Тұлғаның өзін-өзі бағалау қасиеттерін қалыптастыру

Тұлғаның көптеген әлеуметтік іс-әрекет түрлерінің ішінде ақыл-ой және соған байланысты тұлғаның дамуындағы өзін-өзі бағалау сұрақтары маңызды орын алады. Кез келген ақыл-ой іс-әрекеті белгілі бір талаптармен мотивтер негізінде жүзеге асады. Ақыл-ой іс-әрекеттің тиімді, жемісті нәтижесіне жетуге жеке бастың қасиеттердің дамуы мәнді сипат алады. Жеке адамның қалыптасуында өзіндік сана-сезім оның құрамдыс бөлігі болып табылады. Студенттер өзінің даралық ерекшелігін сезіну ретінде өзгелер мен қатынас жүйесіндегі өз орнын табу үшін ұзақ уақыт өзгерістерден өтеді. Олардың ақыл-ойының қалыптасуы негізгі оның өмір жолындағы оқиғалармен, белгілі бір кезеңдер мен жаңа құрылымдар мен байланысты болып келеді.

Өзін-өзі басқара алу өзіндік сананың өзіне қатынасы, өзін сыйлауы және өзін бағалауы сияқты эмоционалдық кұрамдастықтарымен тығыз байланысты. Өзін-өзі бағалау-бір жағынан, өзін тану аумағындағы интегративті жұмыстың нэтижесі болса, екіншіден өзіне эмоционалды-кұндылық жағынан қатынасы. Өзін бағалау-тұрақсыз шама, ол өркендей келе, әр түрлі болып өзгереді.

Өзін-өзі бағалау бастапқы кезде басқалардың өзін бағалауының интериоризациясының нәтижесі - соңынан эмансипацияланып айналадағылардың бағасынан қылықты ішінен басқару үрдісіне айналады.

Өзін-өзі бағалау - тұлғаның өткен тәжірибесін жалпылауы және өзінің «Мен»-іне жаңа ақпарат ұйымдастыруының когнитивті сызбасы болып есептеледі. Сонымен қатар, өзін-өзі бағалау, әсіресе тұлғаның қабілеті мен мүмкіндігі туралы айтылса, тұлғаның белгілі бір үміттену деңгейін көрсетеді. Тұлғаның үміттену деңгейі әр түрлі жағдайларға, себептерге байланысты. Мысалы: достарының арасында мақтаншақ бала, мұғалім мен өзін басқалай бағалайды. Сол себептен өзін-өзі бағалау өзін жетілдіру құралы болып, айналасындағы адамдарға өзі туралы жағымды әсер беру үшін жағдай жасау.

Тұлға өзін екі жолмен бағалайды:

1) өзінің үміттену деңгейі мен іс-әрекетінің шынайы нәтижесін салыстыру арқылы;

2) өзін басқа адамдармен салыстыру арқылы.

Тұлғаның үміттену деңгейі жоғары болған сайын, оны қанағаттандыру қиынға түседі. Іс-әрекеттің жетістіктері мен сәтсіздіктері индивидтің өзінің қабілетіне баға беруіне әсер етеді. Жалпы өзін-өзі бағалауда тұлғаның жеке-дара ерекшеліктерін де ескеру қажет. Тұлғаның өзіне берген бағасы тұрақты емес, ол әр-түрлі жағдайларға байланысты өзгереді.

Тұлғаның өзін-өзі бағалауын қалыптастыру үшін:

1. шынайы «Мен»-мен идеалды «Мен»-ін салыстыру қажет. Тұлға өзін қандаймын деп есептейді және ол қандай болғысы келеді;

2. басқалардың берген бағасына қарап, адам өзін-өзі бағалайды;

3. өз ісін бағалау арқылы.

