Түрі: сайыс

Әдісі: сұрақ-жауап

Мұғалім:

Армысыздар, ардақты ағайын көз көрген,
Алдарыңызда тіл сайысы - «Сөзмерген!»

Құрметті ұстаздар, оқушылар! «Ғажайып қазақ тілі әлемі» апталығы аясында өткізгелі отырған «Сөз маржан» атты сайысымызға қош келдіңіздер!

Кіріспе:  Халықтың тәуелсіздігінің ең басты белгісі-оның ана тілі. Өзінің ана тілі, ұлттық мәдениеті жоқ ел ешқашанда егеменді ел бола алмайды, болуы да мүмкін емес.

Қазақстан тәуелсіз ел болып қалсын десек, ең алдымен ана тіліміздің туын биік ұстап, оны дамытуға күш салуымыз керек.

Туған тілде сыры терең жаным бар,

Туған тілде әнім менен сәнім бар

Туған тілім тіл болудан қалса егер,

Жүрегімді суырып-ақ алыңдар- дей келе.

Беташарын додамыздың бастайық, 

Көпшілікті бір серпілтіп тастайық. 

Ортамызды сайыскермен толтырып, 

Қошеметпен шақырайық қол соғып

Әр топ өз орындарыңызға қошеметпен жайғасыңыздар!

Ал енді осы топтың қайсысы оза шабатынын,қайсысы  ең алғаш боп бәйгеге жететінін бақылайтын және әділ баға беретін әділ-қазыларымызбен таныс болайық. 

Қазақ тілі мен әдебиеті пәні мұғалімдері:

1 Темирова Рыскүл Ерсайынқызы

2 Тілекбаева Ұлмекен Талғатқызы

3 Қадырова Шолпан Мұратбекқызы

Бүгінгі –«СӨЗ МЕРГЕН»сайысына 3 топ қатысады. Әр топтың қатысушылары 7, 8, 9, 10, 11-сынып оқушыларынан құралған 5 оқушыдан тұрады.

Сайыс 5 кезеңнен тұрады.

I кезең  «Сәлем-сөздің атасы» 

Үш топ өздерінің аттарын, ұрандарын, төсбелгілерін таныстырып өтуі керек. Таныстыру бөлімі 1 ұпай мен 5 ұпай аралығында бағаланады.

II кезең  

«Сұрақ бізден, жауап сізден»

Әр топқа 15 сұрақ қойылады, шапшаңдықпен жауап беру керек. Әр дұрыс жауап 1 ұпаймен бағаланып отырады.

III кезең

«Мықты болсаң, тауып көр, жүйрік болсаң, шауып көр»

Бұл кезеңде әр топқа 10 тапсырмадан беріледі, әр дұрыс жауап 5 ұпаймен бағаланады. Жасырулы тұрған мақал-мәтел мен тұрақты сөз тіркестерін тауып, мағынасын ашады.

IV кезең

«Шешендік шиырлар» бөлімі. Бұл бөлімде оқушыларға жеребе арқылы тақырып таңдатылады, сол түскен тақырыптары бойынша шешендік өнерлерін көрсетеді. Әр топ ұтымды жауап пен суырыпсалмалық қасиеттеріне байланысты 5 ұпай мен 10 ұпай арасында бағаланады.

Vкезең

«Ойлы болсаң, озып көр»

Әр топ басшылары «Тіл құдіреті» туралы өз ойларын тұжырымдап ,

«5 минуттық» эссе жазады. Топтың қалған мүшелерінің ақындық қабілеттерін байқау үшін «Тілім менің-тірлігімнің айғағы» тақырыбында өлең шығарады. Эссе бойынша әр топтың басшылары 10 ұпай мен 40 ұпай арасында бағаланады. Әр топтың қалған мүшелерінің ақындық қабілеттеріне байланысты әділқазы мүшелері өздері саралай отырып, қорытынды ұпайларын шығарады.

Сайыстың барысы:

Ендеше бірінші кезеңді «Сәлем-сөздің атасы»  таныстыру бөлімінен бастаймыз.

