UDK 811.512.122'373

TURKIY XALQLAR ETNOLINGVISTIKASIDA O‘ZBEK VA QOZOQ TILLARINING O‘RNI

Kurbanov Al-Buxoriy Sultanbekovich

7M01710 - “Qozoq tili va adabiyoti” ta’lim dasturi magistranti

Ilmiy rahbar: filologiya fanlari nomzodi, dotsent Kayirbekova Ulbosyn Serikovna

Akademik A.Kuatbekov nomidagi Xalqlar do'stligi universiteti, Chimkent

Zamonaviy tilshunoslikda til va madaniyat, til va millat, til va bilish o'rtasidagi munosabatlarni har tomonlama o'rganadigan insonga yo'naltirilgan tadqiqotlarning ahamiyati ortib bormoqda. Bu sohalar orasida etnolingvistika tilning milliy-madaniy xususiyatlarini, dunyoqarashini va xalqning ma'naviy qadriyatlarining tilda aks etishini belgilovchi asosiy sohalardan biriga aylandi. Etnolingvistik tadqiqotlar etnosning tarixiy xotirasi, urf-odatlari, e'tiqodlari, turmush tarzi va ijtimoiy tajribasini lingvistik birliklar orqali tanib olish yo'lini ochadi [1]. Ushbu tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki, til nafaqat aloqa vositasi, balki ma'lum bir xalqning fikrlash tarzini, dunyoni idrok etish xususiyatlarini va ma'naviy boyligini saqlaydigan va yetkazadigan madaniy koddir. Etnolingvistika bizga lingvistik hodisalarni chuqurroq tushunish, ularning madaniy va tarixiy ildizlarini ochib berish imkonini beradi. Bu, o'z navbatida, lingvistik xilma-xillikni saqlash, milliy ongni mustahkamlash va rivojlantirishga hissa qo'shadi.

Turkiy tillar tizimi doirasida qozoq va oʻzbek tillari nafaqat tarixiy va genetik qarindoshlikni, balki madaniy va tsivilizatsiyaviy uzluksizlikni ham namoyon etadi. Ikkala etnik guruhda ham asrlar davomida shakllangan umumiy maʼnaviy qadriyatlar, dunyoqarash paradigmalari va ijtimoiy-madaniy amaliyotlar ularning lingvistik tizimlarida, xususan, leksik-semantik tuzilmada, frazeologik fondda va paremiologik korpusda aks etadi. Shuning uchun qozoq va oʻzbek tilshunosligida etnolingvistik tadqiqotlarning qiyosiy tahlili milliy lingvistik ongning oʻziga xos xususiyatlarini chuqurroq tushunish uchun istiqbollarni ochadi.

Qozoq tilshunosligida etnolingvistik yo'nalish o'tgan asrning o'rtalaridan boshlab tizimli ravishda rivojlanib bormoqda va bu til orqali milliy madaniy kodni ochib berishga qaratilgan muhim asarlarning paydo bo'lishiga sabab bo'ldi. Xuddi shunday, o'zbek tilshunosligida til va etnik kelib chiqish, til va madaniyat muammolari folklor, tarixiy-lingvistik va leksikologik asarlar doirasida faol o'rganilmoqda. Biroq, ushbu yutuqlarga qaramay, ikki tilshunoslik sohasidagi etnolingvistik tadqiqotlarni ularning o'xshashliklari va farqlarini aniqlashga qaratilgan kompleks qiyosiy o'rganish dolzarb masala bo'lib qolmoqda.

Qozoq tilshunosligi sohasida Abduali Kaydar etnolingvistik tadqiqotlar asoschilari orasida muhim o'rin tutadi. U etnolingvistikani "etnosning mohiyatini va uning ma'naviy madaniyatini lingvistik ma'lumotlar orqali ochib berishga mo'ljallangan murakkab ilmiy fan" deb ta'riflagan. Uning asarlari milliy madaniy kodni dekodlashda lingvistik birliklarning hal qiluvchi rolini ko'rsatdi. Lug'at, frazeologik birliklar va paremiyalarni tahlil qilish asosida uning asarlari qozoq xalqining dunyoqarashi, an'analari, e'tiqodlari va ijtimoiy tuzilishini har tomonlama o'rgangan. Shuni ham ta'kidlash joizki, R. Sizdik, N. Uali, E. Janpeisov, J. Mankeeva va A. Salkinbay kabi olimlarning tadqiqotlari etnik-madaniy mazmunga ega lingvistik birliklarni tarixiy va kognitiv nuqtai nazardan o'rganishga hissa qo'shgan [2].

