ТҮСТЕР АРҚЫЛЫ КӨҢІЛ КҮЙДІ БЕЙНЕЛЕУ

ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ЖАМБЫЛ АУДАНЫ ӘКІМДІГІНІҢ БІЛІМ БӨЛІМІНІҢ «ТЕХНИКАЛЫҚ ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫ ЖӘНЕ КӘСІБИ БАҒДАР БЕРУ ОРТАЛЫҒЫ» КММ

ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ

ТҮСТЕР АРҚЫЛЫ КӨҢІЛ КҮЙДІ БЕЙНЕЛЕУ

(7-14 жас аралығындағы тәрбиеленушілерге арналған)

Жас суретші үйірмесінің жетекшісі:

Ибрагим Ботакөз Ибрагимқызы

2026 жыл

АННОТАЦИЯ

«Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу» атты әдістемелік құрал 7–14 жас аралығындағы білім алушылардың шығармашылық қабілетін, эстетикалық талғамын, эмоционалдық танымын және көркем ойлау дағдыларын дамытуға бағытталған. Құрал «Техникалық шығармашылығы және кәсіби бағдар беру орталығы» КММ жанындағы «Жас суретші» үйірмесінің жұмысына бейімделіп әзірленген.

Әдістемелік құралда түстердің баланың көңіл күйін, ішкі сезімін, қиялын және жеке көзқарасын бейнелеудегі маңызы жан-жақты қарастырылады. Түстерді қабылдау, жылы және суық реңктерді ажырату, түс арқылы қуаныш, тыныштық, мұң, шабыт, үміт, толқу сияқты сезімдерді жеткізу жолдары жүйеленеді. Сонымен қатар әр жас кезеңіне сәйкес тапсырмалар, шығармашылық жаттығулар, сабақ құрылымы, бағалау және кері байланыс беру үлгілері ұсынылады.

Құралдың ерекшелігі – бейнелеу өнерін баланың эмоционалдық дамуы және кәсіби бағдарымен байланыстыра ұсынуында. Оқушылар сурет салу арқылы өз көңіл күйін тануға, түсті саналы қолдануға, шығармашылық шешім қабылдауға, өз жұмысын түсіндіруге және өнерге байланысты мамандықтарға қызығушылық танытуға мүмкіндік алады.

Әдістемелік құрал қосымша білім беру педагогтеріне, үйірме жетекшілеріне, бейнелеу өнері мұғалімдеріне және балалардың шығармашылық қабілетін дамытуға бағытталған мамандарға арналған. Ұсынылған материалдарды үйірме сабақтарында, шығармашылық жобаларда, көрме жұмыстарын ұйымдастыруда және кәсіби бағдар беру іс-шараларында тиімді қолдануға болады.

Кілт сөздер: түстер, көңіл күй, бейнелеу өнері, шығармашылық, жас суретші, эмоционалдық таным, эстетикалық тәрбие, кәсіби бағдар, қосымша білім беру, көркем ойлау.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе

1. І БӨЛІМ. ТҮСТЕРДІҢ БАЛА ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ

2. ІІ БӨЛІМ. ҮЙІРМЕ ЖҰМЫСЫНДА ТҮСТЕР АРҚЫЛЫ КӨҢІЛ КҮЙДІ БЕЙНЕЛЕУ ӘДІСТЕМЕСІ

3. ІІІ БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР ЖҮЙЕСІ

4. ІV БӨЛІМ. ЖАС ЕРЕКШЕЛІГІНЕ БЕЙІМДЕЛГЕН ЖҰМЫС ТҮРЛЕРІ

5. V БӨЛІМ. КӘСІБИ БАҒДАР БЕРУМЕН БАЙЛАНЫСЫ

6. VІ БӨЛІМ. САБАҚ ҮЛГІСІ

7. VІІ БӨЛІМ. БАҒАЛАУ ЖӘНЕ КЕРІ БАЙЛАНЫС

8. VІІІ БӨЛІМ. ӘДІСТЕМЕЛІК ҰСЫНЫСТАР

9. Қорытынды

10. Пайдаланылған әдебиеттер

11. Қосымшалар

КІРІСПЕ

Қазіргі қосымша білім беру жүйесінде баланың шығармашылық қабілетін дамыту, жеке қызығушылығын қолдау, өзіндік ойын еркін жеткізуіне жағдай жасау және болашақ кәсіби бағытын ерте тануына ықпал ету маңызды міндеттердің бірі саналады. Мектептегі негізгі білім баланың пәндік сауаттылығын қалыптастырса, қосымша білім беру оның қабілетін тереңірек ашуға, бос уақытын мазмұнды ұйымдастыруға, шығармашылық әлеуетін дамытуға мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда «Техникалық шығармашылығы және кәсіби бағдар беру орталығы» КММ жанындағы «Жас суретші» үйірмесінің жұмысы балалардың көркемдік талғамын, қиялын, байқампаздығын, эмоционалдық мәдениетін және бейнелеу дағдысын қалыптастыруда ерекше орын алады.

«Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу» тақырыбы балалармен жүргізілетін шығармашылық жұмыста өте маңызды бағыт болып табылады. Өйткені бала сурет салу арқылы тек көрген затын қағаз бетіне түсіріп қана қоймайды, ішкі сезімін, көңіл күйін, әсерін, арманын, қорқынышын, қуанышын және ой әлемін бейнелейді. Кей жағдайда бала өз сезімін сөзбен толық жеткізе алмауы мүмкін. Ал түс, сызық, пішін, дақ, реңк арқылы ол өзінің ішкі жағдайын еркін көрсете алады. Сондықтан түстермен жұмыс жасау баланың өзін тануына, эмоциясын түсінуіне, ішкі сезімін мәдени әрі қауіпсіз түрде жеткізуіне көмектеседі.

Бейнелеу өнерінде түс ең әсерлі көркемдік құралдардың бірі саналады. Түс суретке көңіл күй береді, бейненің мазмұнын ашады, көрерменге әсер етеді және автордың ішкі ойын жеткізеді. Қызыл, сары, қызғылт сары түстер көбіне жылылық, қуаныш, қозғалыс, белсенділік сезімін тудырса, көк, көгілдір, күлгін түстер тыныштық, ойлану, сабыр, тереңдік әсерін береді. Жасыл түс табиғатпен, үйлесіммен, жаңарумен байланыстырылса, ақ түс тазалық, ашықтық, үміт ұғымдарын елестетуі мүмкін. Дегенмен түстердің мағынасы әр балада әртүрлі қабылданады. Бір оқушы үшін көк түс тыныштықты білдірсе, екінші оқушы үшін сағынышты, аспанды немесе алыстағы арманды білдіруі мүмкін. Осы себепті үйірме жетекшісі әр баланың түс таңдауына құрметпен қарап, оның шығармашылық шешімін еркін түсіндіруіне мүмкіндік беруі қажет.

7–14 жас аралығы баланың көркем қабылдауы, қиялы, түстік сезімі, эстетикалық талғамы және өзіндік көзқарасы қарқынды қалыптасатын кезең ретінде ерекшеленеді. 7–9 жастағы балалар ашық, қанық, көңілді түстерді жиі таңдайды. Олар үшін түс – ең алдымен қызығушылық, қуаныш, ойын және әсер құралы. 10–12 жастағы балалар түстерді салыстыруға, үйлестіруге, олардың мағынасын түсінуге бейімделеді. Осы кезеңде бала «неге дәл осы түсті таңдадым?», «осы түс қандай сезім береді?» деген сұрақтарға жауап іздей бастайды. 12–14 жастағы білім алушылар түстер арқылы күрделі көңіл күйді, мінезді, ішкі ойды, жеке көзқарасты бейнелеуге талпынады. Сондықтан әдістемелік құралда ұсынылатын тапсырмалар жас ерекшелігіне сай, біртіндеп күрделенетін, баланың даралығын сақтайтын сипатта құрылуы қажет.

Үйірме жетекшісі ретінде байқаған маңызды жағдайдың бірі – балалардың сурет салу барысында түстерді кездейсоқ таңдағандай көрінгенімен, олардың таңдауы көбіне ішкі сезімімен, сол сәттегі көңіл күйімен, жеке тәжірибесімен байланысты болады. Кейбір балалар ашық түстер арқылы қуанышын білдірсе, кейбірі қою реңктер арқылы ойлануын, шаршауын немесе ішкі толғанысын көрсетеді. Осындай шығармашылық әрекет баланың жан дүниесін түсінуге, оның қызығушылығын анықтауға, жеке ерекшелігін байқауға мүмкіндік береді. Сол себепті түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу тек сурет салу тапсырмасы ғана емес, баланың эмоционалдық дамуына әсер ететін, өзіндік танымын кеңейтетін, көркем ойлауын қалыптастыратын педагогикалық жұмыс бағыты ретінде қарастырылады.

Әдістемелік құралдың қажеттілігі үйірме сабақтарында түстермен жұмысты жүйелі ұйымдастырудан туындайды. Көп жағдайда балалар дайын үлгіге қарап сурет салуға дағдыланады. Мұндай тәсіл белгілі бір техникалық дағдыны қалыптастырғанымен, баланың жеке ойын, сезімін, шығармашылық шешімін толық аша бермейді. Ал түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу барысында оқушы дайын жауап іздемейді, өз сезімін түсінуге, таңдаған түсін негіздеуге, композиция құруға, жұмысын қорғауға үйренеді. Нәтижесінде балада еркін ойлау, шығармашылық батылдық, эстетикалық талғам, өзін таныстыру және өз еңбегін бағалау дағдылары дамиды.

Аталған тақырыптың кәсіби бағдар беру тұрғысынан да маңызы жоғары. Түстермен жұмыс жасау оқушыларды суретші, дизайнер, иллюстратор, сәндік-қолданбалы өнер шебері, интерьер дизайнері, аниматор, графикалық дизайнер сияқты шығармашылық мамандықтар әлемімен таныстырады. Бала белгілі бір түсті таңдағанда, оның әсерін түсіндіргенде, үйлесімді композиция жасағанда көркемдік ойлаумен қатар, болашақта қажет болатын талдау, жобалау, шешім қабылдау қабілеттерін де дамытады. Осылайша «Жас суретші» үйірмесіндегі сабақтар баланың өнерге қызығушылығын арттырып қана қоймай, оның кәсіби өзін-өзі тануына алғашқы қадам жасауына мүмкіндік береді.

ӨЗЕКТІЛІГІ

Қазіргі балалар ақпараттық ортада өмір сүреді. Олар күнделікті түрлі бейне, жарнама, мультфильм, әлеуметтік желі, ойын, экрандық материалдар арқылы көптеген түстік әсер қабылдайды. Алайда сол түстердің мағынасын, эмоционалдық әсерін, көркемдік қызметін саналы түрде түсіну әрдайым қалыптаса бермейді. Сондықтан балаға түсті тек бояу құралы ретінде емес, ой мен сезімді жеткізетін көркем тіл ретінде таныту өзекті мәселе болып отыр.

Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу баланың эмоционалдық жағдайын жұмсақ түрде тануға көмектеседі. Бала кейде өз қуанышын, қобалжуын, ренішін немесе толғанысын сөзбен айтуға қиналуы мүмкін. Осындай кезде сурет салу, бояу таңдау, түстерді үйлестіру оның ішкі сезімін сыртқа шығарудың табиғи жолына айналады. Үйірме сабағында балаға еркін таңдау берілгенде, ол өзін қауіпсіз сезінеді, қысылмайды, шығармашылыққа ашылады. Осы жағдай психологиялық жайлылық қалыптастырып, сабаққа қызығушылығын күшейтеді.

Тақырыптың өзектілігі баланың шығармашылық ойлауын дамытуымен де байланысты. Дайын суретті қайталау балаға белгілі бір үлгіні орындауды үйретсе, көңіл күйді түспен бейнелеу жеке шешім қабылдауға жетелейді. Оқушы өз жұмысында қандай түсті қолданатынын, қандай реңкті басым ететінін, қандай пішін немесе сызық арқылы сезімді жеткізетінін өзі ойластырады. Осы үдеріс баланың қиялын дамытады, көркемдік талғамын қалыптастырады, өз ойын дәлелдеуге үйретеді.

Қосымша білім беру жағдайында тақырыптың тағы бір маңыздылығы – оның тәрбиелік және кәсіби бағдарлық мазмұнында. Түстерді саналы қолдану арқылы бала табиғатты, қоршаған ортаны, адамдардың көңіл күйін байқауға үйренеді. Ол басқа оқушының жұмысын көріп, оның сезімін түсінуге, пікірін құрметтеуге дағдыланады. Сонымен қатар түстермен жұмыс жасау өнер, дизайн, сәндік-қолданбалы шығармашылық, көркем безендіру, иллюстрация, анимация сияқты салаларға қызығушылық оятады. Демек, тақырып баланың шығармашылық дамуын, эмоционалдық мәдениетін және болашақ мамандыққа бағдарлануын бір арнаға тоғыстырады.

МАҚСАТЫ

7–14 жас аралығындағы білім алушылардың түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу дағдыларын дамыту, түсті көркемдік әрі эмоциялық құрал ретінде саналы қолдануға үйрету, баланың шығармашылық ойлауын, эстетикалық талғамын, эмоционалдық танымын және өнерге байланысты кәсіби қызығушылығын қалыптастыру.

МІНДЕТТЕРІ

түстердің көркемдік, эмоциялық және тәрбиелік маңызын түсіндіру;

жылы, суық, ашық, қою, қарама-қарсы және үйлесімді түстерді ажыратуға үйрету;

оқушыларды көңіл күйді түс, сызық, пішін, реңк арқылы бейнелеуге дағдыландыру;

баланың өз сезімін сурет арқылы еркін жеткізуіне жағдай жасау;

шығармашылық тапсырмалар арқылы қиялын, елестетуін, байқампаздығын дамыту;

жас ерекшелігіне сәйкес қарапайымнан күрделіге қарай бағытталған жұмыс түрлерін ұсыну;

әр оқушының жеке түс таңдауын, өзіндік ойын және шығармашылық шешімін құрметтеуге тәрбиелеу;

бейнелеу өнері арқылы эстетикалық талғам мен эмоционалдық мәдениет қалыптастыру;

оқушыларды суретші, дизайнер, иллюстратор, сәндік өнер шебері, графикалық дизайнер, аниматор сияқты шығармашылық мамандықтармен таныстыру;

үйірме сабағында еркін, қолайлы, қолдаушы және шабыттандыратын шығармашылық орта қалыптастыру.

КҮТІЛЕТІН НӘТИЖЕ

Әдістемелік құрал бойынша жүйелі жұмыс жүргізу нәтижесінде білім алушылар түстердің көңіл күйге әсерін түсініп, оларды сурет салу барысында мақсатты түрде қолдануға дағдыланады. Оқушылар жылы және суық түстерді ажыратып қана қоймай, әр түстің сурет мазмұнына қалай әсер ететінін түсіндіре алады. Олар қуаныш, тыныштық, мұң, қорқыныш, үміт, шабыт, таңғалу, толқу сияқты сезімдерді түстер арқылы бейнелеуге үйренеді.