Бірінші топ:

Екінші топ:

Үшінші топ:

II кезең  

«Сұрақ бізден, жауап сізден»

Әр топқа 15 сұрақ қойылады, шапшаңдықпен жауап беру керек. Әр дұрыс жауап 1 ұпаймен бағаланып отырады.

1-топ

• “Келер”, “келмес” етістіктері келер шақтың қай түріне жатады? (болжалды келер шақ)

• Әдеби шығармадағы табиғат көрінісі? (пейзаж)

• Ахмет Яссауи кесенесі қай қалада? (Түркістан қаласында XIV ғасырдың соңында тұрғызылған архитектуралық ғимарат.)

• “Бетінен оты шықты” тіркесінің мәні? (ұялды)

• Қосымшаның неше түрі бар? (жұрнақ, жалғау)

• Айтылуы әр түрлі , бірақ мағыналары бір-біріне жақын сөздер. (синоним)

• Өлең жолдарының бірыңғай дауыссыз дыбыстардан басталып, үндесе қайталануы? (Аллитерация)

• Сөйлемнің тұрлаулы мүшелерін ата? (бастауыш,баяндауыш)

• Тартыс пен қақтығысқа, суырыпсалмалыққа құрылған ауыз әдебиеті жанры? (айтыс)

• Дауысты дыбыстан басталып, дауыссыз дыбысқа аяқталатын буын (тұйық буын)

• Шоқанның әжесі?   (Айғаным)

• «Көксерек»  әңгімесінің  басты кейіпкері? (Құрмаш)

• «Ерегісте ер өлер, екі батыр егессе, екеуінің бірі өлер» халық мақалындағы синоним сөздер (ер,батыр)

• Құрамындағы жай сөйлем сыңарлары сабақтасып та, салаласып та байланысып келетін құрмаластың түрі. (Аралас құрмалас).

• Шоқан Уәлихановтың еңбектері. (Қашқарияға саяхат», «Жоңғария очерктері)

2-топ

• Сөйлеуші жақты білдіру үшін қолданылатын жіктеу есімдігі (мен)

• “Қызыл кеңірдек болу” тіркесінің мәні (жанжалдасу,айқайласу)

• “Барған”, “келген” етістіктері өткен шақтың қай түріне жатады?(бұрынғы өткен шақ)

• М.Әуезовтың 157 мемлекет таныған шығармасын ата? (Абай жолы)

• “Реніш” сөзінің антонимі? (Қуаныш)

• Қозы Көрпеш ғашығы? (Баян сұлу)

• Өлең жолдарының дауысты дыбыстардан үндесе қайталануы? (Ассонанс)

• Махамбет жырларында батырлық пен ерліктің символы. (Исатай бейнесі)

• Салалас құрмалас сөйлемнің жалғаулықтары. (Қарсылықты, ыңғайлас, кектес себеп салдар,талғаулы).

• «Еңсегей бойлы Ер Есім» деп жырлаған. (Жиембет жырау).

• Заттың сынын білдіретін сөз табы (сын есім)

• “Аққулар ұйықтағанда” поэмасының авторы? (М.Мақатаев)

• Абылайханның азан шақырып қойған есімі? (Әбілмансұр)

• “Ақтамақ жымиса, ол ыржияды”-деген Ғ.Мұстафиннің шығармасынан алынған үзіндідегі синоним сөздер(жымиса, ыржияды)

• Іс – әрекеттің мезгілін, мекенін білдіретін сөз табы: (Үстеу)

3-топ

• «Бет көрсе, жүз ұялады» халық мақалындағы синоним сөздер. (бет,жүз)

• “Ат тонын ала қашу” тіркесінің мәні (жауапкершіліктен бас тарту,басын алып қашу)

• Өлеңнің әр жолының немесе ой ағымының соңындағы сөздің қайталанып аяқталуы (эпифора)

• «Диуани лұғат ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбектің авторы. (Махмұд Қашқари )

• Дауысты дыбыстар еріннің қатысына қарай қалай жіктеледі? (еріндік, езулік)

• Етістіктің райлар саны (Төрт)

• Сын есім мағынасына қарай (Сапалық, қатыстық сын есім)

• «Келер заман сипаты» кімнің толғауы? (Шортанбай Қанайұлы)