Oʻzbek tilshunosligida etnolingvistika nisbatan yaqinda mustaqil yoʻnalish sifatida paydo boʻlganiga qaramay, uning ildizlari folklor, tarixiy leksikologiya va dialektologiya bilan chambarchas bogʻliq. Oʻzbek tadqiqotchilari ogʻzaki xalq ijodiyoti materiallari, urf-odatlar va anʼanalar terminologiyasi va kundalik hayotni aks ettiruvchi lugʻatga tayanib, tilning milliy va madaniy xususiyatlarini oʻrgandilar. Etnolingvistikaning shakllanishi uchun oʻzbek tilining etnomadaniy lugʻatini tizimlashtirish va uning tarixiy va madaniy maʼnolarini aniqlash alohida ahamiyatga ega edi.

Oxir-oqibat, qozoq va oʻzbek tilshunosligidagi etnolingvistik tadqiqotlar, dunyoni umumiy turkiycha idrok etishdan kelib chiqib, har bir xalqning oʻziga xos tarixiy va madaniy yoʻlini aks ettiruvchi alohida ilmiy yoʻnalishlarga aylandi. Soʻnggi yillarda oʻzbek tilshunosligida tarixiy leksikologiya va dialektologiya kontekstida etnik-madaniy lugʻatni tartibga solishga qaratilgan tadqiqotlar olib borildi. [3]. Xususan, iqtisodiy faoliyat, qishloq xoʻjaligi, hunarmandchilik ishlab chiqarish, savdo-iqtisodiy operatsiyalar, oilaviy va maishiy munosabatlar bilan bogʻliq nomlarning etimologiyasi va semantik oʻzgarishlari har tomonlama koʻrib chiqildi. Bu yoʻnalishdagi tadqiqotlar bizga oʻzbek xalqining oʻtroq turmush tarzi va shahar madaniyatining lingvistik qiyofasini ochib berish imkonini berdi.

Oʻzbek tilshunosligi doirasida onomastik tadqiqotlar etnolingvistik paradigmaning asosiy tarkibiy qismi sifatida rivojlandi. Toponimiya va antroponimiyani oʻrganish etnik guruhlarning tarixiy migratsiya yoʻllarini, ijtimoiy tabaqalanishni va madaniy qatlamlarini aniqlashga hissa qoʻshdi. Geografik nomlarning semantik tahlili tabiiy va iqlim sharoitlari, iqtisodiy faoliyat xususiyatlari va tarixiy pretsedentlar bilan birgalikda amalga oshirildi. Hozirgi bosqichda oʻzbek etnolingvistikasi etnografiya, madaniy tadqiqotlar, kognitiv tilshunoslik va lingvomadaniy tadqiqotlarni birlashtirgan holda fanlararo xususiyatni namoyish etadi. Tadqiqotning asosiy yoʻnalishlari milliy-madaniy tushunchalar, madaniy ramzlar va lingvistik tasvirlarni tahlil qilish boʻlib kelgan. Biroq, oʻzbek tilshunosligida etnolingvistik tadqiqotlarni nazariy va metodologik jihatdan tizimlashtirish yanada rivojlantirishni talab qiladi.

