Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

Өзіңдік жұмыс

Тақырыбы: Тоғызқұмалақ – ұлттық ойын

Орындаған: АМАНША МЕЙРАМБЕК БАҚЫТЖАНҰЛЫ

ОРАЛ 2024

ЖОСПАР:

І КІРІСПЕ

ІІ НЕГІЗГІ БӨЛІМ

1. Тоғызқұмалақтың тарихы мен маңызы

2. Тоғызқұмалақ ойынының ережелері

3. Тоғызқұмалақтың қазіргі қоғамдағы орны

ІІІ ҚОРЫТЫНДЫ

ІV ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

Кіріспе

Тоғызқұмалақ – қазақ халқының ұлттық ойыны, ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан дәстүрлі ойын түрі. Бұл ойын адамның зияткерлік қабілеттерін, логикалық ойлау мен стратегия құру дағдыларын дамытады, әрі шыдамдылық пен байқағыштықты қажет етеді. Тоғызқұмалақтың тарихы тереңде жатыр және ол тек қазақ халқының мәдени мұрасы ғана емес, бүкіл түркі халықтарының ортақ құндылығы болып саналады. Ойынның шығу тарихы мен ережелері әртүрлі болып саналса да, оның негізгі мақсаты мен мазмұны әрқашан өзгеріссіз қалған. Тоғызқұмалақтың негізгі ойын алаңы және оның құралдары қарапайым болғанымен, ойынның өткір бәсекелестігі мен күрделілігі оны ерекше етеді. Қазіргі кезде тоғызқұмалақ тек қазақтың ұлттық ойындарының бірі ретінде ғана емес, халықаралық деңгейде танылған зияткерлік спорт түрі ретінде де дамып келеді. Бұл рефератта тоғызқұмалақ ойынының тарихы, ережелері, ұлттық мәдениеттегі орны және тәрбиелік мәні қарастырылып, оның жастарға әсері мен қазіргі қоғамдағы рөліне назар аударылады.

1. Тоғызқұмалақтың тарихы мен маңызы

Тоғызқұмалақ – қазақ халқының ғасырлар бойы сақталып келе жатқан дәстүрлі ұлттық ойыны. Бұл ойынды түркі халықтары мен Орталық Азияның басқа да халықтары жақсы біледі және оны ұрпақтан ұрпаққа мұра етіп қалдырған. Тоғызқұмалақтың шығу тегі нақты анықталмағанымен, оның тарихы өте терең әрі қызықты. Бұл ойын тек көңіл көтеру құралы емес, сондай-ақ адамзаттың стратегиялық ойлау қабілетін дамытуға арналған маңызды құрал болған. Тоғызқұмалақтың тарихы мыңдаған жылдар бұрынғы кезеңдерге дейін баруы мүмкін. Ойынды зерттеушілердің пікірінше, тоғызқұмалақ түркі халықтарының, оның ішінде қазақтың, ежелгі ойындарының бірі болып табылады. Кейбір деректер бойынша, ойын түркі мемлекеттерінде б.з.д. I мыңжылдықта пайда болған деп саналады. Дәл осы кезеңдерде аймақтық сауда, мәдени байланыстар, сондай-ақ көшпелі халықтардың тұрмысын сипаттайтын көптеген ойындар дүниеге келді. Тоғызқұмалақтың қазақтар арасында таралуы мен дамуы Орталық Азияның басқа халықтарына да әсер етті. Бұл ойынның ұқсастықтары басқа түркі тілдес халықтардың ұлттық ойындарынан да байқалады. Мысалы, қазақтың тоғызқұмалағына ұқсас ойындар қырғыздарда «тогуз кулак», өзбектерде «тогизкун» деп аталады. Тоғызқұмалақтың негізгі мақсаты – қарсыластың құмалақтарын жинап алу немесе өз территориясында көп ұпай жинау. Ойын арнайы тақтада ойналады, ол тоғыз ойықтан тұрады, әр ойықта белгілі бір саны бар құмалақтар орналастырылады. Ойыншының мақсаты – өз аймағында құмалақтарды жинап, қарсыласының құмалақтарын алу арқылы жеңіске жету. Тоғызқұмалақтың ережелері қарапайым болып көрінгенімен, оның стратегиясы мен тактикасы өте күрделі. Әр ойыншының алдында бірнеше жүріс таңдау мүмкіндігі бар, ал ол өз кезегінде ойынның нәтижесіне үлкен әсер етеді. Ойыншының әрбір жүрісі алдын ала ойластырылған және есептелген болуы керек. Бұл ойында жеңіске жету үшін тек жылдамдық емес, логикалық ойлау және ұзақ мерзімді стратегия маңызды рөл атқарады.