Сабақ барысында бала өз көңіл күйін тануға, оны көркем тілмен жеткізуге және таңдаған түстерін негіздеуге мүмкіндік алады. Оқушы сурет салуда түсті кездейсоқ қолданбай, белгілі бір ойды, әсерді немесе сезімді жеткізу үшін саналы түрде таңдай бастайды. Сонымен қатар өз жұмысын таныстыру, түсіндіру, басқа оқушылардың еңбегін тыңдау, пікір айту және құрметпен қабылдау дағдылары қалыптасады.

Күтілетін нәтижелердің бірі – балалардың шығармашылық белсенділігінің артуы. Олар тапсырманы дайын үлгі бойынша ғана орындамай, жеке идея ұсынуға, түстік шешім жасауға, өз ойын бейнелеуге талпынады. Мұндай жұмыс баланың қиялын кеңейтеді, эстетикалық талғамын дамытады, өзіне деген сенімін нығайтады. Үйірме сабақтарына қызығушылығы артып, шығармашылық жұмысқа жауапкершілікпен қарауға үйренеді.

Сонымен бірге білім алушылар бейнелеу өнеріне қатысты мамандықтар туралы бастапқы түсінік қалыптастырады. Олар түстердің дизайнда, сурет өнерінде, сәндік-қолданбалы шығармашылықта, жарнамада, интерьерде, иллюстрацияда және анимацияда маңызды рөл атқаратынын түсінеді. Нәтижесінде үйірме жұмысы баланың шығармашылық қабілетін дамытумен қатар, оның болашақ кәсіби бағытын саналы түрде таңдауға деген қызығушылығын оятады.

І БӨЛІМ. ТҮСТЕРДІҢ БАЛА ШЫҒАРМАШЫЛЫҒЫНДАҒЫ МАҢЫЗЫ

1.1. Түстердің көркемдік табиғаты

Бейнелеу өнерінде түс – баланың шығармашылық ойын ашатын, суреттің мазмұнын тереңдететін, көрерменге әсер беретін негізгі көркемдік құралдардың бірі. Сурет салу барысында бала алдымен пішінді, сызықты, кеңістікті байқайды, ал түсті қолданған кезде бейненің көңіл күйін, мінезін, ішкі мағынасын жеткізе бастайды. Сызық заттың сыртқы бейнесін көрсетсе, түс сол бейненің эмоциялық қуатын ашады. Мысалы, бір ғана ағашты ашық жасыл, сары, көгілдір түстермен бейнелесе, суреттен көктемгі сергектік пен қуаныш сезіледі. Ал сол ағашты қою көк, сұр, қара реңктермен берсе, суретте тыныштық, мұң немесе ойлану әсері пайда болуы мүмкін. Демек, түс бейненің сыртқы әдемілігін ғана емес, оның ішкі әсерін де қалыптастырады.

«Жас суретші» үйірмесінде түстермен жұмыс жүргізу кезінде мен балалардың түсті тек бояу ретінде емес, ойды жеткізетін көркем тіл ретінде қабылдауына ерекше назар аударамын. Себебі 7–14 жас аралығындағы балалар үшін түс – ең алдымен сезімге жақын құрал. Олар қуанышын, ренішін, таңданысын, қорқынышын немесе арманын сөзбен толық жеткізе алмауы мүмкін, бірақ бояу таңдауы арқылы ішкі күйін көрсете алады. Кейбір оқушылар ашық түстерді жиі қолдану арқылы белсенділігін, қызығушылығын білдірсе, кейбір оқушылар жұмсақ немесе қою реңктер арқылы сабырлы мінезін, ойланғыштығын, ішкі толғанысын байқатады. Осы үдеріс үйірме жетекшісіне баланың шығармашылық ерекшелігін тануға мүмкіндік береді.

Түстің көркемдік табиғатын түсіндіру үшін сабақта балаларға дайын анықтаманы жаттатудан гөрі, нақты бақылау, салыстыру, сезіну, тәжірибе жасау тәсілдері тиімді. Мысалы, оқушыларға бірдей пішіндегі күн бейнесін әртүрлі түспен боятып көруге болады. Сары және қызғылт түспен боялған күн жылы, қуанышты әсер қалдырса, сұр немесе қою көк түспен берілген күн өзгеше, ойлы, кейде қиялға жақын әсер тудырады. Осы қарапайым тәжірибе арқылы бала түстің сурет мазмұнын өзгертетінін өз көзімен байқайды. Мұндай жұмыс баланы дайын ережені қабылдауға емес, көркемдік құбылысты өзі түсінуге жетелейді.

Түс көркем шығармада бірнеше қызмет атқарады. Біріншіден, түс затты тануға көмектеседі. Бала аспанды көк, шөпті жасыл, күнді сары түспен бейнелеу арқылы қоршаған орта туралы түсінігін көрсетеді. Екіншіден, түс суреттің көңіл күйін қалыптастырады. Ашық, жылы түстер суретке қуаныш, қозғалыс, жылылық берсе, суық және қою реңктер тыныштық, салмақтылық, ойлану әсерін күшейтеді. Үшіншіден, түс композициядағы басты нысанды айқындайды. Мысалы, суреттегі маңызды затты ашық түспен беру арқылы оқушы көрермен назарын сол бөлікке бағыттайды. Төртіншіден, түс баланың жеке көзқарасын білдіреді. Бір тақырыпты бірнеше оқушы салғанда, олардың түстік шешімдері әртүрлі болады. Осы айырмашылық әр баланың қиялы, талғамы және көңіл күйі бөлек екенін көрсетеді.

Түстерді түсіндіру барысында оларды нақты бір ғана мағынаға байлап қою дұрыс емес. Қызыл түс кей жағдайда қуат, батылдық, мереке, жылулық мағынасын берсе, басқа суретте алаңдау, ашу немесе қауіп сезімін білдіруі мүмкін. Сары түс қуаныш пен үмітті көрсете алады, бірақ кейде жалғыздық немесе күзгі сағыныш әсерін де беруі ықтимал. Көк түс тыныштықты, аспанды, тазалықты білдіруі мүмкін, алайда кей шығармашылық жұмыста мұң, алыстық, ойлану мағынасында көрінеді. Сондықтан үйірме сабағында әр түсті бір ғана тұрақты мағынамен шектеу баланың шығармашылық еркіндігін азайтады. Ең дұрыс тәсіл – баланың таңдаған түсін тыңдау, «осы түсті не үшін таңдадың?», «осы түс саған қандай сезім береді?», «суретіңдегі басты көңіл күй қандай?» деген сұрақтар арқылы оның ойын ашу.

Түстердің бала шығармашылығындағы маңызын түсіндіруде түстік реңктерге де назар аудару қажет. Бір түстің өзі ашық, қою, жұмсақ, қанық, солғын болып бірнеше әсер бере алады. Мысалы, ашық көк түс жеңілдік пен кеңдік сезімін тудырса, қою көк түс тереңдік пен салмақтылық береді. Ашық жасыл түс көктемді, жаңаруды еске түсірсе, қою жасыл түс орманның тыныштығын, табиғаттың тереңдігін білдіруі мүмкін. Осы ерекшелікті түсінген бала бояуды кездейсоқ қолданбай, сурет мазмұнына сай таңдай бастайды. Бұл оның көркем ойлауын, талдау қабілетін және эстетикалық талғамын дамытады.

Үйірме сабақтарында түстердің көркемдік табиғатын меңгерту үшін теория мен практиканы қатар жүргізу маңызды. Балаға түстер туралы айтып қана қою жеткіліксіз, ол түстерді араластырып көруі, салыстыруы, бір түстің бірнеше реңкін шығарып көруі, әр реңктің қандай әсер беретінін байқауы керек. Мысалы, қызыл түске ақ қосқанда жұмсақ қызғылт реңк, қара қосқанда қою әрі салмақты реңк пайда болады. Осы тәжірибе арқылы бала түстің өзгеруі көңіл күйдің өзгеруіне әсер ететінін түсінеді. Бұл тәсіл баланы бақылауға, тәжірибе жасауға, қорытынды шығаруға үйретеді.

Төмендегі кесте түстердің көркемдік және эмоциялық әсерін түсіндіруде қолдануға ыңғайлы. Кестені сабақта көрнекілік ретінде пайдалануға, оқушылармен талқылауға немесе шығармашылық тапсырмаға бағыт ретінде беруге болады.

Кестедегі түстердің мағыналары қатып қалған ереже ретінде берілмейді. Олар оқушыға бағыт көрсетуге арналған. Әр баланың түс қабылдауы жеке тәжірибесіне, көңіл күйіне, жас ерекшелігіне, тақырыпты түсінуіне байланысты өзгеруі мүмкін. Сондықтан сабақта кестені қолданғанда «қызыл түс тек ашуды білдіреді» немесе «көк түс тек мұңды көрсетеді» деп шектеуге болмайды. Керісінше, бала өз таңдауын түсіндіруге үйренуі керек. Егер оқушы қуанышты көк түспен бейнелесе, жетекші оның ойын тыңдап, «көк түс сенің суретіңде қандай қуаныш береді?» деген сұрақ арқылы шығармашылық шешімін ашуға жағдай жасайды.

Түстердің көркемдік табиғатын түсінуде жылы және суық түстер ұғымының орны ерекше. Жылы түстерге қызыл, сары, қызғылт сары реңктер жатады. Олар суретке қозғалыс, жақындық, жылылық, қуат әсерін береді. Суық түстерге көк, көгілдір, күлгін, кейбір жасыл реңктер жатады. Олар кеңістік, алыстық, тыныштық, салқындық сезімін қалыптастырады. Балаларға осы ұғымды түсіндіру үшін екі түрлі композиция орындатуға болады: біріншісі жылы түстермен, екіншісі суық түстермен салынады. Кейін оқушылар екі жұмыстың көңіл күйін салыстырып, қайсысы қуанышты, қайсысы тыныш, қайсысы белсенді немесе ойлы әсер беретінін айтады.

Бала шығармашылығында түс тек дайын бояу емес, зерттеу құралы ретінде қарастырылуы керек. Оқушы түсті араластырғанда, жаңа реңк шығарғанда, сол реңктің қандай көңіл күй беретінін байқағанда, ол шағын шығармашылық зерттеу жүргізеді. Мысалы, бір оқушы сары мен көкті араластырып жасыл түс алған кезде табиғатпен байланысты әсерді түсінеді. Қызыл мен көкті араластырып күлгін реңк жасағанда, қиялға жақын, жұмбақтау әсерді байқайды. Осы жұмыс баланың түстер әлеміне қызығушылығын арттырып, тәжірибелік ойлауын дамытады.

Үйірме жетекшісі ретінде түстермен жұмыс жүргізгенде баланың шығармашылығын бағалауда сақтық пен қолдау қажет. Түсті дұрыс немесе бұрыс деп бағалаудан гөрі, оның суреттегі қызметіне назар аудару маңызды. Мысалы, оқушы аспанды жасыл түспен бейнелесе, оны қате деп түзетпей, «аспанның жасыл болуы суретіңе қандай ерекше әсер беріп тұр?» деп сұраған дұрыс. Осындай сұрақ баланың қиялын құрметтейді, ойлануға жетелейді, өз шешімін түсіндіруге үйретеді. Бейнелеу өнеріндегі шығармашылық еркіндік балаға сенім береді, ал сенім оның жаңа идея ұсынуына ықпал етеді.

Түстердің көркемдік табиғатын меңгеру баланың жалпы дамуына да әсер етеді. Біріншіден, бала түстерді ажыратып, олардың реңктерін салыстыру арқылы байқағыштығын дамытады. Екіншіден, түс арқылы көңіл күйді бейнелеу эмоционалдық сөздік қорын кеңейтеді. Оқушы «әдемі», «жақсы» деген қарапайым бағадан гөрі «жылы», «сабырлы», «қуатты», «жұмсақ», «терең», «қанық», «солғын» сияқты сипаттауларды қолдана бастайды. Үшіншіден, түстік шешім жасау шығармашылық ойлауды дамытады. Бала бір түсті не үшін таңдағанын ойлайды, салыстырады, шешім қабылдайды. Төртіншіден, түс арқылы өз ойын таныстыру коммуникативтік дағды қалыптастырады.

Төмендегі кесте сабақ барысында балалардың түспен жұмыс жасау дағдыларын бақылауға және жетекшіге бағыт беруге арналған.

Түстердің көркемдік табиғаты туралы түсінік қалыптасқан сайын оқушы сурет салуға саналы түрде қарай бастайды. Ол қағаз бетін жай ғана боямайды, әр түстің суретке қандай әсер беретінін ойлайды. Басты бейнені қандай түспен көрсету керек, фон қандай реңкте болғаны дұрыс, көңіл күйді ашу үшін ашық немесе қою түсті қолдану қажет пе деген сұрақтарға жауап іздейді. Осындай ізденіс баланың көркемдік мәдениетін қалыптастырып, шығармашылық жұмысының сапасын арттырады.

Қорыта айтқанда, түстің көркемдік табиғатын меңгерту – «Жас суретші» үйірмесіндегі негізгі шығармашылық бағыттардың бірі. Түс баланың суретін жандандырады, ойына тереңдік береді, көңіл күйін бейнелеуге мүмкіндік жасайды. Түстермен жүйелі жұмыс жүргізу арқылы оқушы өз сезімін тануға, оны бейнелеу өнері арқылы жеткізуге, түстік шешім қабылдауға және өз шығармашылығын түсіндіруге үйренеді. Сондықтан аталған тақырып үйірме жұмысының мазмұнын байытып қана қоймай, баланың эмоционалдық, эстетикалық және шығармашылық дамуына тікелей ықпал етеді.

1.2. Түстер және көңіл күй байланысы

Бейнелеу өнерінде түс пен көңіл күй бір-бірімен тығыз байланысты. Бала сурет салған кезде қағаз бетіне тек бейне түсірмейді, сол сәттегі әсерін, ішкі сезімін, ойындағы елесін және қоршаған ортаға деген көзқарасын да білдіреді. Әсіресе 7–14 жас аралығындағы балалар үшін түс – сезімді жеткізудің ең табиғи әрі түсінікті жолдарының бірі. Бала кейде «мен қуандым», «мен қобалжыдым», «мен мұңайдым», «мен шаршадым» деп нақты айта алмауы мүмкін. Бірақ ол қолына бояу алған кезде көңіл күйіне жақын түсті таңдайды, сызық бағытын өзгертеді, суретті ашық немесе қою реңктермен береді. Осы әрекет арқылы баланың ішкі әлемі көркем түрде байқала бастайды.

