Бөлім:

V тарау. Тотығу-тотықсыздану реакциялары

Педагогтің аты-жөні:

Сейдахмет Құралай Серікбайқызы

Күн: 05.11.2025

Сыныбы : 9

Қатысушылар саны: Қатыспағандар саны:

Тақырыбы:

Тотығу дәрежесі. Тотығу және тотықсыздану

Оқу бағдарламасына сәйкес оқу мақсаты

9.2.2.3 тотығу дәрежесін табудың ережесін білу және қолдану;

9.2.2.4 тотығу және тотықсыздану үдерістері бір-бірімен байланысты екенін және бір мезгілде жүретіндігін түсіну

Сабақтың мақсаты:

тотығу дәрежесін таба білу және қолдану

тотығу және тотықсыздану үдерістерінің байланысын түсіну

Сабақтың уақыты/кезеңдері

Мұғалімнің әрекеті

Оқушының әрекеті

Бағалау

Ресурстар

Сабақтың басы

3 мин

Сәлеметсіңбе?

Бүгінгі сабағымыздың тақырыбы:

«Тотығу дәрежесі»

Бүгінгі сабақта:

Сенің білетінің:

Тотығу дәрежесі ұғымымен танысасыздар;

Сенің меңгеретінің:

• тотығу дәрежесін табудың ережесін білуді және қолдануды;

• тотығу және тотықсыздану үдерістері бір-бірімен байланысты екенін және бір мезгілде жүретіндігін түсінуді меңгересіздер.

Жаңа сабақтың мақсатымен танысады

Презентация

Слайд 1, 2

Сабақтың ортасы

14 минут

Жаңа сабақ

Қосылыс құрамына кіретін атомды сипаттау үшін ттығу дәрежесі деп аталатын химияның негізгі ұғымы енгізілген.

Тотығу дәрежесі- ионды қосылыстардағы ион заряды және полюсті байланыстағы атомдардың шартты заряды.

Егер атом электондарын берсе, тотығу дәрежесі оң (+), ал электронды қосып алса, теріс (-) мәнге ие болады. жай заттардың тотығу дәрежесі 0- ге тең.

Тотығу дәрежесі

• Жай заттардың құрамына кіретін элемент атомының тотығу дәрежесі нөльге тең.

Mgº, Cl₂º, O₂º

• Сутектің тотығу дәрежесі гидридтерден басқа қосылыстарды +1 тең.

+1 +1 -1

HCl, H₂O, NaH

• Оттектің тотығу дәрежесі пероксидтер мен фтор қосылыстарынан басқа қосылыстарында -2 тең.

-2 -1 +2

H₂O, Н₂О₂, OF₂

• Қосылыстың құрамындағы барлық атомдардың тотығу дәрежесінің қосындысының жиынтығы нөльге тең.

+1 +6 -2

H₂SO₄

2(+1)+6+4(-2)=0

• Иондағы атомдардың тотығу дәрежесінің жиынтық қосындысы ион зарядына тең болады.

+6-2

SO₄

6+4(-2)= -2

Тотығу дәрежелері оң және теріс болады

Атом электрондарын берсе оң тотығу дәрежесіне ие болады.

Тотықсыздандырғыш

Са⁰ - 2ē → Са⁺²

Атом электрондарды қосып алса теріс тотығу дәрежесіне ие болады.

Тотықтырғыш

Сl⁰+ 1ē →Cl^-

Қосылыстардағы металдардың тотығу дәрежесі әрқашан оң (+)

• Cu⁺²

• Fe⁺²

• Fe⁺³

Кейбір бейметалдар (фтордан басқа) кейде оң тотығу дәрежесін көрсетеді

• N⁺⁵

• Сl⁺⁷

Тотығу дәрежесін көрсету үшін таңба цифрдың алдына қойылады

Ca⁺²O^-2 H₂⁺¹S^-2 Al⁺³Cl₃^-1

СаО ақ түсті зат. Техникада сөндірілмеген әк деп аталады,

H₂⁺¹S^-2 күкірт сутек шіріген жұмыртқа иісті, түссіз газ, табиғатта жанартау атқылағандағы газдардың құрамында, емдік қасиеті бар минерал суларды кездеседі. (Алма Арасан. Барлық Арасан сулары құрамында кездеседі)

Al⁺³Cl₃^-1 органикалық синтезде өршіткі ретінде қолданылады

Тотығу дәрежелері арқылы бинарлы қосылыстардың формулаларын мынандай тәсілдермен жазады