Тоғызқұмалақ қазақ халқында ғасырлар бойы үлкен танымалдылыққа ие болып, мәдени мұра ретінде бағаланған. Бұл ойынның маңызы тек оның ойын ережелерінде ғана емес, қазақ халқының ұлттық руханиятында да жатыр. Тоғызқұмалақ қазақтың ақыл-ой ойындарының бірі болып табылады, оның үстіне ұлттық ойындардың негізінде ұлттық тәрбие, адамгершілік және еңбекке деген қатынас жатыр. Қазақ халқының дүниетанымында ойын – рухани тәрбие мен мәдениетке айтарлықтай ықпал ететін құрал ретінде қарастырылған. Тоғызқұмалақтың басты ерекшелігі — ол ойнаушылардың тек білімі мен тәжірибесіне ғана емес, олардың ішкі тәртібі мен сабырлығына да баулиды. Бұл ойынды ойнау кезінде адам тек қана қарсыласының жүрістерін болжап, алдағы қадамдарын жоспарлап қана қоймай, өз-өзіне деген сенімділікті, шыдамдылықты және ұзақ мерзімді мақсатқа ұмтылуды да үйренеді. Тоғызқұмалақтың тәрбиелік мәні өте жоғары. Бұл ойын балаларға логикалық ойлауды, шапшаңдықты, шыдамдылықты және стратегиялық ойлауды үйретеді. Қазақ қоғамында тоғызқұмалақ ойынының тәрбиелік ықпалы ерекше орын алған. Бұл ойын тек спорттық сайыс немесе ойын-сауық емес, сонымен бірге жастарға өмірлік маңызды құндылықтарды үйрететін құрал болып табылады. Тоғызқұмалақта адам өз қабілеттерін сынап, шешім қабылдауға үйренеді, бұл қасиеттер өмірдің басқа салаларында да маңызды. Қазақтар үшін ойын тек рақаттану мен көңіл көтеру емес, адамдардың ақыл-ойын, ептілігін және қайсарлығын дамытатын, мәдени мұра ретінде сақталуы тиіс құндылық болып саналған. Қазіргі таңда бұл ойын ұлттық спорт ретінде танылып, көптеген жарыстар мен сайыстар өткізіледі. Сонымен қатар, тоғызқұмалақ ойынын әлемдік аренада да таныту мақсатында түрлі халықаралық турнирлер ұйымдастырылуда. Қазіргі кезде тоғызқұмалақ тек ұлттық ойын ретінде ғана емес, сондай-ақ зияткерлік спорт түрі ретінде танылуда. Бұл ойын көптеген елдерде танымал болып, халықаралық деңгейде жарыстар ұйымдастырылады. Қазақстанда және басқа да түркі тілдес елдерде тоғызқұмалақ жарыстары кеңінен өткізіліп, жастар арасында үлкен қызығушылық тудырады. Ойынның танымалдылығы артқан сайын, оның ғылыми тұрғыдан зерттелуі, оқу бағдарламаларына енгізілуі, балалар мен жастар арасында белсенді насихатталуы да маңызды болып отыр. Тоғызқұмалақ – қазақтың ұлттық ойындарының асыл мұрасы болып табылады. Оның тарихы тереңде жатыр, әрі бүгінгі таңда ұлттық мәдениеттің бір бөлігі ретінде сақталып келеді. Ойынның ережелері мен құрылымы қарапайым болғанымен, оның ішкі мазмұны мен тәрбиелік мәні өте үлкен. Тоғызқұмалақтың қазақ мәдениетіндегі орны айрықша, өйткені ол адамға тек ойын ғана емес, өмірлік маңызды дағдыларды да үйретеді.

2. Тоғызқұмалақ ойынының ережелері

Тоғызқұмалақ – екі ойыншы арасында ойналатын зияткерлік ойын, оның ережелері қарапайым болғанымен, ойнау кезінде ойыншылардан логикалық ойлау, стратегия құру және шыдамдылық талап етіледі. Бұл ойында ойын алаңы, құмалақтар, және олардың орналасу ережелері ойын барысына айтарлықтай ықпал етеді. Тоғызқұмалақ ойыны арнайы тақтада ойнайды. Ойын алаңы екі қатардан тұратын тоғыз ойықтан (клеткадан) жасалған. Әр қатарда 9 ойық орналасқан, олардың әрқайсысында ойыншының бастапқы құмалақтары орналасады.