Үйірме жетекшісі ретінде түстермен жұмыс барысында баланың бояу таңдауына ерекше назар аудару қажет. Алайда бір түсті таңдағанына қарап, бірден нақты психологиялық қорытынды жасау дұрыс емес. Мысалы, оқушы қара түсті қолданса, оны міндетті түрде мұңайып отыр деп қабылдауға болмайды. Қара түс кейде суретке айқындық беру, басты бейнені бөліп көрсету, түнгі көрініс жасау, ертегі әлеміндегі құпияны жеткізу үшін таңдалуы мүмкін. Сол сияқты қызыл түс әрдайым ашуды білдірмейді. Ол қуат, батылдық, мереке, жылылық немесе белсенді қозғалыс мағынасында қолданылуы ықтимал. Сондықтан түстер баланың көңіл күйін түсінуге көмектесетін көркем белгі ретінде қарастырылуы керек.

Түстердің эмоционалдық әсерін түсіндіруде ең маңызды ұстаным – баланың жеке түсінігін құрметтеу. Әр оқушы түсті өз тәжірибесімен, есте қалған әсерімен, отбасы, табиғат, мереке, ойын, арман, қиял сияқты жеке әлемімен байланыстырады. Бір бала үшін сары түс күннің жылуын елестетсе, екінші бала үшін ол сүйікті ойыншығын, гүлді немесе жазғы демалысты еске түсіруі мүмкін. Бір оқушы жасыл түсті табиғатпен байланыстырса, екінші оқушы үшін жасыл түс тыныштықтың, сенімнің немесе сүйікті киімінің түсі болуы ықтимал. Осы ерекшелік бала шығармашылығының даралығын көрсетеді.

Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу баланың эмоционалдық мәдениетін дамытуға ықпал етеді. Эмоционалдық мәдениет дегеніміз – өз сезімін түсіну, оны дұрыс жеткізу, басқа адамның көңіл күйін байқау және құрметтеу қабілеті. Үйірме сабағында оқушы «менің суретім қуанышты», «мен тыныштықты көк түспен бердім», «қызғылт сары түс маған жылылық сезімін береді» деп өз ойын айтуға үйренеді. Осылайша бала өз ішкі күйін байқап, оны сөзбен және суретпен түсіндіреді. Мұндай жұмыс баланың өзін тануына, сенімді сөйлеуіне, шығармашылық шешімін қорғауына мүмкіндік береді.

Төмендегі кесте түстер мен көңіл күй байланысын түсіндіруде бағыт ретінде ұсынылады. Кестедегі мағыналар нақты ереже емес, сабақ барысында ой қозғауға арналған көмекші құрал ретінде қолданылуы тиіс.

Түстердің көңіл күймен байланысын түсіндіруде жылы және суық түстердің рөлі ерекше. Жылы түстер баланың жұмысында көбіне қуаныш, қозғалыс, мереке, жақындық, достық сезімін көрсетуге көмектеседі. Суық түстер тыныштықты, ойлануды, кеңістікті, кейде жалғыздық немесе сағыныш сезімін жеткізуге мүмкіндік береді. Бірақ бұл бөлініс те қатаң шектеу болмауы керек. Мысалы, бала көк түспен қуанышты теңізді немесе аспандағы арманына ұшқан сезімді бейнелеуі мүмкін. Ал қызыл түспен тек қуатты емес, кейде қобалжуды немесе ішкі толқуды көрсетуі ықтимал. Сондықтан әр түстің мағынасы нақты сурет мазмұны мен баланың түсіндіруі арқылы ашылады.

Үйірме сабағында баланың көңіл күйін түстер арқылы бейнелеу үшін еркін шығармашылық орта қажет. Бала «қате бояп қойдым» деп қорықпауы тиіс. Егер бала күнді көк түспен, аспанды қызғылт түспен, ағашты күлгін түспен бейнелесе, оны бірден түзетуге асықпаған жөн. Керісінше, жетекші «сенің қиялыңдағы аспан неге қызғылт?», «осы түстер суретіңе қандай ерекше көңіл күй берді?» деген сұрақтар қою арқылы баланың шығармашылық ойын ашады. Мұндай тәсіл баланың өз шешіміне сенуіне, еркін ойлауына, көркемдік батылдығының қалыптасуына әсер етеді.

Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеудің тағы бір маңызды жағы – баланың ішкі қысымын жеңілдетуге ықпал етуі. Кейбір оқушылар сабаққа шаршап, тұйықталып немесе қобалжып келуі мүмкін. Осындай кезде қағаз бетін бояу, сызық жүргізу, түстерді араластыру баланы біртіндеп шығармашылық әрекетке тартады. Бояумен жұмыс жасау кезінде бала тынышталып, назарын суретке аударады, өз сезімін сыртқа шығарудың мәдени жолын табады. Дегенмен үйірме жетекшісі өзін психолог орнына қоймауы керек. Түстер баланың жағдайын толық анықтайтын құрал емес, тек шығармашылық қарым-қатынасқа жол ашатын белгі ретінде қабылданады.

Көңіл күйді түстер арқылы бейнелеу сабақтарында оқушыға сезім атауларын үйрету де маңызды. Бала кейде «жақсы», «жаман», «әдемі», «ұнады» деген қысқа сөздермен шектеледі. Жетекші сабақ барысында «қуанышты», «сабырлы», «жылы», «сергек», «ойлы», «қобалжулы», «жұмсақ», «үмітті», «арманшыл», «терең» сияқты сөздерді қолданса, бала өз жұмысын сипаттауға дағдыланады. Осылайша бейнелеу өнері тіл дамыту, эмоционалдық сауаттылық және өзін таныстыру қабілетімен байланысады.

Төмендегі кесте көңіл күйді бейнелеу кезінде қолдануға болатын түстік шешімдерді жүйелеуге көмектеседі.

Кестені қолдану барысында оқушыға дайын түстерді міндеттеп беруге болмайды. Ол тек бағыт ретінде ұсынылады. Мысалы, «мұңды міндетті түрде сұр түспен сал» деген талап баланың шығармашылық еркіндігін шектейді. Оның орнына «мұңды сен қандай түспен елестетесің?», «осы сезімге қай түс жақын?» деген сұрақтар баланың өз шешімін табуына көмектеседі. Негізгі мақсат – баланың түсті саналы таңдауы және өз таңдауын түсіндіре алуы.

Түстер мен көңіл күй байланысын меңгерту үшін сабақта қысқа шығармашылық жаттығулар қолданған тиімді. Мысалы, «Бір сезім – үш түс» жаттығуында оқушы қуаныш, тыныштық немесе қорқыныш сияқты бір сезімді таңдап, оны үш түспен бейнелейді. «Көңіл күй сызығы» тапсырмасында бала бір түсті таңдап, сол түспен әртүрлі сызықтар арқылы сезімді көрсетеді. «Музыка түсі» жұмысында оқушылар әуен тыңдап, әуеннен туған әсерді түстер арқылы қағазға түсіреді. Мұндай тапсырмалар баланың түсті есту, сезіну, елестету қабілетімен байланыстырып, шығармашылық қабылдауын кеңейтеді.

Балалардың жұмыстарын талдау кезінде салыстырудан сақ болу қажет. «Мына оқушының суреті жақсы, ал сенікі әлсіз» деген бағалау баланың сурет салуға қызығушылығын төмендетуі мүмкін. Оның орнына әр жұмыстың ерекшелігін атап өткен дұрыс. Мысалы, «сенің жұмысыңда жылы түстер көп болғандықтан, суреттен қуаныш байқалады», «қою көк түс суретіңе терең ой беріп тұр», «ашық жасыл түс тыныштық сезімін күшейткен» деген кері байланыс балаға өз еңбегінің мәнін түсінуге көмектеседі. Мұндай пікір баланы дамытады, келесі жұмыста түсті саналы қолдануға ынталандырады.

Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу топтық жұмысқа да тиімді. Оқушылар бір тақырыпты әртүрлі түспен орындағанда, бір сезімнің бірнеше түрде көрінуі мүмкін екенін байқайды. Мысалы, «Қуаныш» тақырыбын бір оқушы сары түспен, екінші оқушы жасыл түспен, үшінші оқушы көк түспен бейнелеуі мүмкін. Талқылау кезінде балалар әр адамның қуанышты әртүрлі сезінетінін түсінеді. Бұл өзара құрметті, қабылдауды, пікір алмасуды қалыптастырады. Осы тұрғыдан түстермен жұмыс тек көркемдік дағды ғана емес, тәрбиелік мәні бар әрекетке айналады.

Үйірме жетекшісі баланың таңдаған түсін бақылағанда бірнеше жағдайға назар аударуы қажет. Біріншіден, бала қандай түсті жиі қолданады. Екіншіден, ол түсті қандай тақырыпта пайдаланады. Үшіншіден, түсті қолдану тәсілі қандай: ашық па, қою ма, батыл ма, әлде өте әлсіз бе. Төртіншіден, бала өз жұмысын түсіндіре ала ма. Осы бақылаулар арқылы жетекші келесі сабақтағы тапсырманы тиімді жоспарлай алады. Бірақ мұндай бақылау баланы бағалау немесе белгі қою үшін емес, оның шығармашылық дамуын қолдау үшін жүргізіледі.

Төмендегі кесте үйірме жетекшісіне түстер арқылы көңіл күйді бақылауда көмекші құрал бола алады.

Түстер мен көңіл күй байланысын терең түсінген бала сурет салуда еркін әрі саналы әрекет ете бастайды. Ол бояуды тек қағазды толтыру үшін қолданбайды, белгілі бір сезімді жеткізу үшін таңдайды. Мысалы, тыныштықты бейнелеу үшін жұмсақ көк пен ақ түсті үйлестірсе, қуанышты көрсету үшін ашық сары мен қызғылт сары реңктерді қолдануы мүмкін. Ал ішкі толғанысты көрсету үшін қою көк, күлгін немесе сұр реңктерді таңдауы ықтимал. Ең маңыздысы – бала өз шешімін түсіндіруге үйренеді. Осы қабілет оның шығармашылық ойлауын, сөйлеу мәдениетін және өзін таныту дағдысын дамытады.

Қорыта айтқанда, түстер мен көңіл күй байланысы «Жас суретші» үйірмесінде ерекше мәнге ие. Бұл бағыттағы жұмыс баланың ішкі әлемін түсінуге, эмоциясын көркем түрде жеткізуге, түсті саналы қолдануға және шығармашылық еркіндігін дамытуға мүмкіндік береді. Түстер арқылы бала өзінің қуанышын да, ойлануын да, арманы мен толғанысын да бейнелей алады. Үйірме жетекшісінің міндеті – баланың түс таңдауын шектеу емес, оның шығармашылық ойын тыңдау, қолдау, бағыт беру және әр жұмыстың даралығын бағалау. Осындай әдістемелік ұстаным сақталған жағдайда түстермен жұмыс баланың эмоционалдық, эстетикалық және шығармашылық дамуына тиімді ықпал етеді.

1.3. Жас ерекшелігіне қарай түсті қабылдау

Баланың түсті қабылдауы оның жас ерекшелігімен, өмірлік тәжірибесімен, қоршаған ортаны тануымен, қиялының дамуымен және эмоционалдық жағдайымен тығыз байланысты. 7–14 жас аралығы бейнелеу өнеріне қызығушылықтың қалыптасатын, түсті сезіну қабілетінің дамитын, көркемдік талғамның біртіндеп орнығатын маңызды кезеңі болып саналады. Осы жас аралығындағы балалардың барлығына бірдей тапсырма беру әрқашан тиімді нәтиже бере бермейді. Себебі кіші жастағы бала түсті көбіне әсер, қуаныш, ойын, әдемілік ретінде қабылдаса, ересектеу оқушы түсті ойды жеткізудің, көңіл күйді ашудың, мінезді бейнелеудің құралы ретінде қолдана бастайды. Сондықтан «Жас суретші» үйірмесінде түстермен жұмыс жас ерекшелігіне қарай жүйелі, біртіндеп күрделенетін және баланың жеке мүмкіндігін ескеретін бағытта ұйымдастырылуы қажет.

Үйірме жетекшісі үшін жас ерекшелігін ескеру – сабақтың мазмұнын дұрыс таңдаудың, баланың қызығушылығын сақтаудың және шығармашылық нәтижеге жетудің негізгі шарты. Егер 7–9 жастағы балаға күрделі символдық мағынадағы тапсырма берілсе, ол қиналуы мүмкін. Ал 13–14 жастағы оқушыға тек дайын суретті бояу сияқты тым жеңіл жұмыс ұсынылса, оның шығармашылық қызығушылығы төмендеуі ықтимал. Сондықтан әр жас кезеңіне сәйкес түспен жұмыс түрлері, сұрақ қою тәсілі, тапсырма мазмұны және күтілетін нәтиже нақты ойластырылуы керек.

7–9 жас аралығындағы балалардың түсті қабылдауы

7–9 жас аралығындағы балалар түсті ең алдымен ашықтық, әдемілік, қуаныш және ойын арқылы қабылдайды. Олар көбіне қанық, жарқын түстерді таңдайды. Сары, қызыл, қызғылт сары, ашық жасыл, көгілдір сияқты түстер бұл жастағы балалардың суреттерінде жиі кездеседі. Мұндай түстер олардың белсенділігін, қызығушылығын, қоршаған ортаға деген қуанышты көзқарасын білдіруі мүмкін. Кіші жастағы оқушы үшін түстің ғылыми немесе күрделі символдық мағынасын түсіндіруден гөрі, оны сезіну, көру, салыстыру, бояп көру маңызды.

Осы кезеңдегі балалар сурет салғанда шынайы түстерді дәл беруге міндетті емес. Олар күнді қызыл, аспанды жасыл, ағашты күлгін етіп бояуы мүмкін. Мұндай жағдайда баланың жұмысын «қате» деп түзету дұрыс болмайды. Керісінше, жетекші баланың қиялын қолдап, «сенің аспаның неге жасыл түсті болды?», «осы түс суретіңе қандай көңіл күй беріп тұр?» деген сұрақтар арқылы оның ойын ашуы қажет. 7–9 жастағы оқушылар үшін сурет салу – еркін ойынға жақын әрекет. Сондықтан сабақтарда ойын элементтері, ертегі, қиял, табиғат, күн, гүл, достық, мереке, көңілді қала сияқты тақырыптар тиімді қолданылады.

Бұл жастағы балалар түстерді эмоциямен тез байланыстырады, бірақ оны ұзақ әрі терең түсіндіріп бере алмауы мүмкін. Сондықтан жетекші қысқа, нақты, балаға түсінікті сұрақтар қойғаны дұрыс. Мысалы: «Қуаныштың түсі қандай?», «Саған қай түс ұнайды?», «Бүгінгі көңіл күйің қандай түске ұқсайды?», «Жылы түс қайсы?», «Суретіңдегі ең көңілді түс қайсы?» деген сұрақтар баланы ойландыруға және өз ойын айтуға көмектеседі.

7–9 жасқа ұсынылатын тапсырмалар:

7–9 жас аралығында сабақтың басты нәтижесі – баланың түстен қорықпай, бояуды еркін қолдануы, сурет салуға қызығуы, өз көңіл күйін қарапайым түрде жеткізуі. Бұл кезеңде техникалық дәлдік екінші орында тұрады. Ең маңыздысы – баланың шығармашылыққа сеніммен келуі, бояуды қуанышпен пайдалануы, өз жұмысын көрсетуге қысылмауы.