Oʻzbek tilshunosligida etnolingvistik yoʻnalishga hissa qoʻshgan olimlardan biri N.Maxmudovdir. U oʻzbek tilida etnomadaniy lugʻat va milliy tushunchalar muammolarini oʻrgangan. U til va madaniyatning uzluksizligini lingvomadaniy tadqiqotlar nuqtai nazaridan koʻrib chiqqan. Sh.Safaraliyev qatʼiy iboralar va maqollarning milliy-madaniy mazmunini tahlil qilgan. U etnolingvistik tahlilning metodologik asoslarini taklif qilgan. D.Xudayberganova oʻzbek tilida madaniy semantika va lingvistik simvolizm muammolarini oʻrgangan. U etnolingvistika va kognitiv lingvistika kesishmasidagi ishlari bilan mashhur. O.Yusupova oʻzbek tilidagi urf-odatlar va anʼanalar bilan bogʻliq lugʻatni etnolingvistik nuqtai nazardan tizimlashtirgan [4].

Qozoq va oʻzbek tillaridagi etnolingvistik tadqiqotlarni koʻrib chiqib, ushbu yoʻnalish turkiy tilshunoslikda til, etnik guruh, madaniyat va milliy dunyoqarash oʻrtasidagi yaqin bogʻliqlikni namoyish etishda alohida rol oʻynashi aniqlandi. Etnolingvistika - bu har ikki xalqning madaniy va maʼnaviy oʻziga xosligi, tarixiy xotirasi va dunyoqarash tuzilishini lingvistik maʼlumotlar asosida oʻrganishga yoʻl ochadigan keng qamrovli ilmiy yoʻnalish. Oʻtkazilgan tahlil shuni koʻrsatadiki, etnolingvistik yoʻnalishning nazariy va metodologik asoslari qozoq tilshunosligida izchil shakllangan. Qozoq etnolingvistikasi milliy madaniy kodni aniqlashga qaratilgan muhim tadqiqotlar orqali tilning leksik va semantik tuzilishini, frazeologik va maqol fondini, shuningdek, onomastik qatlamni etnik guruh hayoti bilan chambarchas bogʻliq holda oʻrganadi [5]. Ushbu tadqiqotlar koʻchmanchi tsivilizatsiyaning lingvistik aksini va qozoq xalqining fazoviy asoslangan dunyoqarashini aniqlashtirishga yoʻl ochadi. Oʻzbek tilshunosligida etnolingvistik tadqiqotlar folklor, tarixiy lugʻat va lahjalarni oʻrganish doirasida rivojlandi va bugungi kunda u lingvomadaniy tadqiqotlar va kognitiv lingvistika sohalari bilan bogʻlanib, fanlararo yoʻnalishga ega boʻldi. Oʻzbek etnolingvistikasining asosiy yoʻnalishlaridan biri oʻtroq-dehqonchilik turmush tarzi, shahar madaniyati, hunarmandchilik va ijtimoiy aloqalar bilan bogʻliq lingvistik elementlarning milliy-madaniy maʼnosini aniqlashdir. Ushbu ish natijasida qozoq va oʻzbek tillarida etnolingvistik tadqiqotlarni qiyosiy koʻrib chiqishning ahamiyati isbotlandi. Ushbu yoʻnalishdagi tadqiqotlar turkiy tillarning umumiy madaniy-kognitiv hududini aniqlash, har bir millatning lingvistik dunyoqarashining oʻziga xos xususiyatlarini chuqurroq tushunish va kelajakda keng koʻlamli qiyosiy-tipologik asarlar yozish uchun yoʻl ochadi. Bundan tashqari, etnolingvistik tadqiqotlar natijalari til oʻqitish, madaniyatlararo muloqot va milliy qadriyatlarni himoya qilish sohalarida ham foydalanish uchun mos keladi.

Manbalar

1. Kaidar A. Etnolingvistika: shakllanish va rivojlanish yo'nalishlari. – Almati: Nauka, 2005.

2. Janpeisov E. Qozoq etnolingvistikasi muammolari. – Olmaota: Qozoq universiteti, 2010

3. Abdurahmonov G. Hozirgi o‘zbek adabiy tili. - Toshkent: O'qituvchi, 1980 yil.

4. Gʻulomov A. Oʻzbek tili leksikologiyasi. - Toshkent: Fan, 1975.

5. Mankeeva J.A. Qozoq tilidagi etnomadaniy nomlarning kognitiv asoslari. - Olmaota: Nauka, 2008.