• Естемес, Оразымбет қай шығарманың кейіпкерлері? (Т. Ахтановтың «Күй аңызы» әңгімесіндегі диалог барысындағыекі жолаушы)

• Қалып етістіктер қай шаққа тән? (отыр,жүр,тұр,жатыр осы шақ, нақ осы шақ)

• Алпамыс батырдың әкесі Байбөрінің жылқысын шауып әкеткен хан? (Тайшық хан)

• Лексиканың зерттейтін саласы? (Сөз)

• Оның даусы жақсы, бірақ ән айтуды жақтырмайды.Салалас құрмалас сөйлемнің түрі? (қарсылықты салалас)

• «Ұшқан ұя» повесінің авторы? (Бауыржан Момышұлы)

• Қазақ тіліндегі дыбыс саны (37)

  Мұғалім сөзі:

Ердің құнын екі ауыз сөзбен бітіретін де,жауласқан елдердің арасын келісімге келтіретін де,жылағанды жұбатып,күлгенді жылатанды да-осы тіл. Ең ащы да-тіл,ең тәтті де –тіл.Қазақ тілі-дүние жүзіндегі бай,бейнелі тілдердің бірі. Соның ішінде мақал-мәтелдердің орны ерекше.

III кезең

«Мықты болсаң, тауып көр, жүйрік болсаң, шауып көр»

Бұл кезеңде әр топқа 10 тапсырмадан беріледі, әр дұрыс жауап

5 ұпаймен бағаланады. Жасырулы тұрған мақал-мәтел мен тұрақты сөз тіркестерін тауып, мағынасын ашады.