10–12 жас аралығындағы балалардың түсті қабылдауы

10–12 жас аралығындағы балалар түстерді бұрынғыдай тек әдемілік үшін ғана емес, белгілі бір себеппен таңдауға үйрене бастайды. Олар жылы және суық түстерді ажырата алады, түстерді салыстырады, реңктердің айырмашылығын байқайды, суреттегі түстік үйлесімге мән бере бастайды. Бұл жаста балалар «неге дәл осы түсті таңдадым?», «осы түс қандай әсер береді?», «екі түсті қатар қолдансам, сурет қалай өзгереді?» деген сұрақтарға жауап іздейді.

Осы кезеңде түспен жұмыс біршама күрделене түседі. Оқушыларға түстердің көңіл күйге әсерін түсіндірумен қатар, түстік үйлесім, қарама-қарсы түстер, реңк, жарық пен көлеңке, фон мен басты бейне байланысы сияқты ұғымдарды енгізуге болады. Бірақ түсіндіру әлі де тәжірибемен ұштасуы керек. Мысалы, оқушыларға бір көңіл күйді екі түрлі түстік шешіммен бейнелету тиімді. Бірінші жұмысты жылы түстермен, екіншісін суық түстермен орындап, кейін екі суреттің әсерін салыстырады. Осындай салыстыру баланың көркемдік талдау қабілетін дамытады.

10–12 жастағы балаларда өзіндік талғам қалыптаса бастайды. Олар кей түсті ұнатып, кей түстен бас тартуы мүмкін. Жетекші мұндай таңдауды құрметтей отырып, баланы жаңа реңктерді байқап көруге бағыттауы қажет. Мысалы, тек көк түсті қолданатын балаға көктің ашық, қою, күлгінге жақын, жасылға жақын реңктерін көрсетіп, бір түстің бірнеше әсер бере алатынын түсіндіруге болады. Бұл оқушының түстік көкжиегін кеңейтеді.

10–12 жасқа ұсынылатын тапсырмалар:

10–12 жас аралығында оқушы түсті саналы қолдануға қадам жасайды. Ол өз жұмысындағы түстердің не үшін таңдалғанын түсіндіруге, басқа оқушының жұмысын салыстыруға, түстердің үйлесімі туралы пікір айтуға үйренеді. Бұл кезеңде үйірме жетекшісі баланың талдау дағдысын дамытуға ерекше көңіл бөлуі қажет. Әр сабақ соңында қысқа талқылау ұйымдастырылып, оқушылар «қай түс басты әсер берді?», «қай түстер бір-бірімен үйлесті?», «сурет қандай көңіл күй тудырды?» деген сұрақтарға жауап береді.

13–14 жас аралығындағы оқушылардың түсті қабылдауы

13–14 жас аралығындағы оқушылар түстерді тереңірек, саналырақ және символдық мағынада қабылдай бастайды. Бұл кезеңде бала өзін жеке тұлға ретінде көрсетуге, ішкі ойымен бөлісуге, күрделі көңіл күйді бейнелеуге, өз жұмысына ерекше идея енгізуге ұмтылады. Олар үшін түс – тек әдемі бояу емес, мінезді, көзқарасты, арманды, ішкі толғанысты және әлеуметтік тақырыпты жеткізетін құралға айналады.

Осы жастағы оқушыларға абстрактілі, символдық, жобалық және кәсіби бағдарлық тапсырмалар тиімді. Мысалы, «Менің ішкі әлемім» тақырыбында оқушы өзін тікелей портрет арқылы емес, түстер, пішіндер, сызықтар, кеңістік және символдар арқылы бейнелей алады. «Үнсіз эмоция» тапсырмасында сөз қолданбай, тек түстер арқылы ішкі сезімді жеткізеді. «Болашақ мамандығымның түсі» жұмысында оқушы таңдаған мамандығын түстермен байланыстырып, оның әсерін түсіндіреді. Мұндай тапсырмалар баланың шығармашылық ойлауымен қатар, өзін тану және кәсіби бағдарлану қабілетін дамытады.

13–14 жастағы оқушылар түстік шешімге сыни көзбен қарай бастайды. Олар өз жұмысының ерекше болғанын қалайды, кейде дайын үлгіден бас тартып, жеке стиль іздейді. Осы кезеңде жетекші оқушының даралығын қолдауы қажет. Тапсырма орындағанда нақты шектеу қоюдан гөрі, бағыт беру, идея ұсыну, сұрақ арқылы ойландыру тиімді. Мысалы: «Осы түстер сенің мінезіңді қалай ашады?», «Егер суретіңдегі басты сезімді бір түспен көрсету керек болса, қай түсті таңдар едің?», «Болашақ мамандығыңды қандай түстермен байланыстырасың?» деген сұрақтар оқушының ішкі ойын тереңдетеді.

13–14 жасқа ұсынылатын тапсырмалар:

13–14 жас аралығында түспен жұмыс баланың жеке көзқарасын қалыптастыруға ықпал етеді. Бұл жаста оқушыларға өз жұмысын қорғау, түстік шешімін түсіндіру, идеяны дәлелдеу, көркемдік шешімге баға беру сияқты әрекеттерді енгізу қажет. Мысалы, жұмыс соңында оқушы «мен бұл түстерді не үшін таңдадым?», «суретім қандай көңіл күйді білдіреді?», «қай түсті басты белгі ретінде қолдандым?» деген сұрақтарға жауап береді. Осындай талдау оқушының сөйлеу мәдениетін, эстетикалық ойлауын және шығармашылық өзін-өзі бағалауын дамытады.

Жас ерекшеліктері бойынша түсті қабылдауды салыстыру

Жас ерекшелігіне сай түсті қабылдау жұмысы сабақтың мазмұнын дұрыс құруға көмектеседі. Кіші жастағы балаларға түстерді сезіну, ажырату, еркін қолдану маңызды болса, орта жастағы оқушыларға түстерді салыстыру, үйлестіру және түсіндіру қажет. Ал 13–14 жастағы оқушыларға түстерді идеямен, мінезбен, ішкі оймен, болашақ мамандықпен байланыстыра қолдану тиімді. Осылайша үйірме сабағы қарапайым бояудан күрделі көркемдік ойлауға қарай дамиды.

Үйірме жетекшісі әр жас кезеңінде баланың шығармашылық еркіндігін сақтауы керек. Түсті қабылдау жеке ерекшелікке байланысты болғандықтан, барлық оқушыдан бірдей нәтиже талап ету дұрыс емес. Бір бала ашық түстер арқылы өзін еркін көрсетсе, екінші бала жұмсақ реңктермен жұмыс жасағанды ұнатады. Бір оқушы нақты бейнелер салса, екіншісі абстрактілі пішіндер арқылы ойын білдіреді. Мұндай айырмашылықтар баланың қабілет деңгейінің төмендігін емес, шығармашылық даралығын көрсетеді.

Жас ерекшелігін ескере отырып ұйымдастырылған түспен жұмыс баланың бірнеше қабілетін қатар дамытады. Біріншіден, түсті ажырату және реңктерді байқау арқылы көркемдік қабылдауы дамиды. Екіншіден, көңіл күйді түспен байланыстыру арқылы эмоционалдық танымы қалыптасады. Үшіншіден, өз жұмысын түсіндіру арқылы сөйлеу және ойды жеткізу дағдысы дамиды. Төртіншіден, болашақ мамандықтармен байланысты тапсырмалар арқылы кәсіби бағдарлық қызығушылығы оянады.

Қорыта айтқанда, 7–14 жас аралығындағы балалардың түсті қабылдауы бірдей емес, әр кезеңнің өзіне тән ерекшелігі бар. 7–9 жаста түс баланың қуанышы мен қиялын ашатын ойын құралы болса, 10–12 жаста түс салыстыру мен ойланудың көркемдік құралына айналады. 13–14 жаста түс жеке көзқарасты, ішкі әлемді және шығармашылық идеяны жеткізетін мағыналық құрал ретінде қолданылады. Сондықтан «Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу жұмысы жас ерекшелігіне сай жоспарланып, баланың еркіндігі мен даралығын сақтай отырып жүргізілуі қажет.

ІІ БӨЛІМ. ҮЙІРМЕ ЖҰМЫСЫНДА ТҮСТЕР АРҚЫЛЫ КӨҢІЛ КҮЙДІ БЕЙНЕЛЕУ ӘДІСТЕМЕСІ

2.1. Сабақ құрылымы

«Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабағы баланың шығармашылық еркіндігін, эмоционалдық жайлылығын және көркемдік ізденісін қатар дамытуға бағытталуы қажет. Мұндай сабақта оқушы тек сурет салу техникасын меңгеріп қана қоймайды, өз көңіл күйін тануға, түстерді сезіммен байланыстыруға, таңдаған реңкін түсіндіруге және шығармашылық шешім қабылдауға үйренеді. Сондықтан сабақ құрылымы қарапайым ұйымдастыру әрекетінен бастап, эмоциялық дайындық, тақырыпты ашу, көрнекілікпен жұмыс, практикалық орындау, шығармашылық талдау және рефлексия кезеңдерін қамтуы тиіс.

Үйірме сабағының құрылымы баланы бірден тапсырма орындауға мәжбүрлемей, біртіндеп шығармашылық әрекетке енгізетіндей болуы керек. Әсіресе 7–14 жас аралығындағы балалармен жұмыс кезінде сабақтың басындағы психологиялық ахуал өте маңызды. Бала өзін еркін, қауіпсіз, қабылданған ортада сезінгенде ғана бояумен батыл жұмыс жасайды, өз ойын айтуға қысылмайды, өзгеше түстік шешім қабылдаудан қорықпайды. Осы себепті әр сабақта жылы қарым-қатынас, қолдау, таңдау еркіндігі және баланың жеке пікіріне құрмет сақталуы қажет.

Ұйымдастыру кезеңі

Ұйымдастыру кезеңі сабақтың жалпы көңіл күйін қалыптастырады. Бұл кезең тек балаларды отырғызу, құралдарын тексеру немесе тәртіп орнату әрекетімен шектелмеуі керек. Үйірме жетекшісі оқушыларды жылы қарсы алып, сабаққа қызығушылық тудыратын қысқа шығармашылық орта қалыптастырады. Мысалы, балалар келген кезде тақтаға немесе үстелге түрлі түсті карточкалар, палитралар, табиғат көріністері, көңіл күйді білдіретін шағын суреттер қойылуы мүмкін. Осы көрнекіліктер бала назарын сабақ тақырыбына біртіндеп аударады.

Ұйымдастыру кезеңінде жетекші оқушылардың жұмыс орнының дайын болуына, бояу, қылқалам, қағаз, су құятын ыдыс, сүрткіш, қарындаш сияқты құралдардың толық орналасуына мән береді. Құралдың дайын болуы баланың практикалық жұмыс кезінде алаңдамауына көмектеседі. Сонымен қатар қауіпсіздік пен тазалық ережелері ескертіледі: бояуды ауызға салмау, суды төкпеу, қылқаламды дұрыс қолдану, жұмыс орнын таза ұстау, басқа оқушының жұмысына рұқсатсыз тимеу сияқты қарапайым талаптар шығармашылық мәдениетті қалыптастырады.

Осы кезеңде жетекшінің дауыс ырғағы, қарым-қатынасы, сөз таңдауы ерекше рөл атқарады. «Бүгін біз дұрыс немесе қате сурет іздемейміз, әркім өз көңіл күйін түстер арқылы көрсетеді» деген бағыттағы сөздер баланың сенімін арттырады. Оқушы сабақтың басында-ақ өзінің жұмысы бағаланбай, түсіністікпен қабылданатынын сезінуі керек. Бұл әсіресе сурет салуға сенімсіз, «мен сала алмаймын» деп ойлайтын балалар үшін маңызды.

Эмоциялық дайындық кезеңі

Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабағында эмоциялық дайындық негізгі кезеңдердің бірі болып саналады. Себебі сабақтың тақырыбы баланың ішкі сезімімен, көңіл күйімен және жеке қабылдауымен тікелей байланысты. Эмоциялық дайындық арқылы оқушы өз сезіміне назар аударады, бүгінгі көңіл күйін ой елегінен өткізеді және оны түспен байланыстыруға дайындалады.

Бұл кезеңде жетекші қысқа әрі балаға түсінікті сұрақтар қояды: «Бүгінгі көңіл күйің қандай түске ұқсайды?», «Қай түс сені тыныштандырады?», «Қуаныштың түсі қандай?», «Саған күш беретін түс бар ма?», «Егер бүгінгі күніңді бір түспен көрсетсең, қай түсті таңдар едің?». Мұндай сұрақтар баланы еркін ойлануға жетелейді. Мұнда дұрыс немесе бұрыс жауап болмайды. Бір оқушы қуанышты сары түспен байланыстырса, екінші оқушы көгілдір түспен елестетуі мүмкін. Жетекшінің міндеті – жауапты түзету емес, баланың жеке түсінігін тыңдау.

Эмоциялық дайындықты түрлі әдіспен ұйымдастыруға болады. Мысалы, «Түсті таңда» әдісінде үстелге бірнеше түсті карточка қойылады. Әр оқушы өз көңіл күйіне жақын түсті таңдап, неге сол түсті алғанын қысқаша айтады. «Көңіл күй шеңбері» әдісінде балалар шеңберге тұрып, бір-біріне түстер арқылы тілектеседі: «Мен саған жасыл түстей тыныштық тілеймін», «Мен саған сары түстей қуаныш тілеймін». «Тыныш бояу» әдісінде оқушылар көзін жұмып, қысқа әуен тыңдайды да, ойына келген түсті атайды. Осындай жаттығулар сабаққа қызығушылық оятып, балаларды шығармашылық күйге енгізеді.

Эмоциялық дайындық кезінде жетекші баланың жауабына баға бермей, қолдау білдіруі керек. Мысалы, «қызық таңдау екен», «осы түс саған ерекше әсер берген сияқты», «сенің жауабыңнан тыныштық байқалады» деген сөздер баланы өз ойын жалғастыруға ынталандырады. Егер бала жауап бергісі келмесе, оны мәжбүрлемеген дұрыс. Ол тек түсті таңдап, кейін сурет арқылы ойын білдіруі мүмкін.

Тақырыпты ашу кезеңі

Тақырыпты ашу кезеңінде жетекші сабақтың негізгі мазмұнын түсіндіреді. Бұл түсіндіру ұзақ дәріс түрінде емес, балалардың жас ерекшелігіне сай қысқа, көрнекі, әсерлі және сұрақ-жауап арқылы жүргізілуі қажет. Түстердің көңіл күймен байланысы, жылы және суық түстердің әсері, ашық және қою реңктердің ерекшелігі, түстің сурет мазмұнын өзгерту қабілеті қарапайым мысалдар арқылы түсіндіріледі.

Мысалы, жетекші бірдей пішіндегі екі суретті көрсетеді: біріншісі ашық сары, қызғылт сары, жасыл түстермен, екіншісі көк, сұр, қою күлгін түстермен берілген. Оқушылар екі суретті салыстырып, қайсысы қуанышты, қайсысы тыныш немесе ойлы әсер беретінін айтады. Осы әдіс арқылы бала түстің көңіл күй қалыптастыратынын өз бақылауы арқылы түсінеді.