Бала өзінің интеллектуалдық деңгейіне өте үлкен мән береді және де басқалар оның бұл мүмкіндігіне қандай беретіні жиі мазалайды, ол танымдық іс-әрекетінде өзін-өзі бағалау рөлін зерттегенде анықталған. Өткізілген зерттеу бойынша бірде-бір оқушы (сонымен қатар үлгерімі төмен оқушылар да), өздерінің үлгерімі төмендігі және тұрақсыздығының себебін интеллектуадлық қабілетін төмен деп санамайды. Олар өздерін жалқау, тәртіпсіз, жауапкершіліксіз деп санайды. Бала өзін бақытты сезіну үшін, қиындықтарды жеңу үшін, жақсы және жаңа жағдайға тез бейімделу үшін ол өзі туралы жақсы ойлау қажет. Өзін-өзі бағалауы төмен бала әрбір істе кедергілерге тап болады. Олардың қобалжу құрбы-құрдастары мен сыныптастарымен қарым-қатынас құруда қиналады, оқуда қатты қобалжиды. Мұғалімдер оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастырған кезде, көбінесе баланың жетістіктерін тек қана оның интеллектуалдық қабілеті арқылы жеткен жетістіктер деп санайды. Бірақ, сонымен қатар баланың өзін-өзі бағалауына, оның оқуда болатын әртүрлі ситуацияларға байланысты өз мүмкіндігін пайдалана білуін ескеру қажет.

Неғұрлым ақпарат көзі сенім туғызса, сондағана ол біздің өзімізге деген көзқарасымызға әсер етуі мүмкін, бұл ішкі бағдарды өзгерту зерттеулерінде дәлелденген. Сондықтан мұғалімдер мен ата-аналардың баланың «Мен-тұжырымдамасы»-ның қалыптасуына үлкен рөл атқарады. Егер ата-ана әрдайым баласына «сен тәртіпсіз, сенің қолыңнан түк келмейді»- деп айта берсе, онда ол бала өзін солай қабылдайды. Ата-анасынан басқа оның мінезін кім жақсы біледі? Сондай-ақ, егер мұғалімдерден өзі туралы жалған пікір естісе, бала өз мүмкіндіктерін жоғары бағалай бастайды. Өзін-өзі бағалауы жоғары адамдар өзінің тәжірбиесін дұрыс қабылдайды және бағалайды, ол өз кезегінде өзін-өзі позитивті қабылдауда көмек береді. Керісінше, өзін-өзі бағалауы төмен адамдар әр сәтсіздіктерін қабылдауы, оның «Мен-тұжырымдамасын» жақсартуын қиындатады. Оларды өздері жасаған іс-әрекетінің нәтижесіне басқалар қандай баға береді екендігі жиі мазалайды, сонымен қатар олар өз ісінің нәтижесіне төмен баға береді.