1-топ

Өнер

Қол

Бас

Тіл

Тіс

Өнер алды-қызыл тіл

Түгі

Бүйрек

Өкпе

Жүрек

Бауыр Жүрегінің түгі бар-батыл,өжет

2.Сөз

Шапқанға

Тапқанға

Қойғанға

Тойғанға

Сөз тапқанға қолқа жоқ

Қату

Тіл

Ауыз

Аяқ

Қол Тіл қату-сөйлеу

3.Жақсы

Көз

Жез

Сөз

Бас

Жақсы сөз-жарым ырыс

Тістеді

Қол

Білек

Бармақ

Тырнақ Бармағын тістеді-өкінді

4. Бал

Әке

Бала

Немере

Шөбере

Айтылған сөз-атылған оқ

Ашық

Жүрек

Аяқ

Бас

Қол Қолы ашық-жомарт,мырза

5. Тіл

Шет

Ұйғыр

Өзге

Орыс

Өзге тілдің бәрін біл, өз тіліңді құрметте

Тілеп алу

Сақина

Білезік

Сырға

Арқа Сау басына сақина тілеп алу-өзіне бәле тілеу

2-топ

1.Тіл

Сұйық

Қою

Тәтті

Құнарлы Ең тәтті-тіл

Мұзға отырғызу – алдау, арбау.
қар
су
мұз
бу отыру

2.Өтеді

Сүйектен

Бастан

Қолдан

Теріден Сөз-сүйектен өтеді

Құлақ асу – тыңдау, назар айдару.
құлақ
бет
жақ
ауыз асу

3. Шешен

Жүре-жүре

Сөйлей-сөйлей

Көре-көре

Күле-күле Сөйлей-сөйлей шешен болады

Тонның ішкі бауындай – дос, тау.
ішек
тон
жиде
жекет

бау

4. Кілті

Көңілдің

Жүректің

Бастың Тіл-көңілдің кілті

Ауыз ашпау – сөйлемеді, дыбыстамады.
ауыз
көз
мұрын
құлақ ашпау

5. Қой

Тал

Емен

Шөп

Гүл Қой аузынан шөп алмас

Бармағын тістеді – өкінді.
қол
бармақ
білек
тырнақ тістеу

3-топ

1.намыс

 Ерді намыс өлтіреді, қоянды қамыс өлтіреді.
Ер
Батыр
Дос

Көрер таңды көзімен атыру - ұйықтамау.
таң
кеш
түс
түн

атыру

2. Құдық

Оқу – инемен құдық қазғандай.
Білім
Ғылым
Оқу
Ақыл

Қыздың жиған жүгіндей – әдемі.
ана
әке
қыз
бала жүк

3. Тіл

Тіл қаруы – сөз, сөз қаруы - ой.
Жарақ
Қару
Құрал
Сайман

Қой

Тал

Емен

Шөп

Гүл Қой аузынан шөп алмас-момын, жуас

4.Жауар

Талаптыға нұр жауар.
Оқыған
Талапты
Білімді
Саналы

Сабы

Балта

Пышақ

Сабы

Жүген Қамшының сабындай-қысқа

5.іледі

Балапан ұяда не көрсе, ұшқанда соны іледі

Құс
Балапан
Торғай
Үкі

Таңба

Тай

Сиыр

Құлын

Жылқы Тайға таңба басқандай-анық,айқын

IV кезең

Жүргізуші:                                    

Жүйріктің бағы жанар ма?! 

Білім мен өнер жарысып, 

Тәрбие білім табар ма?! 

Бұл бәйге-ойдың бәйгесі, 

Кім жүйрік ойға-сол алда! 

IV кезең

«Шешендік шиырлар» бөлімі. Бұл бөлімде оқушыларға жеребе арқылы тақырып таңдатылады, сол түскен тақырыптары бойынша шешендік өнерлерін көрсетеді. Әр топ ұтымды жауап пен суырыпсалмалық қасиеттеріне байланысты 5 ұпай мен 10 ұпай арасында бағаланады.

Төле бидің төрелігі

Жиренше шешеннің шешендігі

Майқы бидің нақыл сөздері

Vкезең

«Ойлы болсаң, озып көр»

Әр топ басшылары «Тіл құдіреті» туралы өз ойларын тұжырымдап ,

«5 минуттық» эссе жазады. Топтың қалған мүшелерінің ақындық қабілеттерін байқау үшін «Тілім менің-тірлігімнің айғағы» тақырыбында өлең шығарады. Эссе бойынша әр топтың басшылары 10 ұпай мен 40 ұпай арасында бағаланады. Әр топтың қалған мүшелерінің ақындық қабілеттеріне байланысты әділқазы мүшелері өздері саралай отырып, қорытынды ұпайларын шығарады.

Қорытынды:

Құралайды көзге атқан мергендей боп, алтын жамбыға дөп тигізген, бүгінде «сөз мерген» атанған білікті де, білімді жастарымыздың өнерін тамашаладыңыздар.

Әсемпаз болма әрнеге,

Өнерпаз болсаң, арқалан.

Сен де бір кірпіш дүниеге,

Тетігін тап та , бар қалан.

Ендеше оқушылар, бүгінгі сайыста өз білімдерін сынап, озық ойларымен көрерменнің ықыласына бөленген шәкірттерімізге алғыс айтамыз. Білімді де, білікті шәкірттеріміздің қатары тола берсін. Осымен «Сөз мерген» атты сайысымызды аяқтаймыз. Келесі кездескенше күн жақсы болғай!

Қазақ тілі мен әдебиеті апталығы аясында мектебіміздің 7-11 –сынып оқушылары арасында ұйымдастырылған “Сөз мерген ” интеллектуалды сайыс сабағына қатысып, орын иеленген

М А Р А П А Т Т А Л А Д Ы

Қазылар алқасы:

Темирова Р.Е.

Тілекбаева Ұ.Т.

Қадырова Ш.М.

Қазақ тілі мен әдебиеті апталығы аясында мектебіміздің 7-11 –сынып оқушылары арасында ұйымдастырылған “Сөз мерген ” интеллектуалды сайыс сабағына қатысып, «Озық ойлы» оқушы атағына ие болған

М А Р А П А Т Т А Л А Д Ы

Қазылар алқасы:

Темирова Р.Е.

Тілекбаева Ұ.Т.

Қадырова Ш.М.

II кезең  

«Сұрақ бізден, жауап сізден»

1-топ

• “Келер”, “келмес” етістіктері келер шақтың қай түріне жатады? (болжалды келер шақ)

• Әдеби шығармадағы табиғат көрінісі? (пейзаж)

• Ахмет Яссауи кесенесі қай қалада? (Түркістан қаласында XIV ғасырдың соңында тұрғызылған архитектуралық ғимарат.)