Тақырыпты ашу кезінде жас ерекшелігі ескеріледі. 7–9 жастағы балаларға түсінік ойын, ертегі, табиғат, күн, гүл, аспан, кемпірқосақ сияқты таныс бейнелер арқылы беріледі. 10–12 жастағы балаларға жылы және суық түстер, реңк, үйлесім, қарама-қарсылық ұғымдары енгізіледі. 13–14 жастағы оқушыларға түс символикасы, түстік шешім, композициялық әсер, көңіл күй портреті, абстрактілі бейнелеу туралы тереңірек түсіндіруге болады.

Тақырыпты ашуда ең маңызды қағида – түстерді қатаң ережеге айналдырмау. Жетекші «қызыл түс тек ашу», «көк түс тек мұң», «сары түс тек қуаныш» деп шектемеуі керек. Оның орнына «қызыл түс кейде қуат береді, кейде қобалжуды білдіруі мүмкін», «көк түс бір суретте тыныштықты, басқа суретте алыстағы арманды көрсетуі мүмкін» деген ашық түсіндіру дұрыс. Бұл баланың шығармашылық еркіндігін сақтайды.

Көрнекілікпен жұмыс кезеңі

Көрнекілікпен жұмыс оқушының көру арқылы қабылдауын дамытады және түстердің әсерін нақты мысал арқылы түсінуге көмектеседі. Бұл кезеңде суретшілердің еңбектері, табиғат фотосуреттері, түстік палитралар, балалардың бұрынғы жұмыстары, түстер картасы, көңіл күй иллюстрациялары, сәндік-қолданбалы өнер үлгілері қолданылуы мүмкін. Көрнекілік баланың көз алдына идея береді, бірақ дайын көшірме ретінде ұсынылмауы қажет.

Көрнекілікпен жұмыс кезінде жетекші оқушыларға бағыттаушы сұрақтар қояды: «Бұл суретте қай түс басым?», «Сурет қандай көңіл күй тудырып тұр?», «Егер осы суреттегі сары түсті көк түске ауыстырсақ, әсері өзгере ме?», «Қай түстер бір-бірімен үйлесіп тұр?», «Қай түс басты бейнені айқындап тұр?». Мұндай сұрақтар баланы жай қарауға емес, талдауға үйретеді.

Табиғат фотосуреттерін қолдану да тиімді. Мысалы, күннің шығуы, күзгі орман, жаңбырлы қала, көктемгі дала, теңіз, қарлы табиғат көріністері әртүрлі көңіл күй береді. Оқушылар табиғаттағы түстердің адамға қалай әсер ететінін байқайды. Осы арқылы олар суретте табиғат реңктерін өз көңіл күйімен байланыстырып қолдануға үйренеді.

Балалардың дайын жұмыстарын көрсету кезінде өте сақ болу қажет. Бір оқушының жұмысын «ең жақсы үлгі» деп бөліп көрсету басқа балалардың сенімін төмендетуі мүмкін. Сондықтан дайын жұмыстарды «түстерді қолдану тәсілі», «қызықты шешім», «ерекше реңк», «көңіл күйді жеткізу жолы» ретінде талдаған дұрыс. Мақсат – көшіру емес, әртүрлі шығармашылық жолдарды көрсету.

Практикалық жұмыс кезеңі

Практикалық жұмыс – сабақтың негізгі бөлігі. Бұл кезеңде оқушылар берілген тақырыпқа сәйкес түстерді таңдап, көңіл күйді бейнелейді. Жұмыс тақырыбы баланың жасына, сабақ мақсатына және алдыңғы дайындыққа байланысты таңдалады. Мысалы, кіші жастағыларға «Қуанышты күн», «Менің көңілді әлемім», «Түстер қаласы» сияқты нақты әрі қызықты тақырыптар берілсе, орта жастағыларға «Менің көңіл күйімнің картасы», «Музыка естігендегі түстер», «Жылы және суық сезімдер» ұсынылады. Ересектеу оқушыларға «Менің ішкі әлемім», «Үнсіз эмоция», «Көңіл күй портреті», «Болашақ мамандығымның түсі» сияқты тереңірек тапсырмалар тиімді.

Практикалық жұмыс барысында жетекші дайын шешім бермей, бағыттаушы рөл атқарады. Егер оқушы қандай түсті таңдауды білмесе, оған «сен қандай көңіл күйді көрсеткің келеді?», «осы сезімге қай түс жақын?», «ашық реңк пе, әлде қою реңк пе көбірек сәйкес келеді?» деген сұрақтар қоюға болады. Мұндай сұрақтар баланың өз шешімін табуына көмектеседі. Жетекші оқушының орнына бояп бермеуі, дайын композиция сызбауы, баланың шығармашылық дербестігін сақтауы қажет.

Практикалық жұмыс кезінде оқушылардың әртүрлі қарқынмен жұмыс жасайтыны ескеріледі. Бір бала тез шешім қабылдап, бояуды батыл қолданса, екінші бала ұзақ ойланып, түсті сақтықпен таңдайды. Кейбір оқушылар нақты бейне салғанды ұнатса, кейбірі абстрактілі дақ, сызық, пішін арқылы көңіл күйді береді. Мұндай айырмашылықтар табиғи құбылыс ретінде қабылдануы керек. Сабақта барлық баладан бірдей нәтиже талап ету шығармашылық еркіндікті шектейді.

Практикалық кезеңде қолдануға болатын сабақ құрылымы төмендегі кестеде жүйеленді.

Шығармашылық талдау кезеңі

Шығармашылық талдау кезеңі баланың өз жұмысын түсіндіруіне және басқа оқушылардың еңбегін құрметпен қабылдауына мүмкіндік береді. Бұл кезеңде суреттерді тек әдемілігі бойынша бағалау дұрыс емес. Негізгі назар түстің көңіл күйді қалай жеткізгеніне, оқушының қандай шешім қабылдағанына, суреттегі реңктердің қандай әсер бергеніне аударылады.

Оқушыларға өз жұмысын таныстыру үшін қарапайым сөйлем үлгілерін ұсынуға болады: «Мен бұл түсті таңдадым, себебі...», «Менің суретімдегі басты көңіл күй...», «Маған осы реңк ұнады, өйткені...», «Мен қуанышты/тыныштықты/арманды осылай көрсеткім келді». Мұндай сөйлемдер әсіресе ойын толық жеткізуге қиналатын балаларға көмектеседі.

Шығармашылық талдау кезінде жетекші әр баланың жұмысынан бір ерекшелік табуға тырысуы керек. Мысалы, «сенің жұмысыңда жылы түстер суретке қуаныш беріп тұр», «көк реңктер тыныштық сезімін күшейткен», «қарама-қарсы түстер басты бейнені жақсы айқындаған», «жұмысыңда ерекше қиял байқалады» деген кері байланыс оқушының еңбегін бағалауға және келесі жұмысқа ынталандыруға көмектеседі.

Оқушылар бір-бірінің жұмысын талдағанда да мәдениетті сөйлеуге үйренуі қажет. «Ұнамайды» деген қысқа пікірдің орнына «маған мына түс үйлесімі қызық көрінді», «суреттен тыныштық сезілді», «мына ашық түс көңілді әсер берді» деген нақты әрі құрметті пікір айтуға бағыттау керек. Осы тәсіл балалар арасында өзара қолдау мәдениетін қалыптастырады.

Рефлексия кезеңі

Рефлексия – сабақ соңында оқушының өз сезімін, шығармашылық әрекетін және нәтижесін түсінуіне мүмкіндік беретін маңызды кезең. Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабағында рефлексия жай ғана «сабақ ұнады ма?» деген сұрақпен шектелмеуі керек. Ол баланың бүгінгі таңдаған түсін, жұмыс кезіндегі көңіл күйін, сурет салу барысында болған өзгерісті, өзіне жақын реңкті анықтауға бағытталуы қажет.

Рефлексия сұрақтары қысқа әрі түсінікті болуы керек: «Мен бүгін қандай түсті көбірек сезіндім?», «Сурет салғанда көңіл күйім өзгерді ме?», «Қай түс маған жақын болды?», «Қай реңкті қолдану маған қызықты болды?», «Мен келесі сабақта қандай түспен жұмыс жасағым келеді?», «Менің суретім қандай сезімді білдіреді?». Балалар жасына қарай ауызша, жазбаша немесе түсті карточка арқылы жауап бере алады.

7–9 жастағы балалар үшін рефлексияны ойын түрінде ұйымдастырған тиімді. Мысалы, «Көңіл күй түсін таңда» әдісінде оқушы сабақ соңындағы сезіміне сай түсті карточка көтереді. 10–12 жастағы балалар қысқа сөйлеммен жауап бере алады. 13–14 жастағы оқушылар шағын пікір жазып, өз жұмысына талдау жасай алады.

Сабақ соңындағы рефлексия жетекші үшін де маңызды ақпарат береді. Оқушылардың қай түстерді жиі таңдағаны, қай тапсырмаға қызыққаны, қандай жерде қиналғаны келесі сабақтарды жоспарлауға көмектеседі. Осылайша сабақ құрылымы тек бір күндік жұмыс емес, жүйелі шығармашылық дамудың бөлігіне айналады.

Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабағының әдістемелік ерекшелігі

Бұл бағыттағы сабақтың басты ерекшелігі – баланың жеке сезіміне, таңдауына және шығармашылық шешіміне құрметпен қарау. Мұнда жетекші бақылаушы ғана емес, бағыт беруші, қолдаушы, шабыттандырушы рөлін атқарады. Ол оқушыға дайын жауап ұсынбайды, керісінше сұрақ қою арқылы ойлануға жетелейді. Сабақ барысында әр бала өз қарқынымен жұмыс істеп, өзіне жақын түстерді таңдап, өз көңіл күйін бейнелейді.

Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабағында бағалау да ерекше сипатта жүргізіледі. Мұнда жұмысты «жақсы» немесе «нашар» деп бөлуге болмайды. Бағалау оқушының ізденісін, түсті саналы қолдануын, көңіл күйді жеткізуге талпынысын, өз жұмысын түсіндіруін қолдауға бағытталады. Мұндай тәсіл баланың сенімін арттырады және шығармашылыққа қызығушылығын сақтайды.

Сабақ құрылымының тағы бір маңызды жағы – кәсіби бағдармен байланысы. Түстерді дұрыс сезіну және қолдану болашақта суретші, дизайнер, иллюстратор, интерьер безендіруші, аниматор, сәндік-қолданбалы өнер шебері сияқты мамандықтарға қызығушылықты арттырады. Сондықтан сабақ барысында жетекші түстердің өнерде, дизайнда, киім үлгісінде, жарнамада, интерьерде, мультфильмде қалай қолданылатынын қысқаша мысалдармен байланыстыра алады.

Қорыта айтқанда, «Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабағы нақты құрылыммен ұйымдастырылғанда ғана тиімді нәтиже береді. Ұйымдастыру кезеңі баланы сабаққа дайындайды, эмоциялық дайындық ішкі сезімге назар аудартады, тақырыпты ашу түстің мағынасын түсіндіреді, көрнекілікпен жұмыс көру арқылы талдауды дамытады, практикалық кезең шығармашылық әрекетке жетелейді, талдау оқушының ойын ашуға көмектеседі, рефлексия өзін тануға мүмкіндік береді. Осындай жүйелі сабақ құрылымы баланың түсті саналы қабылдауына, көңіл күйін көркем түрде жеткізуіне, эстетикалық талғамын дамытуына және шығармашылық тұлға ретінде қалыптасуына ықпал етеді.

2.2. Қолданылатын әдістер

«Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу жұмысы әртүрлі әдістерді жүйелі қолдану арқылы нәтижелі болады. Әдісті дұрыс таңдау баланың жас ерекшелігіне, шығармашылық дайындығына, сабақ тақырыбына, қолданылатын материалға және күтілетін нәтижеге байланысты. Түспен жұмыс жасау барысында оқушы тек сурет салу техникасын меңгермейді, сонымен бірге өз сезімін тануға, ойлануға, бақылауға, салыстыруға, таңдаған түстерін түсіндіруге және көркемдік шешім қабылдауға үйренеді.

Үйірме жетекшісі үшін қолданылатын әдістердің мақсаты – баланы дайын үлгіні қайталауға емес, түсті өз ойы мен көңіл күйін жеткізетін көркем құрал ретінде қабылдауға бағыттау. Сондықтан сабақта әңгімелесу, бақылау, салыстыру, еркін сурет салу, музыка арқылы бейнелеу, ассоциация, коллаж және арт-терапиялық элементтер бір-бірімен байланыста қолданылады. Әр әдіс баланың шығармашылық белсенділігін арттырып, түстерді саналы қолдануына мүмкіндік береді.

Әңгімелесу әдісі

Әңгімелесу әдісі баланың түс туралы ойын, жеке әсерін, түсті қабылдау ерекшелігін білуге көмектеседі. Бұл әдіс сабақтың басында, тақырыпты ашу кезінде, практикалық жұмыс барысында және шығармашылық талдау кезеңінде тиімді қолданылады. Әңгімелесу арқылы жетекші оқушының қандай түсті ұнататынын, түстерді қандай сезіммен байланыстыратынын, белгілі бір реңкті не үшін таңдағанын анықтай алады.

Әңгімелесу әдісінде басты назар баланың жауабын түзетуге емес, оны тыңдауға бағытталады. Мысалы, оқушы «маған көк түс қуаныш береді» десе, жетекші «көк түс көбіне мұңды білдіреді» деп шектеу қоймауы керек. Керісінше, «көк түс саған неге қуаныш береді?», «ол саған нені еске түсіреді?», «суретіңде көк түс қандай әсер беріп тұр?» деген сұрақтар арқылы баланың жеке түсінігін ашуға болады. Осындай әңгіме оқушының өз ойын еркін айтуына, таңдаған түсін дәлелдеуге, шығармашылық шешімін түсіндіруге көмектеседі.

Әңгімелесу әдісі әсіресе 7–14 жас аралығындағы балалар үшін өте маңызды. Кіші жастағы оқушылар қысқа жауап берсе де, түсті сезіммен байланыстыра бастайды. Орта жастағы оқушылар өз таңдауын түсіндіруге үйренеді. Ересектеу оқушылар түстер арқылы ішкі ойды, мінезді, болашаққа байланысты армандарын сипаттай алады. Сондықтан әңгімелесу әдісі баланың сөйлеу мәдениетін, эмоционалдық сөздік қорын және көркемдік ойлауын дамытады.

Әңгімелесу кезінде қолдануға болатын сұрақтар:

Бақылау әдісі

Бақылау әдісі оқушының қоршаған ортадағы түстерді байқауына, олардың өзгерісін сезінуіне және көркемдік әсерін түсінуіне көмектеседі. Табиғаттағы, киімдегі, заттардағы, интерьердегі, ойыншықтардағы, кітап мұқабаларындағы, жарнамалардағы түстерді бақылау баланың түстік қабылдауын дамытады. Бала түсті тек қағаздағы бояу ретінде емес, өмірдің барлық саласында кездесетін маңызды белгі ретінде түсіне бастайды.