• Ойын алаңы: Тоғызқұмалақтың тақтасы ұзын, параллель орналасқан екі қатардан тұрады. Әр қатарда 9 ойық бар. Бұл ойықтардың әрқайсысы "қапшық" деп аталады, оларды ойыншылар өздерінің құмалақтарын жинақтайтын орын ретінде пайдаланады.

• Құмалақтар: Әр ойыншының өз ойығы бар, оған бастапқыда тоғыз құмалақ орналастырылады. Яғни, ойыншының әр қатарындағы 9 ойықта бастапқы 9 құмалақ бар. Барлық құмалақ саны 18 болады.

Ойыншылардың әрқайсысының алдында 9 құмалақ бар. Ойынның негізгі мақсаты – қарсыластың құмалақтарын алу және өз құмалақтарын мүмкіндігінше көп жинау. Ойын алаңында әр ойықта құмалақ саны өзгеріп отырады, ал ойыншының міндеті – қарсыласының құмалақтарын өз жағына алып, жеңіске жету. Ойын барысы:

1. Ойын басталуы: Ойыншы бір ойықтан құмалақтарды алады және оларды белгілі бір бағытта таратады. Құмалақтарды тарату барысында әрбір құмалақ алдымен сол қатардағы келесі ойыққа орналастырылады. Құмалақтар бір-бірден таратылады, бір ойықтан екіншісіне ауысып отырады.

2. Құмалақтарды тарату: Ойыншы өз құмалақтарын тарату кезінде тек өз қатарындағы ойықтардан құмалақ алып, ойын алаңының қарама-қарсы жағына таратуға болады. Әрбір құмалақ тарату кезінде ойыншы белгілі бір ойықты «толтыру» қажет. Егер ойыншы белгілі бір ойыққа құмалақ таратқанда сол ойықта 4 немесе одан көп құмалақ болса, ойыншы бұл құмалақтарды жинап, өзіне қосады.

3. Ойыншының жүрісі: Ойыншы кезекпен бір ойықтан құмалақ алып, оларды тарата отырып, өз құмалақтарын жинауға тырысады. Егер ойыншы тарату кезінде қарсыласының ойығында 4 немесе одан көп құмалақ бар болса, ол сол құмалақтарды жинап алады. Бұл жағдай ойыншының жеңіске жетуіне мүмкіндік береді.

Тоғызқұмалақ ойында қарсыластың құмалақтарын жинау үшін арнайы ережелер бар:

1. Қарсыластың құмалағын жинау: Егер қарсыластың ойығында тек 1 немесе 2 құмалақ қалса, онда ол ойықтың құмалақтарын жинау мүмкіндігі болмайды.

2. Қарсыластың құмалағын өз ойығыңа қосу: Егер ойыншы қарсылас ойыншының ойығында көп құмалақ бар болса, ол оларды өз ойығына жинап алады. Ойыншының мақсаты — қарсылас ойыншысының құмалақтарын өз ойығына жинап, оны өз қарамағына алу.

3. Қарсыластың соңғы құмалағын алу: Егер қарсыластың соңғы құмалағы ойын алаңының шетінде орналасса, оны ойыншы жинап алу арқылы ойынға жеңіске жетуі мүмкін.

Ойын аяқталған кезде жеңіске жеткен ойыншы өзінің құмалақтары мен қарсыласын басымырақ жинақтаған ойыншы болады. Бұл кезде барлық ойыншылар өздерінің қақпаларын немесе ұпайларын есептеп шығады. Бұл ойында соңғы ойықтың ерекше рөлі бар – егер ойыншы өзінің кезекті жүрісінде қарсылас ойыншының ең маңызды ұпайларын жинап алса, ойын аяқталады. Тоғызқұмалақта жеңіске жету үшін ойыншылардың зияткерлік қабілеттері ғана емес, қырағылықтары мен стратегиялары да маңызды.