• “Бетінен оты шықты” тіркесінің мәні? (ұялды)

• Қосымшаның неше түрі бар? (жұрнақ, жалғау)

• Айтылуы әр түрлі , бірақ мағыналары бір-біріне жақын сөздер. (синоним)

• Өлең жолдарының бірыңғай дауыссыз дыбыстардан басталып, үндесе қайталануы? (Аллитерация)

• Сөйлемнің тұрлаулы мүшелерін ата? (бастауыш,баяндауыш)

• Тартыс пен қақтығысқа, суырыпсалмалыққа құрылған ауыз әдебиеті жанры? (айтыс)

• Дауысты дыбыстан басталып, дауыссыз дыбысқа аяқталатын буын (тұйық буын)

• Шоқанның әжесі?   (Айғаным)

• «Көксерек»  әңгімесінің  басты кейіпкері? (Құрмаш)

• «Ерегісте ер өлер, екі батыр егессе, екеуінің бірі өлер» халық мақалындағы синоним сөздер (ер,батыр)

• Құрамындағы жай сөйлем сыңарлары сабақтасып та, салаласып та байланысып келетін құрмаластың түрі. (Аралас құрмалас).

• Шоқан Уәлихановтың еңбектері. (Қашқарияға саяхат», «Жоңғария очерктері)

2-топ

• Сөйлеуші жақты білдіру үшін қолданылатын жіктеу есімдігі (мен)

• “Қызыл кеңірдек болу” тіркесінің мәні (жанжалдасу,айқайласу)

• “Барған”, “келген” етістіктері өткен шақтың қай түріне жатады?(бұрынғы өткен шақ)

• М.Әуезовтың 157 мемлекет таныған шығармасын ата? (Абай жолы)

• “Реніш” сөзінің антонимі? (Қуаныш)

• Қозы Көрпеш ғашығы? (Баян сұлу)

• Өлең жолдарының дауысты дыбыстардан үндесе қайталануы? (Ассонанс)

• Махамбет жырларында батырлық пен ерліктің символы. (Исатай бейнесі)

• Салалас құрмалас сөйлемнің жалғаулықтары. (Қарсылықты, ыңғайлас, кектес себеп салдар,талғаулы).

• «Еңсегей бойлы Ер Есім» деп жырлаған. (Жиембет жырау).

• Заттың сынын білдіретін сөз табы (сын есім)

• “Аққулар ұйықтағанда” поэмасының авторы? (М.Мақатаев)

• Абылайханның азан шақырып қойған есімі? (Әбілмансұр)

• “Ақтамақ жымиса, ол ыржияды”-деген Ғ.Мұстафиннің шығармасынан алынған үзіндідегі синоним сөздер(жымиса, ыржияды)

• Іс – әрекеттің мезгілін, мекенін білдіретін сөз табы: (Үстеу)

3-топ

• «Бет көрсе, жүз ұялады» халық мақалындағы синоним сөздер. (бет,жүз)

• “Ат тонын ала қашу” тіркесінің мәні (жауапкершіліктен бас тарту,басын алып қашу)

• Өлеңнің әр жолының немесе ой ағымының соңындағы сөздің қайталанып аяқталуы (эпифора)

• «Диуани лұғат ат-түрк» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбектің авторы. (Махмұд Қашқари )

• Дауысты дыбыстар еріннің қатысына қарай қалай жіктеледі? (еріндік, езулік)

• Етістіктің райлар саны (Төрт)

• Сын есім мағынасына қарай (Сапалық, қатыстық сын есім)

• «Келер заман сипаты» кімнің толғауы? (Шортанбай Қанайұлы)

• Естемес, Оразымбет қай шығарманың кейіпкерлері? (Т. Ахтановтың «Күй аңызы» әңгімесіндегі диалог барысындағыекі жолаушы)

• Қалып етістіктер қай шаққа тән? (отыр,жүр,тұр,жатыр осы шақ, нақ осы шақ)

• Алпамыс батырдың әкесі Байбөрінің жылқысын шауып әкеткен хан? (Тайшық хан)

• Лексиканың зерттейтін саласы? (Сөз)