Бақылау әдісін сабақта бірнеше бағытта қолдануға болады. Табиғатты бақылау кезінде оқушылар аспанның таңертең, түсте, кешке әртүрлі реңкте болатынын, жапырақтардың маусымға қарай өзгеретінін, жаңбырлы күн мен шуақты күннің түстері бірдей әсер бермейтінін байқайды. Заттарды бақылау кезінде бала киім түсінің, бөлме түсінің, ойыншық түсінің көңіл күйге қалай әсер ететінін түсінеді. Интерьерді бақылау арқылы жылы түстердің бөлмені жайлы, ал суық түстердің кең әрі тыныш көрсетуі мүмкін екенін байқайды.

Үйірме жетекшісі бақылауды тек көрумен шектемей, сұрақ арқылы тереңдетуі қажет. Мысалы, «Күзгі жапырақтар қандай көңіл күй береді?», «Жаңбырлы күннің түсі қандай?», «Мерекелік безендіруде неге ашық түстер көп қолданылады?», «Бөлмедегі түстер адамның көңіл күйіне әсер ете ме?» деген сұрақтар оқушыларды ойлануға жетелейді. Осы әдіс арқылы балалар сурет салғанда түсті табиғаттан, өмірден, күнделікті ортадан іздеуге үйренеді.

Бақылау әдісі бойынша жұмыс үлгілері:

Салыстыру әдісі

Салыстыру әдісі түстердің айырмашылығын, әсерін, үйлесімін және көңіл күймен байланысын түсіндіруде өте тиімді. Бала екі немесе бірнеше түсті қатар көргенде, олардың әсерін нақты сезінеді. Мысалы, жылы түстермен салынған сурет пен суық түстермен салынған суретті салыстырғанда, оқушы олардың әртүрлі көңіл күй тудыратынын байқайды. Ашық және қою реңктерді салыстыру арқылы суреттің жеңіл немесе салмақты әсер беруін түсінеді.

Салыстыру әдісі оқушыны талдауға үйретеді. Ол жай ғана «маған ұнайды» деп жауап бермей, «бұл сурет жылы түстермен салынғандықтан қуанышты көрінеді», «мына жұмыста қою көк реңк тыныштық әсерін күшейтіп тұр», «ашық сары түс басты бейнені айқындаған» деп түсіндіруге дағдыланады. Осы қабілет баланың көркемдік тілін дамытады.

Салыстыруды сабақта әртүрлі жолмен жүргізуге болады. Бір тақырыпты екі түстік шешіммен орындау, бір пішінді бірнеше түспен бояу, бір реңктің ашық және қою түрін салыстыру, жылы және суық палитра құрастыру, екі оқушының жұмысындағы түстік ерекшелікті талдау – тиімді тәсілдер. Мұнда басты шарт – салыстыру баланы бір-бірімен жарыстыру үшін емес, түстердің әсерін түсіну үшін жүргізілуі керек.

Салыстыру әдісіне арналған тапсырмалар:

Еркін сурет салу әдісі

Еркін сурет салу әдісі баланың өз көңіл күйін шектеусіз бейнелеуіне мүмкіндік береді. Бұл әдісте оқушыға дайын үлгі, нақты түс, міндетті композиция ұсынылмайды. Бала өз сезіміне жақын түстерді таңдайды, қалаған пішін, сызық, дақ, бейне арқылы ойын жеткізеді. Еркін сурет салу әсіресе эмоциялық тақырыптарды ашуда маңызды, себебі бала ішкі сезімін тікелей әрі табиғи түрде көрсетуге мүмкіндік алады.

Бұл әдісті қолданғанда жетекші баланың жұмысына араласуды азайтып, тек бағыт беруші сұрақтар қоюы керек. Мысалы, «қандай сезімді бейнелегің келеді?», «осы көңіл күйге қай түс жақын?», «суретіңде қозғалыс бола ма, әлде тыныштық па?» деген сұрақтар оқушыны ойлантады, бірақ дайын шешім бермейді. Еркіндік сақталған кезде бала өзіне сенеді, өзгеше түстік шешім қабылдаудан қорықпайды.

Еркін сурет салу әдісін «Менің бүгінгі көңіл күйім», «Менің ішкі әлемім», «Түстер сөйлейді», «Арман түсі», «Үнсіз эмоция» сияқты тақырыптарда қолдануға болады. Кіші жастағы балалар дақ, сызық, қарапайым бейнелер арқылы жұмыс жасайды. Орта жастағы оқушылар түстерді көңіл күймен байланыстырады. Ересектеу оқушылар абстрактілі композиция, символдық бейне, күрделі түстік шешім қолдана алады.

Музыка арқылы бейнелеу әдісі

Музыка арқылы бейнелеу әдісі баланың есту арқылы алған әсерін түстермен жеткізуге бағытталады. Музыка адамның көңіл күйіне тікелей әсер етеді, ал сол әсерді бояу арқылы беру баланың қиялын, сезімталдығын және шығармашылық қабылдауын дамытады. Бұл әдіс түстерді дыбыс, ырғақ, қозғалыс, сезіммен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Сабақта жетекші қысқа музыкалық үзінді қосады. Әуен көңілді, баяу, жұмбақ, сергек, тыныш немесе ойлы болуы мүмкін. Оқушылар әуенді тыңдап отырып, көз алдына қандай түстер келгенін, қандай сызықтар немесе пішіндер елестегенін ойлайды. Кейін сол әсерді қағаз бетіне түсіреді. Мұнда нақты зат салу міндетті емес. Оқушы дыбысты түспен, ырғақты сызықпен, көңіл күйді реңкпен бере алады.

Музыка арқылы бейнелеу әдісін қолданғанда әуенді дұрыс таңдау маңызды. 7–9 жастағы балаларға қысқа, анық, көңілді немесе баяу әуендер тиімді. 10–12 жастағы балаларға әртүрлі көңіл күйдегі екі әуенді салыстырып салуға болады. 13–14 жастағы оқушыларға күрделірек, ішкі толғаныс тудыратын әуендер арқылы абстрактілі жұмыс орындатуға болады.

Музыка арқылы бейнелеу кезеңдері:

Ассоциация әдісі

Ассоциация әдісі баланың бір сезімді, ұғымды немесе ойды түспен, пішінмен, бейнемен байланыстыруына көмектеседі. Бұл әдіс шығармашылық ойлауды дамытады, себебі бала дайын жауап бермейді, өз елестетуіне сүйенеді. Мысалы, «Қуаныш қандай түске ұқсайды?», «Тыныштық қандай пішінге ұқсайды?», «Арманның түсі қандай?», «Достықты қандай реңкпен көрсетуге болады?» деген сұрақтар баланы түстер мен сезімдер арасындағы байланысты іздеуге жетелейді.

Ассоциация әдісі арқылы оқушы абстрактілі ұғымдарды бейнелеуге үйренеді. Қуаныш, тыныштық, арман, қорқыныш, үміт, шабыт сияқты сезімдердің нақты пішіні жоқ. Бірақ бала оларды түс, сызық, дақ, кеңістік, символ арқылы көрсете алады. Осы әдіс баланың қиялын кеңейтеді, көркемдік ойлауын тереңдетеді, жеке көзқарасын білдіруге мүмкіндік береді.

Ассоциациялық тапсырмаларды ауызша, жазбаша немесе сурет түрінде орындауға болады. Кіші жастағы балалар бір сөзге бір түс таңдайды. Орта жастағы оқушылар сезімге бірнеше түс пен пішін ұсынады. Ересектеу оқушылар ассоциация негізінде толық композиция жасайды.

Ассоциация әдісіне арналған тапсырмалар:

Коллаж әдісі

Коллаж әдісі түрлі материалдарды біріктіру арқылы көңіл күй композициясын жасауға мүмкіндік береді. Бұл әдісте оқушылар түрлі түсті қағаз, мата, журнал қиындысы, табиғи материал, жіп, жапырақ, фольга, картон сияқты материалдарды қолдана алады. Коллаж баланың қол моторикасын, түстік талғамын, материалмен жұмыс жасау дағдысын және композициялық ойлауын дамытады.

Коллаж әдісі әсіресе сурет салуға сенімсіз балалар үшін тиімді. Кейбір оқушылар қылқаламмен сурет салудан қиналуы мүмкін, бірақ дайын түсті қағаздарды қиып, орналастыру арқылы өз ойын еркін жеткізеді. Материалды таңдау, қию, жапсыру, үйлестіру барысында бала түстерді салыстырады, реңктерді сезінеді, композиция құрастырады.

Көңіл күй коллажын жасау кезінде оқушы алдымен қандай сезімді бейнелегісі келетінін анықтайды. Кейін сол сезімге сәйкес түстер мен материалдар таңдайды. Мысалы, қуаныш үшін ашық сары, қызғылт сары, қызыл қағаздар; тыныштық үшін көгілдір, ақ, жұмсақ жасыл реңктер; қиял үшін күлгін, жылтыр, ерекше фактуралы материалдар қолданылуы мүмкін. Бірақ материал таңдауда да баланың жеке шешімі құрметтеледі.

Коллаж әдісі бойынша тапсырмалар:

Арт-терапиялық элементтер

Арт-терапиялық элементтер баланың өзін еркін сезінуіне, ішкі қысымын жеңілдетуіне, шығармашылыққа ашылуына ықпал етеді. Бұл бағытта қолданылатын жұмыстар емдеу немесе диагноз қою мақсатын көздемейді. Үйірме жетекшісі психолог қызметін атқармайды, бірақ бейнелеу өнерінің тыныштандырушы, қолдаушы, еркіндік беруші мүмкіндігін сабақта тиімді қолдана алады. Сондықтан арт-терапиялық элементтер шығармашылық жайлылық қалыптастыру құралы ретінде қарастырылады.

Арт-терапиялық элементтерге еркін бояу, дақпен жұмыс, тыныс ырғағымен сызық жүргізу, жұмсақ реңктермен бояу, мандала тәрізді шеңберлік композициялар, көңіл күй дақтары, саусақпен бояу, түсті таңдау жаттығулары жатады. Мұндай жұмыстар баланың бойындағы қысымды азайтып, назарын шығармашылық әрекетке бағыттайды. Әсіресе сабаққа қобалжып келген, өзіне сенімсіз немесе «мен сурет сала алмаймын» дейтін балаларға бұл әдістер қолдау береді.

Арт-терапиялық элементтерді қолданғанда жетекші баланың жұмысын талдауда өте мұқият болуы керек. Бояу таңдауы арқылы баланың жеке жағдайына нақты қорытынды жасауға болмайды. Мысалы, қою түстерді таңдаған бала міндетті түрде көңілсіз деген сөз емес. Ол жай ғана түнгі көріністі, құпия әлемді немесе айқын контурды ұнатуы мүмкін. Сондықтан жетекші түстерді тек шығармашылық белгі ретінде қабылдап, баланың өз түсіндіруін тыңдауы қажет.

Арт-терапиялық элементтерге арналған қысқа жаттығулар:

Әдістерді біріктіріп қолдану

Сабақта бір ғана әдісті қолдану жеткіліксіз болуы мүмкін. Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу жұмысы бірнеше әдісті өзара байланыстыру арқылы нәтижелі болады. Мысалы, сабақ әңгімелесуден басталып, бақылау арқылы жалғасады, кейін салыстыру жүргізіледі, соңында еркін сурет салу немесе коллаж орындалады. Ал рефлексия кезінде оқушылар өз жұмыстары туралы әңгімелейді. Мұндай біріктірілген әдістеме баланың көру, есту, сезіну, ойлау, сөйлеу және бейнелеу қабілеттерін қатар дамытады.

Әдістерді сабақ мақсатына қарай таңдаған дұрыс. Егер сабақтың мақсаты түстердің көңіл күйге әсерін түсіндіру болса, әңгімелесу, бақылау және салыстыру әдістері тиімді. Егер мақсат баланың ішкі сезімін еркін бейнелеу болса, еркін сурет салу және арт-терапиялық элементтер қолданылады. Егер мақсат қиял мен ассоциацияны дамыту болса, музыка арқылы бейнелеу, ассоциация және коллаж әдістері пайдалы.

Әдістерді қолдану жүйесі:

Әдістерді қолданудағы жетекші ұстанымдар

Үйірме жетекшісі әдістерді қолданғанда бірнеше маңызды ұстанымды сақтауы қажет. Біріншіден, баланың шығармашылық еркіндігі шектелмеуі керек. Түсті таңдауда, реңк қолдануда, бейнені құрастыруда балаға мүмкіндік беру маңызды. Екіншіден, әр баланың жеке қарқыны ескерілуі қажет. Бір оқушы тапсырманы тез орындаса, екіншісі ұзақ ойланып жұмыс жасауы мүмкін. Үшіншіден, баланың жұмысы салыстыру немесе кеміту үшін емес, дамыту үшін талданады. Төртіншіден, түстерге байланысты нақты психологиялық қорытынды жасалмайды. Бесіншіден, әр әдіс сабақтың мазмұнына сәйкес, мақсатты түрде қолданылуы тиіс.

Қолданылатын әдістердің барлығы баланың шығармашылық белсенділігін арттыруға, түстерді саналы қабылдауына және көңіл күйді көркем тілмен жеткізуіне бағытталады. Әңгімелесу баланың ойын ашады, бақылау қоршаған ортадағы түстерді байқауға үйретеді, салыстыру талдау қабілетін дамытады, еркін сурет салу ішкі сезімді бейнелеуге мүмкіндік береді, музыка арқылы бейнелеу қиялды кеңейтеді, ассоциация символдық ойлауды қалыптастырады, коллаж материалмен жұмыс жасау мәдениетін дамытады, арт-терапиялық элементтер баланың өзін еркін сезінуіне жағдай жасайды.

Қорыта айтқанда, «Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу әдістемесі әртүрлі әдістердің үйлесімді қолданылуына негізделеді. Әдістерді жас ерекшелігіне, сабақ мазмұнына және баланың жеке мүмкіндігіне қарай таңдау сабақтың тиімділігін арттырады. Дұрыс ұйымдастырылған әдістемелік жұмыс нәтижесінде оқушы түстерді жай ғана бояу ретінде емес, сезімін, ойын, қиялын, арманын жеткізетін көркем тіл ретінде қабылдайды. Бұл оның эмоционалдық танымын, эстетикалық талғамын, шығармашылық дербестігін және өнерге қызығушылығын дамытуға ықпал етеді.