Өзін-өзі бағалау адам өміріндегі маңызды және маңызды қасиеттердің бірі болып саналады. Өзіне деген сүйіспеншілік ерте балалық кезеңде басталады және адамның болашақ өміріне әсер етеді. Бұл оның есебінен көбіне адам жетістіктерімен немесе қоғамдағы жетістіктермен, қалаған, үйлесімді дамудың жетістіктерімен анықталады. Сондықтан оның жеке басын дамытудағы рөлі артық бағаланбайды. Өзін-өзі бағалау, психологиялық ғылым, сондай-ақ жалпы өзін анықтау, қоғамдағы жеке рөлі мен маңызы анықтау, өз еңбегі мен ақаулар, мінез-құлық және іс-шаралар жеке бағалау өнім деп аталады. Пәндерді неғұрлым дәл және дұрыс сипаттау мақсатында жеке тұлғаның өзіндік бағалаудың кейбір түрлері жасалды. Өзін-өзі бағалау, бұл жеткілікті төмен және жеткіліксіз, яғни тым жоғары, бар. Бұл өзін-өзі бағалаудың ең маңызды және анықтамалық сипаты. Өйткені, өзін-өзі бағалау деңгейі адам парасатты өз күшін, сапасын, мінез-құлқын, іс-әрекетін бағалауға болады қалай байланысты. Өзін құрмет тұтатын, қазіргі уақытта өз жетістіктері мен кемшіліктерін шамадан тыс маңыздылығын беруге, немесе керісінше – шамалы болып табылады. Көптеген адамдар өзін-өзі бағалаудың жоғары деңгейін жаман деп санайды. Алайда, бұл пікір дұрыс емес. бір бағытта немесе басқа ауытқулар өзін сирек жеке тұлғаның жемісті дамуына ықпал етеді. Өз-өзіңді бағалаудың төмен дәрежесі тек қана батылдықты, сенімділікті және нашарлады – адамға әрқашан дұрыс екенін және бәрін дұрыс жасайтындығын кепілдейді. Өзін-өзі бағалаудың жоғары дәрежесі бар адамдар өздерінің нақты әлеуетін асыра бағалауға бейім. Мұндай адамдар жиі адамдар айналасындағыларға себепсіз кінәратсыз болып көрінеді деп ойлайды, сондықтан олар айналасындағыларға мүлдем немқұрайдылықпен, жиі күпірлікпен және бойкүндікпен, кейде өте агрессивті түрде қарайды. Өзін-өзі бағалаудың шамадан тыс дәрежесі бар адамдар үнемі өзгелерге дәлелдеуге тырысады және өзгелерден де жаман. Олар кез-келген басқа адамнан асып түсетініне сенімді және олар өздерінің артықшылықтарын тануды талап етеді. Нәтижесінде, басқалары олармен байланысқа түсуге бейім. Кішігірім өзін-өзі бағалауы бар жеке адам өз-өзіне күмәнданбау, қорқыныш, шамадан тыс уайым-қайғы, ұялшақтық, өз пікірін білдіруден қорқады, көбінесе кінәсіздік сезімін сезінеді. Мұндай адамдарға оңай сенуге болады, әрдайым басқа тақырыптардың пікірін қадағалайды, сынға, мақұлданбауға, айыптаудан, айналадағы әріптестердің, жолдастардың және басқа да субъектілердің айыптарын қорқытады. Көбінесе олар өздерін жоғалтқаны көреді, байқамайды, сондықтан олар жақсы қасиеттерін дұрыс бағалай алмайды. Төмен өзін-өзі бағалау, әдетте, бала кезінен қалыптасады, бірақ көбінесе басқа пәндермен үнемі салыстыруға байланысты жеткілікті түрде өзгеруі мүмкін.

Өзін-өзі бағалау да өзгермелі және тұрақты болып бөлінеді. Оның түрі адамның көңіл-күйіне немесе өмірінің белгілі бір кезеңінде табысқа байланысты. Өзіне деген баға – бұрынғысынша жалпы, жеке және нақты жағдай, яғни өзін-өзі бағалаудың көлемін көрсету. Мысалға, мысалы, жеке тұлғалар физикалық параметрлермен немесе интеллектуалды деректермен, іскерлік, жеке өмір және т.б. сияқты белгілі бір салада жеке бағалай алады.

Осындай өзін-өзі бағалау психологиялық ғылымда іргелі болып саналады. Оларды субъектілердің мінез-құлқының өзгеруі ретінде мүлдем жеке басталмай-ақ дербес жеке сенімділікке дейін түсіндіруге болады.

Практикалық психологтар мінез-құлықтың екі түрін (мотивация) жиі анықтайды – табысқа ұмтылу және сәтсіздікке жол бермеу. Егер адам өзін ойлаудың бірінші түріне бейім болса, онда ол оң көзқарасқа ие, оның назарын қиындықтарға жұмсайды, ал бұл жағдайда қоғамда айтылған пікірлер оған және оның өзін-өзі бағалау деңгейіне анағұрлым маңызды емес. Екінші ұстанымнан келген адам тәуекелге бейімділік танытпайды, ал оның өмірінде мақсаттарға жету жолдары шексіз кедергілер мен уайымдармен байланысты екендігіне қатысты қорқыныштардан сенімдірек болады. Мұндай мінез-құлық өзін-өзі бағалауға мүмкіндік бермейді.
Адамның адам болып туылмағаны белгілі, бірақ басқа адамдармен жұмыс істеу және олармен қарым-қатынас жасау процесінде адам болады. Бұл әрекетті жасай отырып, үнемі (бірақ әрқашан саналы түрде) адам басқалардан күткен нәрселермен салыстырады. Басқаша айтқанда, ол өздерінің талаптарын, пікірлерін, сезімдерін «тырысып» жатқан сияқты. Өзгелердің пікірлері негізінде адам өзінің мінез-құлқы реттелетін механизмді дамытады – өзін-өзі бағалау.