1) химиялық элементтердің таңбалары электртерістілік мәніне байланысты (бірінші орында электрондарын берген элемент) қатар жазылады. Мысалы, АlCl

2) элемент таңбаларының тотығу дәрежесін жазады( алюминий атомдары сыртқы электрондық қабатында үш электронын береді, ал хлор атомдары сыртқы қабатын аяқтау үшін сонша электронды қосып алады : Al⁺³Cl^-1

3) оң және теріс зарядтарының мәнін теңестіру үшін индекстер қойылады: Al⁺³Cl₃^-1

Нәтижесінде бинарлы қосылыстың формуласы: Al⁺³Cl₃^-1

Элементтердің тотығу дәрежесін анықтау үшін мынандай әдісті пайдаланады

1. Ережеге сай, алдымен тотығу дәрежесі − оң элемент, содан кейін тотығу дәрежесі теріс элемент жазылады.

Қай элемент электронды қосып алады.

Мысалы: Р₂O₅

2. Оттек сыртқы қабатында

6 электрон бар, 8- ге толу үшін

2 электронды қосып алып, тотығу дәрежесі -2 ге тең болады.

Оттек атомдары бесеу болғандықтан жалпы заряд − 10- ға тең. Р₂O₅^-2

Фосфор атомдарының жалпы заряд +10- ға тең болады. Бір атомға +5 заряд сәйкес келеді.

Р₂⁺⁵O₅^-2

фосфор (V) оксиді

ТОТЫҒУ ЖӘНЕ ТОТЫҚСЫЗДАНУ ҮДЕРІСІ

4Al + 3O₂ = 2Al₂O₃

Al⁰ - 3ē → Al⁺³

O₂ + 2ē → O^-2

Күрделі қосылыс құрамындағы элементтердің тотығу дәрежесін есептеу

H₂⁺¹ S^x O₄^2-

+1∙2+x+4∙(-2)=0

x=+6

H₂⁺¹ S⁺⁶ O₄^2-

Mg⁺²(N^xO₃^-2)₂

+2+2x+(-2)∙3∙2=0

x=+5

Mg⁺²(N⁺⁵O₃^-2)₂

Екінші, үшінші периодтың s- және p- элементтерінің жоғары және төменгі тотығу дәрежелері

Бекіту тапсырмалары

№1 тапсырма.

K₂Cr₂O₇ − қосылысындағы хромның тотығу дәрежесін анықтаңдар

Дұрыс жауап:

K₂⁺¹Cr₂ ^x O₇^-2

(+1)∙2+x∙2+(-2)∙7=0

x=+6

K₂⁺¹Cr₂ ⁺⁶ O₇^-2

№2 тапсырма

Мына қосылыстардығы әр элементтің тотығу дәрежесін көрсетіңдер

1. СuSO₄

В) KMnO₄

С) Н₂O₂

Дұрыс жауап:

Мына қосылыстардығы әр элементтің тотығу дәрежесін көрсетіңдер

+2 +6 -2

1. С

   +1 +7 -2

   uSO₄

2. )

   +1 -1

   KMnO₄

3. Н₂O₂

Жаңа тақырыпты меңгереді

Дескриптор:

• Қосылыс құрамындағы хромның тотығу дәрежесін анықтайды

Дескриптор:

• қосылыстар құрамындағы элементтің тотығу дәрежесін анықтайды

Презентация

Слайд 3

https://cdn3-kt-vdc.bilimland.kz/upload/content/platform_lessons/L_11335/16.mp4

Слайд 4

С лайд 5

Слайд 6

Слайд 7

Слайд 8

Слайд 9

Слайд 10

Слайд 11

Слайд 12

Слайд13

Слайд 14

Слайд 15

Слайд 16

Слайд 17

Cлайд 18

2 минут

Бекіту

Сабағымызды қорытындылайық

Оқу тапсырмасы:

Тотығу дәрежелеріне сәйкес қосылыстардың формулаларын құрастырыңдар:

а) S⁺⁶ және O^-2

б) Si⁺⁴ және Cl^-

в) N^-3 және H⁺

г) Са⁺² және F^-

Бүгінгі сабақта

• тотығу дәрежесін табудың ережесін білдіңіздер және қолдануды үйрендіңіздер;

• тотығу және тотықсыздану үдерістері бір-бірімен байланысты екенін және бір мезгілде жүретіндігін түсіндіңіздер

Тақырыпты меңгергенін анықтау

Дескриптор:

• тотығу дәрежелеріне сәйкес қосылыстардың формулаларын құрастырады

Презентация

Слайд 19