2.3. Қажетті құрал-жабдықтар

«Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабақтарын нәтижелі ұйымдастыру үшін қажетті құрал-жабдықтар алдын ала жүйеленіп, баланың жас ерекшелігіне, сабақ тақырыбына және қолданылатын әдіске сәйкес дайындалуы қажет. Бейнелеу өнері сабағында құралдың дұрыс таңдалуы оқушының шығармашылық әрекетіне тікелей әсер етеді. Егер бала қолайлы бояу, сапалы қағаз, ыңғайлы қылқалам, түстік карточка, көрнекі сурет сияқты материалдармен жұмыс жасаса, оның сабаққа қызығушылығы артып, өз ойын еркін жеткізуге мүмкіндік алады. Сондықтан құрал-жабдықтар тек техникалық қажеттілік емес, шығармашылық ортаны қалыптастыратын маңызды әдістемелік негіз болып саналады.

Түстер арқылы көңіл күйді бейнелеуде қолданылатын құралдар баланың түсті сезінуіне, реңкті ажыратуына, бояуды араластыруына, сызық пен дақ арқылы эмоция беруіне жағдай жасауы керек. Мысалы, акварель бояуы жұмсақ, мөлдір, жеңіл көңіл күйді көрсетуге ыңғайлы болса, гуашь қанық, айқын, әсерлі түстік шешім жасауға мүмкіндік береді. Түрлі түсті қарындаштар нәзік сызықтар мен ұсақ бөлшектерді бейнелеуге қолайлы. Пастель жұмсақ реңктерді, нәзік ауысуларды, арманшыл немесе тыныш көңіл күйді беруге тиімді. Фломастерлер ашық, нақты, сәндік сипаттағы жұмыстарға пайдаланылады. Әр құралдың өзіндік көркемдік мүмкіндігі бар, сондықтан үйірме жетекшісі сабақ мақсатына қарай материалды дұрыс таңдауы қажет.

Акварель бояуы

Акварель бояуы түстердің мөлдірлігін, жеңілдігін, жұмсақ ауысуын көрсетуге өте қолайлы. Оқушылар акварель арқылы аспан, су, табиғат, тыныштық, арман, нәзік көңіл күй тақырыптарын бейнелей алады. Бұл бояу түрі түсті су арқылы ашық немесе қою етіп өзгертуге мүмкіндік береді. Осы арқылы бала бір түстің бірнеше реңкін байқап, оның көңіл күйге әсерін түсінеді. Мысалы, ашық көк түс жеңілдік пен тыныштық берсе, қою көк тереңдік пен ойлану әсерін тудыруы мүмкін.

Акварельмен жұмыс жасағанда су мөлшерін дұрыс пайдалану, қылқаламды таза ұстау, түстерді біртіндеп араластыру ережелері түсіндіріледі. Кіші жастағы балаларға акварельмен еркін дақ жасау, аспан, гүл, күн, кемпірқосақ салу сияқты жеңіл тапсырмалар беріледі. 10–12 жастағы оқушыларға жылы және суық түстерді араластыру, реңк шығару, көңіл күй фонын жасау ұсынылады. 13–14 жастағы оқушылар акварель арқылы абстрактілі композиция, көңіл күй портреті немесе ішкі әлем тақырыбын орындай алады.

Гуашь бояуы

Гуашь бояуы қанық, тығыз, айқын түс беретіндіктен, әсерлі композиция жасауға қолайлы. Бұл материал балаларға түстерді батыл қолдануға мүмкіндік береді. Гуашьпен салынған суретте түс анық көрінеді, бір түстің үстінен екінші түсті жағуға болады, қате кеткен жерді түзету жеңіл. Сондықтан гуашь 7–14 жас аралығындағы балалармен жұмыс жүргізуге ыңғайлы материалдардың бірі саналады.

Гуашь қуаныш, мереке, қозғалыс, батылдық, күш, қиял сияқты тақырыптарды бейнелеуде жақсы нәтиже береді. Мысалы, «Қуанышты күн», «Түстер қаласы», «Менің көңілді әлемім», «Болашақ мамандығымның түсі» тапсырмаларында гуашь бояуы тиімді қолданылады. Сонымен қатар гуашь арқылы қарама-қарсы түстерді, ашық және қою реңктерді, басты бейне мен фон арасындағы айырмашылықты түсіндіруге болады.

Түрлі түсті қарындаштар

Түрлі түсті қарындаштар ұсақ бөлшектерді бейнелеуге, сызықпен жұмыс жасауға, реңкті біртіндеп қоюлатуға және жұмсақ бояуға қолайлы. Бұл құрал әсіресе сабырлы, мұқият жұмыс жасауды ұнататын балалар үшін тиімді. Түрлі түсті қарындаштар арқылы оқушы көңіл күй картасын, шағын композиция, гүл, кейіпкер, табиғат көрінісі, өрнек, түстік эскиз жасай алады.

Қарындашпен жұмыс барысында оқушы түсті қатты немесе жеңіл басу арқылы реңктің өзгеретінін байқайды. Осы әрекет баланың қол қимылын, бақылауын, шыдамдылығын, ұқыптылығын дамытады. Сонымен қатар қарындашпен салынған жұмыс баланың түсті бірден емес, біртіндеп күшейтуіне мүмкіндік береді. Бұл өзіне сенімсіз балалар үшін қолайлы, себебі олар бояуды асықпай таңдайды және жұмысын бақылап отырып орындайды.

Пастель

Пастель түстердің жұмсақтығын, нәзіктігін, бір-біріне жеңіл ауысуын көрсетуге мүмкіндік береді. Бұл құрал көңіл күйді бейнелеуде өте әсерлі нәтиже береді. Пастельмен жұмыс жасағанда бала түсті саусақпен немесе арнайы қағазбен жұмсартып, реңктерді араластыра алады. Нәтижесінде суретте жылы, тыныш, арманшыл, қиялға жақын әсер пайда болады.

Пастельді «Тыныштық әлемі», «Менің ішкі әлемім», «Арман түсі», «Музыка естігендегі түстер» сияқты сабақтарда қолдануға болады. Бірақ пастельмен жұмыс жасағанда тазалық ережесі сақталуы керек. Қолды сүртуге арналған майлық, жұмыс үстелін қорғауға арналған төсеніш және дайын жұмысты сақтау үшін бөлек парақ қолданған дұрыс.

Фломастерлер

Фломастерлер ашық, нақты, сәндік сипаттағы жұмыстарға өте ыңғайлы. Олар балаларға жылдам нәтиже береді, түстері қанық көрінеді, сызықтары анық шығады. Фломастерлерді плакат, түстік белгі, көңіл күй смайликтері, сәндік өрнек, иллюстрация, шағын карточка жасау кезінде қолдануға болады.

Фломастермен жұмыс жасау әсіресе 7–9 жастағы балаларға қызықты. Олар ашық түстерді жақсы көреді және жылдам боялған жұмыстан қуаныш алады. Ал 10–14 жастағы оқушылар фломастерді композициядағы басты нысанды айқындау, контур жүргізу, түстік акцент жасау үшін пайдалана алады.

Қылқалам, палитра және су құятын ыдыс

Қылқалам – бояумен жұмыс жасаудағы негізгі құрал. Әртүрлі қалыңдықтағы қылқаламдар оқушыға кең дақ, жіңішке сызық, жұмсақ реңк, ұсақ бөлшек жасауға мүмкіндік береді. Жуан қылқалам фон бояуға, үлкен дақ жасауға, еркін қозғалыс беруге ыңғайлы. Жіңішке қылқалам ұсақ бөлшек, сызық, өрнек, контур үшін қолданылады.

Палитра түстерді араластыруға қажет. Оқушы палитра арқылы жаңа реңк шығарып, түстердің өзгерісін бақылайды. Мысалы, сары мен көкті араластырып жасыл түс алады, қызыл мен ақты араластырып қызғылт реңк шығарады. Осы тәжірибе түстерді зерттеуге, салыстыруға, саналы таңдауға үйретеді.

Су құятын ыдыс акварель және гуашьпен жұмыс жасағанда қажет. Су таза болуы керек, себебі лас су түстерді бұзып, реңктің анық шығуына кедергі келтіреді. Балаларға қылқаламды жуғаннан кейін сүртіп қолдану, түстерді араластырғанда тазалық сақтау, жұмыс соңында құралдарды реттеу дағдылары үйретіледі.

Қағаз түрлері

Альбом, А4 және А3 форматтағы қағаздар сабақ тақырыбына қарай таңдалады. А4 қағазы қысқа жаттығуларға, көңіл күй картасына, түстік эскизге, рефлексиялық жұмысқа қолайлы. А3 қағазы үлкен композиция, топтық жұмыс, көрмелік жұмыс, коллаж, тақырыптық сурет жасау үшін пайдаланылады.

Қағаздың сапасы да маңызды. Акварельге қалыңдау, суды көтеретін қағаз қажет. Гуашь үшін тығыз қағаз тиімді. Фломастерге тегіс қағаз, пастельге сәл бұдырлау қағаз қолданған ыңғайлы. Егер қағаз жұқа болса, бояу жайылып, баланың жұмысына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан жетекші сабақ алдында материалдың сапасын тексеріп, тапсырмаға сәйкес қағаз түрін дайындауы керек.

Түрлі түсті қағаз, желім және қайшы

Түрлі түсті қағаз коллаж, аппликация, түстік композиция, көңіл күй картасы, топтық жұмыс жасауға қолданылады. Бұл материал балаларға түстерді боямай-ақ, дайын реңктер арқылы салыстыруға және үйлестіруге мүмкіндік береді. Түрлі түсті қағазбен жұмыс жасау қол моторикасын, кеңістікті сезінуін, композициялық ойлауын дамытады.

Желім мен қайшыны қолданғанда қауіпсіздік ережелері міндетті түрде түсіндіріледі. Қайшыны дұрыс ұстау, бір-біріне ұсыну, қағазды ұқыпты қию, желімді мөлшермен пайдалану, жұмыс орнын таза ұстау ережелері сабақ басында еске салынады. Кіші жастағы балаларға қарапайым пішіндерді қию ұсынылса, ересектеу оқушылар күрделірек композиция, символдық бейнелер, кәсіби бағдарлық коллаж жасай алады.

Табиғи материалдар

Табиғи материалдар баланың қоршаған ортамен байланысын күшейтеді. Жапырақ, гүл күлтесі, ұсақ бұтақ, кепкен шөп, тұқым, тас, қабық сияқты материалдарды қолдану арқылы оқушы табиғаттағы түстер мен фактураларды байқайды. Табиғи материалдар «Табиғат көңіл күйі», «Күзгі әсер», «Жасыл әлем», «Тыныштық бұрышы» сияқты тақырыптарға тиімді.

Табиғи материалмен жұмыс балада экологиялық мәдениет қалыптастыруға да ықпал етеді. Оқушы табиғатты бүлдірмей, жерге түскен жапырақ, кепкен материал, қауіпсіз табиғи заттарды қолдануды үйренеді. Бұл шығармашылықпен қатар, табиғатты құрметтеу, ұқыптылық және жауапкершілік дағдыларын дамытады.

Мата қиындылары

Мата қиындылары түстердің ғана емес, фактураның да көңіл күйге әсер ететінін көрсетуге мүмкіндік береді. Жұмсақ мата тыныш, нәзік әсер берсе, жылтыр мата мерекелік немесе қиялға жақын әсер тудыруы мүмкін. Қою түсті қалың мата салмақтылық сезімін, ашық түсті жеңіл мата қуаныш пен жеңілдік сезімін беруі ықтимал.

Мата қиындылары коллаж, сәндік композиция, «Болашақ мамандығымның түсі», «Дизайнер палитрасы», «Көңіл күй матасы» сияқты тапсырмаларда қолданылады. Бұл материал кәсіби бағдармен де байланыстырылады, себебі оқушылар сән дизайнері, интерьер дизайнері, сәндік-қолданбалы өнер шебері сияқты мамандықтарда түстер мен материалдардың маңызды екенін түсінеді.

Түстік карточкалар

Түстік карточкалар сабақтың эмоциялық дайындық, тақырыпты ашу және рефлексия кезеңдерінде қолданылады. Олар балалардың түсті тез таңдауына, көңіл күйін белгілеуіне, жылы және суық түстерді ажыратуына, реңктерді салыстыруына көмектеседі. Түстік карточкаларды сабақ басында «Бүгінгі көңіл күйіңді таңда», сабақ ортасында «Осы тапсырмаға қай түс сәйкес келеді?», сабақ соңында «Сабақтан кейінгі көңіл күйің қандай түске ұқсайды?» деген әрекеттерге пайдалануға болады.

Түстік карточкалардың әртүрлі реңкте болғаны дұрыс. Тек негізгі түстер ғана емес, ашық көк, қою көк, ашық жасыл, қою жасыл, қызғылт, қоңыр, сұр, күлгін сияқты реңктер де қамтылса, бала түстердің байлығын көбірек сезінеді.

Көңіл күй смайликтері

Көңіл күй смайликтері әсіресе 7–9 жастағы балаларға тиімді. Олар өз сезімін сөзбен толық жеткізе алмаған жағдайда смайлик арқылы көңіл күйін көрсетеді. Смайликтерді түстермен байланыстыруға болады. Мысалы, қуанышты смайликке сары, тыныш смайликке көгілдір, ойлы смайликке күлгін немесе сұр реңк таңдату оқушыны эмоция мен түсті байланыстыруға үйретеді.

Смайликтер сабақ басында эмоциялық дайындыққа, сабақ соңында рефлексияға, топтық талқылауға және көңіл күй картасын жасауға қолданылады. Бірақ смайликті дайын бағалау құралына айналдырмау қажет. Ол баланың сезімін білдіруге көмектесетін жеңіл әрі ойын түріндегі құрал ретінде пайдаланылады.

Музыка жазбалары

Музыка жазбалары түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабақтарында ерекше әсер береді. Әртүрлі әуен баланың қиялын оятып, есту арқылы алған әсерін түстермен жеткізуге мүмкіндік береді. Көңілді, баяу, тыныш, сергек, жұмбақ, ойлы әуендер әртүрлі түстік шешім жасауға ықпал етеді.

Музыка қолданылған сабақта жетекші әуенді алдын ала таңдап, оның ұзақтығын, мазмұнын және жас ерекшелігіне сәйкестігін ескеруі керек. 7–9 жастағы балаларға қысқа әрі анық көңіл күй беретін әуендер, 10–12 жастағы балаларға салыстыруға болатын екі түрлі әуен, 13–14 жастағы оқушыларға абстрактілі ой тудыратын баяу немесе терең әуендер ұсынылады.

Көрнекі суреттер

Көрнекі суреттер оқушылардың көру арқылы қабылдауын дамытады. Табиғат көріністері, суретшілер шығармалары, балалар жұмыстары, түстік палитралар, дизайн үлгілері, интерьер суреттері, киім үлгілері сабақ тақырыбын ашуға көмектеседі. Көрнекілік баланың шабыт алуына ықпал етеді, бірақ оны көшіру үшін емес, талдау және идея алу үшін қолдану қажет.

Көрнекі суреттермен жұмыс кезінде жетекші бағыттаушы сұрақтар қояды: «Бұл сурет қандай көңіл күй береді?», «Қай түс басым?», «Қай реңк көзге бірінші түседі?», «Егер түс өзгерсе, суреттің әсері өзгере ме?». Осы сұрақтар арқылы оқушы түстерді байқауға, салыстыруға, талдауға үйренеді.