3. Тоғызқұмалақтың қазіргі қоғамдағы орны

Тоғызқұмалақ – қазақ халқының ұлттық мұрасы ғана емес, қазіргі қоғамдағы маңызды зияткерлік спорт түрі. Бұл ойын ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа жалғасып, бүгінгі күнге дейін өзінің танымалдығын сақтап келеді. Сонымен қатар, тоғызқұмалақтың әлеуметтік, мәдени және тәрбиелік мәні қазіргі қоғамда айтарлықтай жоғары бағаланып, оның рөлі өсіп келеді. Қазіргі таңда бұл ойын тек ұлттық мәдениеттің бөлігі ғана емес, сонымен бірге жастар арасында интеллектуалдық қабілеттерді дамытуға бағытталған маңызды құрал болып отыр. Қазақстанда және басқа да түркі тілдес елдерде тоғызқұмалақ қазіргі таңда белсенді түрде насихатталып, жастар арасында танымал болуда. Білім беру мекемелерінде, мәдени орталықтарда және спорттық жарыстарда осы ойынды үйренуге қызығушылық артты. Бұл ойын логикалық ойлау мен стратегиялық тұрғыдан дұрыс шешім қабылдауға баулиды, сондықтан көптеген мектептер мен колледждерде оны арнайы пән ретінде енгізу басталған. Тоғызқұмалақ ойынының жастар арасында кең танымал болуы көптеген спорттық және мәдени шаралардың ұйымдастырылуына себеп болып отыр. Оқу орындарында, колледждер мен университеттерде тоғызқұмалақ бойынша жарыстар ұйымдастырылады, олар жастардың зияткерлік қабілеттерін дамытып, ұлттық мәдениетке деген қызығушылықты арттырады. Қазіргі таңда тоғызқұмалақ тек ұлттық ойын ретінде ғана емес, зияткерлік спорт түрі ретінде де кеңінен танылып отыр. Ойынның ережелері қарапайым болғанымен, оның стратегиялық және логикалық тереңдігі үлкен. Сондықтан бұл ойын көптеген елдерде зияткерлік спорт ретінде ресми түрде қабылданған. Қазақстанда да бұл ойын түрлі халықаралық турнирлер мен чемпионаттарда танылуда. 2000 жылдардың басынан бастап, тоғызқұмалақтан халықаралық жарыстар өткізіле бастады, олардың ішінде Азия чемпионаттары мен әлемдік біріншіліктер ерекше орын алады. Қазақстанда тоғызқұмалаққа арналған арнайы федерация құрылған, ол ойынның дамуына және жаңа буын ойыншыларын тәрбиелеуге үлкен үлес қосуда. Бұл федерация республикалық және халықаралық деңгейде тоғызқұмалақтың беделін көтеріп, оның негізгі ережелерін стандартизациялауға атсалысады. Сонымен қатар, тоғызқұмалақ әлемдік деңгейде танылып, көптеген мемлекеттерде осы ойынды ойнаушылар саны артты.

Тоғызқұмалақтың қазақ мәдениетіндегі орны айрықша. Бұл ойын қазақ халқының дәстүрін, мәдениетін, интеллектуалдық мұрасын сақтауға және дамытуға ықпал етеді. Тоғызқұмалақтың ойналуы мен насихатталуы арқылы қазақтың ұлттық құндылықтары, салт-дәстүрлері, адамгершілік нормалары ұрпақтан ұрпаққа беріледі. Бұл ойынның тәрбиелік мәні зор, себебі ол ойыншыларды өз ойында логика мен стратегияны біріктіре отырып, жауапкершілік, шыдамдылық, тәртіп сияқты қасиеттерді дамытуға үйретеді. Сонымен қатар, тоғызқұмалақ ұлттық бірегейлікті сақтаудың құралы ретінде де қызмет етеді. Қазақстандағы түрлі этнос өкілдері мен ұлттық топтар арасында бұл ойын адамдарды біріктіріп, мәдени көптүрлілікті сыйлауға ықпал етеді. Қазақ халқының тарихы мен мәдениетіне деген құрметті арттырып, ұлттық өзіндік ерекшелікті тануға көмектеседі. Тоғызқұмалақ тек зияткерлік қабілеттерді дамытумен ғана шектелмейді, сонымен бірге ол психологиялық және денсаулық тұрғысынан да пайдалы болып келеді. Ойында дұрыс шешім қабылдау, ойын барысын болжау және әртүрлі стратегиялар қолдану адамның ойлау қабілетін, есте сақтау, шоғырлану, стратегиялық жоспарлау дағдыларын дамытуға ықпал етеді. Сондай-ақ, тоғызқұмалақ ойнау жүйке жүйесін тыныштандырып, адамның стреске қарсы күресу қабілетін арттырады. Ойын кезінде ойыншының көңіл-күйі мен ақыл-ойының жұмыс істеу деңгейі жақсарады. Бұл әсіресе жас балалар мен жасөспірімдер үшін өте маңызды, өйткені олар өз эмоцияларын бақылап, қабылданатын шешімдерге жауапкершілікпен қарауды үйренеді. Тоғызқұмалақ білім беру жүйесінде де маңызды орын алады. Кейбір мектептер мен колледждерде бұл ойын арнайы пән ретінде оқытылады. Тоғызқұмалақтың студенттер мен оқушылар үшін пайдасы көп: ол математикалық, логикалық ойлау қабілеттерін жақсартады, қорытынды жасау мен шешім қабылдау дағдыларын дамытады. Әсіресе, жас балалар үшін бұл ойын шығармашылық пен есептеуді, математикалық сана мен стратегиялық ойлауды біріктіретін тамаша құрал болып табылады. Қазіргі таңда, тоғызқұмалақ көптеген мектептерде танымал клубтар мен секциялар ұйымдастыру арқылы білім беру процесіне енгізілуде. Бұл балаларды ұжымдық жұмысқа баулып, олардың топ ішінде жұмыс істеу дағдыларын дамытады. Тоғызқұмалақ ойыны қазіргі қоғамда өз маңыздылығын арттырып, зияткерлік спорт түрі ретінде танымал болуда. Бұл ойынның жастар арасындағы танымалдылығы, мәдени құндылығы, тәрбиелік мәні және денсаулыққа пайдасы оны ұлттық мұра ретінде сақтап, әрі қарай дамытудың маңыздылығын көрсетеді. Тоғызқұмалақ тек ұлттық ойын ғана емес, ол елімізде және бүкіл әлемде интеллектуалдық дамудың, мәдениеттің және бірліктің символына айналды.