Әрбір нақты жағдайда клиенттің өзін-өзі бағалауы оның отбасылық жағдайын, оның отбасы және әлеуметтік топтарында қалыптасқан құндылықтар жүйесін талдау алдында арнайы әдістермен жүзеге асырылады. Өзін-өзі танудың терең топтарын зерттеу проблеманың шын себептерін анықтауға мүмкіндік береді, бұл төмен өзін-өзі бағалауды тиімді түзетуді жүзеге асыруға мүмкіндік береді

Төмен өзін-өзі бағалау және оның себептері:

Жеке тұлғаның төмен өзін-өзі бағалауының себептері әртүрлі. Көбінесе басқалардың теріс ұсыныстары немесе теріс өзін-өзі ұсынуы сияқты себептер бар. Төмен өзін-өзі бағалау көбінесе бала кезіндегі ата-аналардың әсеріне және бағалауына, ал кейінгі өмірде – қоғамның сыртқы бағалауына байланысты. Баланың ақыл-ойы бойынша, ол жақсы және мінсіз бола алатын стандарттың үлгісі қалыптасады, бірақ ол іске асырылмағандықтан, стандартты (идеалды) және шындық арасындағы сәйкессіздік бар. Жеке тұлғаның өзін-өзі бағалауы идеал мен нақты бейнелердің пайда болуына әсер етеді »- олардың арасындағы алшақтық неғұрлым көп болса, адам өзінің жетістіктерінің шынайылығына наразылығын арттырады және оның деңгейін төмендетеді. Ересектерде өзіндік құндылықтар ерекше оқиғаға тым көп мән берсе немесе басқалармен салыстырғанда жоғалтқандығы анықталған жағдайларда сақталады.

Өзін-өзі бағалаудың талаптары:

Өзін-өзі зерттеу маңызды аспектісі, менің ойымша, жеке шағымдар деңгейі болып табылады. адам жанаспайтын талаптарын қойса, ол жиі мақсатқа жолында еңсерілмейтін кедергілерді жоюға, ол жиі істен бастан. бағалау критерийлері әдетте заманауи жеке ортақ мәдени, әлеуметтік және жеке мәні идеялар, көзқарастар, стереотиптер мен олар тірі кезінде үйренген стандарттар болып табылады. Бұл жағдайда мәселе туындайды: өзін-өзі бағалаумен айналысамыз ба? Өйткені, адам өзі үшін сыртқы бағалау жүргізеді және онымен өмір сүреді. қаттылық ерекшеленеді тағы бір барабар өздерін бағалауға үйренеді емес, егер сыртқы бағалау осылайша, олар, өзгерту қиын. Классикалық В. Джеймстің танымал формуласы: өзін-өзі бағалауы = табысқа / талпыныс деңгейі, Бұл өзін-өзі бағалауды табысқа жету деңгейін көтеру арқылы немесе шағымдарды азайту арқылы көбейтуі мүмкін дегенді білдіреді. Шындық одан да күрделі болуы мүмкін: басқа жағдайларда өзін-өзі адам ғана олардың талаптарын жете азайтуға, бірақ өзін-өзі бағалау, ал жиі бастапқыда әлі де жұмыс істемейді тәсілдерді ұстанатын адамдар, олардың табысқа арттыруға болады себеп емес. олардың жеке қуаттарды толық сәйкестендіру және ашу – қанағаттанбауының дәлелді Шығармашылық адамдар, жиі күрделі проблемалар өзін-өзі өзектендіру үшін, жетілуге ​​ұмтылу үрдісі төндіреді.

Өз-өзіне деген құрметті арттырудың көптеген жолдары бар. сіздермен практикалық кеңестер бізге ең үздік сіздің жеке тұлға болып табылады сай әдістерін табуға болады. Сондай-ақ, сіз қазір олардың өзіне-өзі баға өзгерту және одан табысты, сенімдірек адам болуға тырысуға болады.