• Оның даусы жақсы, бірақ ән айтуды жақтырмайды.Салалас құрмалас сөйлемнің түрі? (қарсылықты салалас)

• «Ұшқан ұя» повесінің авторы? (Бауыржан Момышұлы)

• Қазақ тіліндегі дыбыс саны (37)

III кезең

«Мықты болсаң, тауып көр, жүйрік болсаң, шауып көр»

1-топ

Өнер

Қол

Бас

Тіл

Тіс

Түгі

Бүйрек

Өкпе

Жүрек

Бауыр

2.Сөз

Шапқанға

Тапқанға

Қойғанға

Тойғанға

Қату

Тіл

Ауыз

Аяқ

Қол

3.Жақсы

Көз

Жез

Сөз

Бас

Тістеді

Қол

Білек

Бармақ

Тырнақ

4. Бал

Әке

Бала

Немере

Шөбере

Ашық

Жүрек

Аяқ

Бас

Қол

5. Тіл

Шет

Ұйғыр

Өзге

Орыс

Тілеп алу

Сақина

Білезік

Сырға

Арқа

2-топ

1.Тіл

Сұйық

Қою

Тәтті

Құнарлы

Отыру

қар
су
мұз
бу

2.Өтеді

Сүйектен

Бастан

Қолдан

Теріден

Асу

құлақ
бет
жақ
ауыз

3. Шешен

Жүре-жүре

Сөйлей-сөйлей

Көре-көре

Күле-күле

Бау

ішек
тон
жиде
жекет

4. Кілті

Көңілдің

Жүректің

Бастың

Ашпау

ауыз
көз
мұрын
құлақ

5. Қой

Тал

Емен

Шөп

Гүл

Тістеу

қол
бармақ
білек
тырнақ

3-топ

1.намыс
Ер
Батыр
Дос

Атыру

таң
кеш
түс
түн

2. Құдық
Білім
Ғылым
Оқу
Ақыл

Жүк

Ана
Әке
Қыз
Бала

3. Тіл

Жарақ
Қару
Құрал
Сайман

Қой

Тал

Емен

Шөп

Гүл

4.Жауар
Оқыған
Талапты
Білімді
Саналы

Сабы

Балта

Пышақ

Сабы

Жүген

5.іледі

Құс
Балапан
Торғай
Үкі

Таңба

Тай

Сиыр

Құлын

Жылқы

I кезең  «Сәлем-сөздің атасы» 

Үш топ өздерінің аттарын, ұрандарын, төсбелгілерін таныстырып өтуі керек. Таныстыру бөлімі 1 ұпай мен 5 ұпай аралығында бағаланады.

II кезең  

«Сұрақ бізден, жауап сізден»

Әр топқа 15 сұрақ қойылады, шапшаңдықпен жауап беру керек. Әр дұрыс жауап 1 ұпаймен бағаланып отырады.

III кезең

«Мықты болсаң, тауып көр, жүйрік болсаң, шауып көр»

Бұл кезеңде әр топқа 10 тапсырмадан беріледі, әр дұрыс жауап 5 ұпаймен бағаланады. Жасырулы тұрған мақал-мәтел мен тұрақты сөз тіркестерін тауып, мағынасын ашады.

IV кезең

«Шешендік шиырлар» бөлімі. Бұл бөлімде оқушыларға жеребе арқылы тақырып таңдатылады, сол түскен тақырыптары бойынша шешендік өнерлерін көрсетеді. Әр топ ұтымды жауап пен суырыпсалмалық қасиеттеріне байланысты 5 ұпай мен 10 ұпай арасында бағаланады.

Vкезең

«Ойлы болсаң, озып көр»

Әр топ басшылары «Тіл құдіреті» туралы өз ойларын тұжырымдап ,

«5 минуттық» эссе жазады. Топтың қалған мүшелерінің ақындық қабілеттерін байқау үшін «Тілім менің-тірлігімнің айғағы» тақырыбында өлең шығарады. Эссе бойынша әр топтың басшылары 10 ұпай мен 40 ұпай арасында бағаланады. Әр топтың қалған мүшелерінің ақындық қабілеттеріне байланысты әділқазы мүшелері өздері саралай отырып, қорытынды ұпайларын шығарады.