6 сынып

Түрік қағанаты

552-603 жылдар

Түрік қағанатының өмір сүрген жылдары: 552-603 жылдар

Біздің жерімізде ерте орта ғасырда ірге тіккен алғашқы феодалдық мемлекеттердің бірі: Түрік қағанаты

Түрік қағанаты құрылды: VІғ. ортасында

ҮІ ғасырда Орталық Азияда құрылған мемлекет: Түрік қағанаты

Түрік қағанатының жер аумағы: Алтайдан Каспий теңізіне дейін

Түрік қағанаты оңтүстік –шығысында шектесті: Қытаймен

Түрік қағанаты оңтүстік батысында шектесті: Парсы елімен

Көптеген түрік тайпаларының ортақ атауы:Теле

Теле сөзінің мағынасы: Түрік

Түрік қағанатының құрамындағы теле тайпаларының саны: 30-дан аса

«Түрік»этнонимы бірінші рет деректерде қашан кездесті:542ж

Түрік қолбасшысына қытай елшісі келген мерзім:545жыл

545 жылы болған оқиға: Түрік қолбасшысына қытай елшісі келді

Мәтінде берілген тарихи кезеңді анықтаңыз: «...біреуді достық қатынас жасау үшін түрік сұлтаны Бумынға жібереді. Түріктерге 545 ж. келген елші қуанышпен қарсы алынады. «Ордадағылар: «бүгін бізге ұлы мемлекеттен елші келді, ұзамай біздің мемлекетіміз де өрге өрлейді деп бірін-бірі құттықтай бастайды.» Осынау елеусіз фактінің өзі жужандар өктемдігі түріктерге ауыр тигені, бостандық жолындағы қашса құтылмайтын соғыстан олардың тайсалмайтыны айқын көрінеді. Халқының көңіл күйіне бейімделген Бумын өз алдияры – Жужан ханына адал еместігін танытып, Батыс Вэй астанасы Чаньанға жауап ретінде көп тарту-таралғымен елшілер аттандырады, сөйтіп өз мырзасының жауымен одақ құрады.Алайда бұдан жужандармен арақатынас үзілмейді: тегі, келіссөз аса құпия жағдайда жүргізілгенге ұқсайды. Осынау елшілер Түрік мемлекетінің Батыс Вэй және оның мұрагері Бэй-Чжоу империясының одақтасы ретінде, 550 жылдан бастап Бэй-Ци әулеті бекіп алған Солтүстік-Шығыс Қытайға қарсы бағытталған шығыстың саясатын алдағы ширек ғасыр бойына белгілеп береді. Алайда әлемдік саясатқа араласқан Бумын, өзі кіріптар болып отырған жужандарға қарсы күресуге әлі де әлсіз екенін анық түсінген. Бумын сол себепті де әрі одақтас, әрі бағынышты рөлін адал орындауға бел байлады.»: Теле тайпаларының аварларға қарсы күрес бастауы

Қытай деректері бойынша авар (жужан) қағаны үшін темір өндіргендер: Түріктер

Түркіттер өз үйінде Түркіттердің жалпы тарих сахнасына ала шыққан мамандығы темір өңдеу ісі болатын. Олардың аңызға айналған арғы атасы Ашин теріскейге қашып келіп, «оларға темір өндіреді». 546 ж. оның қағаны Анахуан түркіттер көсемін: «Менің темір қорытатын тұтқыным» деп, түркіттердің басты кәсібін айрықша атайды. Археологиялық барлау ісі түркіт металлургиясының VІ-ІХ ғ. жәдігерлерін тапқан. Алтайдан сол кезеңдерге жататын тайыз апандар, забойлар сияқты темір өңдіру ісінің іздері кездескен. Темір балқытып алу әдісі – сазды үрлеу. Темір қызқылын көміртегі қышқылымен химиялық жол арқылы қосылғанда, ол кәдімгідей күйтіне келіп, кеуекті құйма металл болып шығады. Кеуек темірдің сапасы қазірдің өзінде домналық темірден артық саналады. Жоғары сапалы темірден алтайлық ұсталар бір жүзді пышақ, балта-шоттар, үзеңгілер мен ауыздықтар, семсерлер мен наркескендер, найза мен жебе ұштарын, сол сияқты қазанның екі түрін – аспалы және тағанды қазандар жасайтын болған. Металдарды өндіріп, өңдеу ісі сол заманда қазіргі Тува жерінде де жүргізілген, онда тек темір ғана емес, алтын мен күміс те, қалайы мен мыс та өндірілген. Қырғыз қағанатының кіндігін құраған Хакасияда темір көптеген жерлерде өндірілгенге ұқсайды. Қарағай ормандары атаулының бәрінен ертедегі темір балқытатын пештер орны кездеседі. Алтай тауындағы сияқты, бұл арада да еңбек құралдары мен қару-жарақтар – семсерлер мен қанжарлар, сол сияқты ат ер-тұрмандарының бөлшектері жасалынған. Түркіттерге тұстас-тұрғылас болған аңғар өңірі құрықандарының мәдениеті де көз тартады. Әуелгі кезде 1912-1914 ж. археологиялық қазбалар нәтижесінде олар «құрымшы ұсталар» деген атақ алады, ал А.П.Окладников олардың құрықандар екенін анық дәлелдеді. Құрықандардың құйма темірі құрамының 99,45%-ы таза металл болған, сол себепті де ол өте берік, өңдеуге, шыңдауға қолайлы болған. Олар бұдан пышақ, найза мен жебе ұштарын жасаған, тесілген қазан түбін жамаған. Соңымен бірге құрықандар мал шаруашығымен айналысқан, тіпті жер суарып, егін еккен. Металлургияны дамыту түркіт хандарының қалың әскерін қайта қаруландырып, сауытты аттылардан таңдаулы да пәрменді бөлімдер – қытай бастау дерегінде айтылатын фулилерді (яғни