ҚОРЫТЫНДЫ

Тоғызқұмалақ – қазақ халқының бай мәдени мұрасының маңызды бөлігі болып табылады. Бұл ойын тек көңіл көтеру немесе уақыт өткізу ғана емес, сонымен қатар зияткерлік қабілеттерді дамытуға бағытталған, терең логика мен стратегияны талап ететін ұлттық спорт түрі. Тоғызқұмалақтың тарихы өте тереңде жатыр, ол түркі халықтарының мәдениетімен тығыз байланысты және ғасырлар бойы ұрпақтан ұрпаққа беріліп келеді. Ойынның ережелері мен ойын барысы қарапайым болғанымен, оның ішіндегі ойлаудың күрделілігі мен стратегиялық тереңдігі оны ерекше етеді. Қазіргі қоғамда тоғызқұмалақтың орны айтарлықтай маңызды. Ол тек ұлттық ойын ретінде ғана емес, зияткерлік спорт ретінде кеңінен танылып, жастардың логикалық ойлау қабілеттерін дамытуға зор ықпал етеді. Сондай-ақ, тоғызқұмалақ қазақ халқының ұлттық құндылықтарын сақтап, мәдени мұра ретінде насихатталып жатыр. Бұл ойын адамның шыдамдылығын, ақыл-ойын, ұқыптылығын дамытуда маңызды рөл атқарады, сондықтан оның қоғамдағы орны әлі де жоғары болмақ. Бүгінде тоғызқұмалақ халықаралық деңгейде де танылып, түрлі жарыстар мен чемпионаттар өткізіледі. Бұл ойынның мәні мен маңызының арта түсуі оның әлемдік аренада қазақ мәдениетінің бірегей өнімі ретінде танылуына ықпал етіп отыр. Ұрпақтан-ұрпаққа берілетін ұлттық ойын ретінде тоғызқұмалақтың болашағы жарқын және оның танымалдығы күннен-күнге арта түсуі ықтимал.

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ:

1. Сейітов, М. Қазақтың ұлттық ойындары. Алматы: «Қазақстан» баспасы 2005.

2. Абдулманов, А. Тоғызқұмалақ ойыны және оның тәрбиелік мәні. Қазақ ұлттық университетінің журналдары 2012.

3. Мырзағали, А. Тоғызқұмалақ – қазақ мәдениетінің айнасы. Алматы: «Ғылым» баспасы 2011.

4. Жақыпов, Т. Қазақтың ұлттық ойындары: тарихы мен қазіргі жағдайы. Астана: «Елорда» баспасы 2015.

5. Талас, К. Тоғызқұмалақ: тарихы және ережелері. Қарағанды: «ҚарМУ» баспасы 2017.

6. Керімбеков, Ә. Тоғызқұмалақтың әлемдік деңгейде дамуы. Спорт журналдары, 3-ші шығарылым 2019.

7. Турғанбаев, С. Тоғызқұмалақ ойынының философиясы. Алматы: «Дәуір» баспасы 2018.