бөрілерді – өздерінің тегі бөрі болғасын осылай атаған) құрған. Оларда ер қаруы – мүйіз садақтар, көк сауыттар, найзалар, қылыштар мен шоқпарлар түгел береді.»: Жужан

Аварлардың басқаша атауы: жужан

Түрік қағанатының негізін қалаған билеуші: Бумын

Бумын елді қай кезеңде басқарды: Түрік кезеңінде

Билеуші Бумынның саяси қызметі: 552 жылы жужандарды талқандады

Қандай оқиғадан кейін Бумын Түрік қағанатының билеушісі болды: Жужандарды жеңген соң

Бумын қағанға брілген атақ:Елхан

Бумынның мұрагері: Қара-Еске

Аварларды Букрат тауы етегінде екінші рет жеңген түрік қағаны: Қара-Еске

Бумынның баласыҚара Еске қаған аварларды екінші рет жеңді: Букрат тауларында

Түріктер осы қағанның тұсында Ұлы Даланың шығыстағы қожасына айналды: Мұқан қаған

Жужандар Түрік қағанатынан түпкілікт жеңілді: Мұқан қаған кезінде

Түріктердің Ұлы Дала қожасына айналуына әкелген оқиға: Жужандардың толық жеңілуі

Қытай билеушілері Түрік қағанатына жібек матамен салық төлеп отырды: Мұқан қаған кезінде

Мұқан қағанқа салық төлеп тұрды: қытайлар

Түрік қағанатында Мұқан қағаннан кейін билікке келді. Тобо

Түрік қағанатының шығыстағы саяси ықпалы күшейген кезең: 570-580 жж

Сауда қатынасын дамыту мақсатында Иран, Византиямен байланыс орнатуға ұмтылған түрік қағаны: Иштеми

Сауда жағдайына байланысты Иран мен Византияға елшіліктер жіберіп, келіссөз жүргізген түрік қағаны:Иштеми

Билеуші мен оның саяси қызметін сәйкестендіріңіз:

1)Бумын

2)Мұқан

3)Иштеми

A) Ху елін жаулап алуға аттанды

B) Түрік қағанатының негізін салды

C) Түріктер Ұлы Даланың шығыстағы қожасына айналды

D) Елді басқаруды қайта құрып, «он тайпа» - «он-оқ бұдун» жүйесін енгізді

E) Визвнтияның Кавказдағы иеліктерін басып алды

F) Қытайлықтарды Жетісудан ығыстырып жіберді

Дұрыс жауабы:1-В, 2-С, 3-А

Түріктер қай жылы Арал теңізіне дейінгі жерлерді жаулап алды: 555жылы

Түрік қағанатының үстемдігі Солтүстік Кавказ бен Қара теңіздің солтүстік жағалауына жеткен кезең: VІғ-ң 70жылдары

Түріктер Эфталиттерді жаулап алған жыл: 563-561жж

ҮІғ ортасында Түрік қағанаты жаулап алған Эфталиттердің өмір сүрген жері: Солтүстік Үндістан мен Шығыс Түркістан аралығы

ҮІғ екінші жартысында сауда жолына байланысты дипломатиялық келісім жасаған елдер: Түрік қағанаты мен Византия

ҮІғ екінші жартысында сауда жолына байланысты Иранға қарсы одақ құрған елдер: Түрік қағанаты мен Византия

Түрік қағанаты мен Византия мемлекетінің одақтасу нәтижесі: Ұлы Жібек жолы дамуының күшеюі

Ұлы Жібек жолындағы саудаға байланысты Иранға қарсы одақ құрған елдер: Түрік қағанаты мен Византия

Түрік қағанаты мен Византия саудаға байланысты Иранға қарсы одақ құрған жыл:568ж

Түрік қағанатының ордасында болған Византия елшісі: Земарх

Түріктердің шаруашылығы: Көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығы

тілі туралы жазған орта ғасырлық Энциклопедист ғалым: Махмұт.Қашақари

Түрік тілдес тапалардың бір-біріне жақындығын зерттеген белгілі ғұлама: М. Қашқари

Түрік тайпаларының ерте феодалдық мемлекеттері аталды: Қағанат

«Түрік тілдері» сөздігінің авторы: Махмұт Қашқари

Түрік жазба әдебиетінің көне ескерткіштері: «Күлтегін», «Тоныкөк»

Түрік руна жазуы ескерткіштері ішіндегі ең атақтылары: Білге қаған мен Күлтегін жазуы

Түріктер отбасына шапағатын тигізеді деп табынған: Ұмай анаға

ҮІІ ғасырдың ІІ жартысында Қытай, Иран, Византия елдерімен терезесі тең өмір сүрген мемлекет: Түрік қағанаты

581ж Түрік қағанатында болған оқиға: Қағанат ішінде өзара соғыс болды

Түрік қағанатында қағанат ішінде өзара соғыс болды:581ж

Түрік қағанатының екіге бөлінген уақыты: 603ж

Түрік қағанатының екіге бөлінді: VІІ ғ. І жартысында

ҮІІғ басында екіге бөлінген қағанат: Түрік

Мерзімдер мен оқиғаларды сәйкестендіріңіз:

1.555 жыл

2.552-554 жылдар

3.545 жыл

A) Қара-Еске бастауымен түріктер Букрат тауларында аварларды екінші рет жеңеді

B) Түрік қағанаты батыс және шығыс болып, екіге бөлінді

C) Түрік қағанаты Солтүстік Кавказ бен Қара Теңіздің солтүстік жағалауына дейін үстемдік ете бастады

D) Түріктер қытаймен бейбіт қарым-қатынас орнатты

E) Түрік қағанатының өз ішінде соғыстар басталды

F) Түріктер Арал теңізіне дейін жетті

Дұрыс жауабы: 1-F. 2-A. 3-D

Мерзімдер мен оқиғаларды сәйкестендіріңіз:

1. 545 жыл

2.603 жыл

3. 581 жыл

A) Қара-Ескенің інісі Мұқан қағанның кезінде жужандар мүлде қайтып бас көтерместей болып жеңілді

B) Түрік қағанаты батыс және шығыс болып, екіге бөлінді

C) Түрік қағанаты Солтүстік Кавказ бен Қара теңіздің солтүстік жағалауында дейін үстемдік ете бастады

D) Түріктер қытаймен бейбіт қарым-қатынас орнатты

E) Түрік қағанатының өз ішінде соғыстар басталды

F) Иштеми қаған Алтайдың теріскейіндегі тайпаларды бағындырды

Дұрыс жауабы: 1-D. 2-B. 3-E

Мемлекет пен оның өмір сүрген жылдарын сәйкестендіріңіз

1.Түрік қағанаты

2. Түркеш қағанаты

3. Қарлұқ қағанаты

A) 704-756 жж.

B) 682-744 жж.

C) 756-940 жж.

D) 552-603 жж.

E) 744-840жж.

F) 603-704 жж.

Дұрыс жауабы: 1-D. 2-A. 3-C

Мәтінде берілген тайпаны тап: «Сүй патшалығы дәуіріндегі олар жөнінде «Сүй кітабында»былай деп жазылған: «Олардың ата-бабасы сиуңнулардың тұқымы, үрім бұтағы өте көп. Балқаш көлінің шығысындағы тау аңғарларын мекендеп, өсіп-өніп келеді». Балқаш көлінің оңтүстігіндегі тайпа – барлығы жеті тайпа, бәрінің өз атауы және өз әскери күші бар. «Олардың атаулары бөлек болғанымен, бәрінің ортақ атауы - ..... Олар Шығыс және Батыс Түрік қағанаттарына қарайды». Немістің шығыстанушы ғалымы Ф. Хирт осы жеті көшпелі тайпаны өзінше жіктеп, Тола тобы, Тәңіртау тобы, Алтай тобы, Соғды тобы, Арал-Каспий тобы, Пыңтосы-Каспий тобы, Қырғыз тобы деп атайды. Оның мұңдай топқа жіктеуі дұрыс емес. Бұл тайпалардың ұлан-байтақ өңірге орналасқандарына күмәндануға болмайды. Әйтеуір сол кездегі қытайлықтардың түсінігі осындай. Кейбір шетел оқымыстылары «...» дегенді Орхон ескерткішінің жазуында кездесетін «төлес» немесе ежелгі түрік тіліндегі «арба дөңгелегі» дегенді білдіретін қытайдың «теклыку» сөзінің иероглифінің оқылу дыбысы дейді. Алайда еліміздегі белгілі ғалым