Рефлексия парақтары

Рефлексия парақтары сабақ соңында оқушының өз жұмысын, көңіл күйін және түстік шешімін бағамдауына мүмкіндік береді. Олар ауызша жауапты толықтыра отырып, баланың ойлануына жағдай жасайды. Рефлексия парағында қысқа сұрақтар болуы мүмкін: «Мен бүгін қандай түсті таңдадым?», «Бұл түс маған қандай сезім берді?», «Суретімдегі басты көңіл күй қандай?», «Келесі сабақта қандай түспен жұмыс жасағым келеді?».

7–9 жастағы балалар үшін рефлексия парағы сурет, смайлик, түс таңдау түрінде болуы мүмкін. 10–12 жастағы оқушылар қысқа сөйлеммен жауап жаза алады. 13–14 жастағы оқушылар өз жұмысын шағын талдау түрінде сипаттай алады. Рефлексия парақтары оқушының шығармашылық дамуын бақылауға, келесі сабақтарды жоспарлауға және жеке қолдау көрсетуге көмектеседі.

Қажетті құрал-жабдықтарды жүйелеу

Құрал-жабдықтарды жас ерекшелігіне қарай қолдану

Қауіпсіздік және жұмыс мәдениеті

Құрал-жабдықтарды қолданғанда қауіпсіздік пен жұмыс мәдениеті міндетті түрде сақталуы қажет. Қайшымен жұмыс кезінде оны дұрыс ұстау, ұшын басқа балаға қаратпау, рұқсатсыз қолданбау ескертіледі. Желімді мөлшермен пайдалану, бояуды ауызға салмау, қылқаламды сермеу арқылы жанындағы оқушыға кедергі жасамау, су құятын ыдысты абайлап қолдану, жұмыс орнын таза ұстау талаптары түсіндіріледі.

Жұмыс соңында әр оқушы өз орнын реттеп, қылқаламын жуып, бояуын жауып, қағаз қалдықтарын жинап, құралдарын орнына қоюы керек. Бұл қарапайым әрекеттер баланың жауапкершілігін, ұқыптылығын және шығармашылық ортаға құрметін қалыптастырады. Үйірме жетекшісі құралдарды қолдану мәдениетін жүйелі түрде қалыптастырса, сабақтың сапасы да артады.

Құрал-жабдықтарды таңдаудағы әдістемелік ұстаным

Құрал-жабдықтарды таңдауда сабақтың тақырыбы, баланың жас ерекшелігі, орындау техникасы және шығармашылық мақсат ескеріледі. Егер сабақта тыныштық, арман, нәзік көңіл күй бейнеленсе, акварель немесе пастель тиімді. Қуаныш, мереке, қозғалыс, батылдық тақырыбында гуашь пен фломастер жақсы нәтиже береді. Коллаж немесе кәсіби бағдарлық тапсырмаларда түрлі түсті қағаз, мата, табиғи материалдар қолданылады. Рефлексия кезеңінде түстік карточкалар мен көңіл күй смайликтері тиімді.

Құралдың көп болуы сабақтың сапасын автоматты түрде арттырмайды. Ең маңыздысы – құралдың мақсатты, орынды және баланың шығармашылық әрекетіне сай қолданылуы. Үйірме жетекшісі әр материалдың көркемдік мүмкіндігін түсіндіріп, оқушыға таңдау еркіндігін берген жағдайда бала құралды саналы пайдалана бастайды. Мысалы, бір оқушы қуанышты гуашьпен батыл көрсетсе, екінші оқушы сол сезімді акварельдің жұмсақ реңкімен бере алады. Мұндай әртүрлілік шығармашылық даралықты дамытады.

Қорыта айтқанда, «Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу сабақтарына қажетті құрал-жабдықтар баланың түсті сезінуіне, көңіл күйін бейнелеуіне, материалмен еркін жұмыс жасауына және өз шығармашылығын дамытуына жағдай жасайды. Акварель, гуашь, түрлі түсті қарындаш, пастель, фломастер, қылқалам, палитра, қағаз, коллаж материалдары, түстік карточкалар, көрнекі суреттер мен рефлексия парақтары сабақтың мазмұнын байытып, оқушының қызығушылығын арттырады. Дұрыс таңдалған және жүйелі қолданылған құрал-жабдықтар баланың эстетикалық талғамын, эмоционалдық танымын, қол икемін, көркемдік ойлауын және шығармашылық еркіндігін дамытуға ықпал етеді.

ІІІ БӨЛІМ. ПРАКТИКАЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР ЖҮЙЕСІ

3.1. «Менің көңіл күйімнің түсі»

Практикалық тапсырманың жалпы сипаттамасы

«Менің көңіл күйімнің түсі» практикалық тапсырмасы «Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы баланың ішкі сезімін, сол сәттегі көңіл күйін және жеке әсерін көркем түрде бейнелеуге бағытталған негізгі жұмыстардың бірі болып саналады. Аталған тапсырма оқушыны дайын суретті көшіруге емес, өз ішкі әлеміне үңілуге, сезімін түсінуге, оны түстер, сызықтар, дақтар, пішіндер арқылы жеткізуге үйретеді. Тапсырманың құндылығы – әр баланың жұмысы жеке, қайталанбас және өзіндік мағынаға ие болуында.

Үйірме жетекшісі ретінде осы тапсырманы ұйымдастыруда баланың еркіндігіне, қауіпсіз шығармашылық ортаға және жеке таңдауына ерекше мән беріледі. Себебі көңіл күйді бейнелеу кезінде оқушы нақты затты дұрыс салуға емес, өз сезімін түстер арқылы көрсетуге назар аударады. Мұндай жұмыс баланың эмоционалдық танымын дамытады, түстерді саналы таңдауға үйретеді, шығармашылық батылдығын қалыптастырады. Сонымен қатар бала өз жұмысын түсіндіру арқылы сөйлеу, өзін таныстыру, ойын дәлелдеу дағдыларын меңгереді.

Тапсырманың әдістемелік мәні

Балалар кейде өз көңіл күйін сөзбен толық жеткізе алмайды. Әсіресе 7–14 жас аралығында бала қуаныш, қобалжу, шаршау, қызығу, таңғалу, реніш, үміт, тыныштық сияқты сезімдерді сезінгенімен, оны нақты сөзбен сипаттауға қиналуы мүмкін. Ал сурет салу, бояу таңдау, реңк қолдану арқылы сол сезімдер көркем түрде сыртқа шығады. Сондықтан «Менің көңіл күйімнің түсі» тапсырмасы баланың ішкі күйін байқауға, өзін түсінуге және эмоцияны мәдени түрде бейнелеуге мүмкіндік береді.

Тапсырма барысында түстер бала үшін ерекше көркем тілге айналады. Мысалы, бір оқушы қуанышын ашық сары, қызғылт сары, жасыл түстермен көрсетсе, екінші оқушы тыныштығын көгілдір, ақ, ашық жасыл реңктермен бейнелеуі мүмкін. Ал тағы бір оқушы толқуын қызыл, күлгін, қою көк түстер арқылы жеткізуі ықтимал. Мұнда басты талап – түстің жалпы қабылданған мағынасына сай болуы емес, баланың өз таңдауын түсіндіре алуы.

Маңызды әдістемелік ескерту: оқушының таңдаған түсіне қарап нақты психологиялық қорытынды жасауға болмайды. Мысалы, бала қара немесе сұр түсті таңдаса, оны бірден мұңды, жабырқаулы деп бағалау дұрыс емес. Ол қара түсті суретке тереңдік беру, басты бейнені айқындау, түнгі кеңістікті көрсету немесе ерекше әсер жасау үшін таңдауы мүмкін. Сондықтан жетекші баланың түс таңдауын бағаламай, сұрақ арқылы оның ойын ашуы қажет.

Мақсаты

Баланың қазіргі көңіл күйін түс арқылы бейнелеуге үйрету, түстерді эмоциялық және көркемдік құрал ретінде саналы қолдану дағдысын қалыптастыру, өз сезімін сурет арқылы еркін жеткізуіне жағдай жасау.

Міндеттері

оқушының өз көңіл күйін байқауына және оны түс арқылы сипаттауына мүмкіндік беру;

түстердің эмоциялық әсерін тәжірибе арқылы түсіндіру;

жылы, суық, ашық, қою реңктерді көңіл күймен байланыстыра қолдануға үйрету;

еркін композиция құру арқылы баланың қиялын және шығармашылық дербестігін дамыту;

суреттегі түстер, сызықтар, дақтар мен пішіндердің көңіл күйді жеткізудегі қызметін түсіндіру;

оқушының өз жұмысын таныстыру және таңдаған түстерін түсіндіру дағдысын қалыптастыру;

әр баланың шығармашылық шешімін құрметтеу және өзіндік көзқарасын қолдау.

Қажетті құрал-жабдықтар

Практикалық тапсырманы орындау үшін А4 немесе А3 форматтағы қағаз, акварель, гуашь, түрлі түсті қарындаш, пастель, фломастер, қылқалам, палитра, су құятын ыдыс, майлық, түстік карточкалар, көңіл күй смайликтері, рефлексия парағы қолданылады. Жас ерекшелігіне қарай материалды өзгертуге болады. 7–9 жастағы балаларға гуашь, фломастер, түрлі түсті қарындаш ыңғайлы. 10–12 жастағы оқушыларға акварель, гуашь, пастель арқылы реңкпен жұмыс жасау ұсынылады. 13–14 жастағы оқушыларға аралас техника, пастель, акварель, коллаж элементтерін қолдануға мүмкіндік беріледі.

Тапсырманы орындауға дайындық

Тапсырма басталмас бұрын үйірме жетекшісі сабақ бөлмесінде жайлы шығармашылық орта қалыптастырады. Үстел үстіне түстік карточкалар, көңіл күй смайликтері, жылы және суық түстер палитрасы қойылады. Қажетті құралдар алдын ала дайындалып, әр оқушының жұмыс орны реттеледі. Балаларға сабақта «дұрыс» немесе «қате» түс болмайтыны, әркім өз көңіл күйіне жақын түсті таңдауға құқылы екені түсіндіріледі.

Жетекші сабақ басында оқушыларға қысқа ой қозғау сұрақтарын қояды:

Бүгінгі көңіл күйің қандай түске ұқсайды?

Егер қуанышты бір түспен көрсету керек болса, қай түсті таңдар едің?

Сені тыныштандыратын түс бар ма?

Қай түс саған күш береді?

Қай түс саған бүгін жақын болып тұр?

Осы сұрақтар арқылы оқушы өз ішкі күйіне назар аударады. Кейбір бала бірден жауап береді, кейбірі ойланып қалуы мүмкін. Оларды асықтырудың қажеті жоқ. Жетекші әр оқушының жауабын қабылдап, қысқа қолдау білдіреді.

Жұмыс барысы

Бірінші кезең. Көңіл күйді анықтау

Оқушы алдымен өз көңіл күйін ішінен ойлайды. Ол қуаныш, сабыр, шаршау, толқу, қызығу, таңғалу, реніш, үміт, сенім, тыныштық сияқты сезімдердің бірін немесе бірнешеуін таңдай алады. Жетекші оқушыларға көңіл күй әртүрлі болуы мүмкін екенін түсіндіреді. Мысалы, бір күнде бала бір уақытта әрі қуанып, әрі қобалжуы мүмкін. Сондықтан суретте бірнеше көңіл күйді бірге бейнелеуге рұқсат беріледі.

Осы кезеңде жетекші мынадай нұсқау береді:

«Көзіңді бір сәт жұмып, бүгінгі көңіл күйіңді елестет. Ол қандай түске ұқсайды? Ашық па, қою ма, жылы ма, суық па? Ол тыныш па, қозғалыста ма? Ол дөңгелек пішінге ұқсай ма, әлде сызық сияқты созылып тұр ма? Енді сол сезімді қағаз бетіне түсіруге дайындал».

Бұл нұсқау баланы ішкі сезімін елестетуге дайындайды.

Екінші кезең. Түсті таңдау

Оқушы өз көңіл күйіне сәйкес түстерді таңдайды. Ол бір түсті ғана қолдануы мүмкін немесе бірнеше түсті біріктіруі мүмкін. Мысалы, тыныш көңіл күй үшін көк, көгілдір, ақ реңктерді; қуаныш үшін сары, қызғылт сары, ашық жасыл түстерді; толқу үшін қызыл, күлгін, қою көк түстерді; үміт үшін ақ, ашық сары, жасыл реңктерді таңдауы мүмкін.

Жетекші түстерді міндеттеп бермейді. Ол тек бағыттаушы сұрақтар қояды:

Осы көңіл күйге қай түс көбірек сәйкес келеді?

Таңдаған түсің ашық болғанын қалайсың ба, әлде қою болғанын қалайсың ба?

Егер көңіл күйің өзгерсе, суретке тағы қандай түс қосар едің?

Негізгі түсті қай жерге орналастырасың?

Бұл сұрақтар баланың шешім қабылдауына көмектеседі.

Үшінші кезең. Композицияны ойластыру

Оқушы қағаз бетінде көңіл күйін қалай орналастыратынын ойлайды. Суретте нақты зат болуы міндетті емес. Оқушы түстер, сызықтар, дақтар, шеңберлер, толқындар, үшбұрыштар, нүктелер, кеңістік, жарық пен көлеңке арқылы сезімді бере алады. Егер бала нақты бейне салғысы келсе, күн, гүл, бұлт, жол, жүрек, үй, ағаш, аспан, теңіз, қала, бөлме сияқты бейнелерді қолдануына болады.

Жетекші композицияны түсіндіру кезінде мынадай бағыт береді:

«Көңіл күйіңді қағаздың ортасына орналастыруға болады. Егер ол саған өте үлкен сезілсе, бүкіл қағазға жайып көрсетуге болады. Егер ол тыныш, кішкентай сезім болса, бір бұрышқа немесе жұмсақ шеңбер ішіне бейнелеуге болады. Қағаз бетінде сенің көңіл күйің қалай орналасатынын өзің шешесің».

Осы нұсқау баланың композициялық ойлауын дамытады.

Төртінші кезең. Негізгі жұмысты орындау

Оқушы таңдаған материалымен жұмысқа кіріседі. Егер гуашь қолданса, қанық дақтар, айқын түстер, нақты пішіндер арқылы көңіл күйді көрсетеді. Акварель қолданса, жұмсақ реңктер, мөлдір қабаттар, жеңіл ауысулар жасайды. Пастель қолданса, түстерді саусақпен жұмсартып, нәзік көңіл күй бере алады. Қарындашпен жұмыс жасаған бала сызық, штрих, реңк қоюлату арқылы эмоцияны көрсетеді.

Жетекші жұмыс барысында баланың әрекетін бақылап, қажет болған жағдайда ғана бағыт береді. Дайын сурет салып бермейді, баланың орнына түстерді таңдамайды. Сұрақ қою арқылы оқушыны өз шешіміне жетелейді:

Мына түсті қосқанда көңіл күйің өзгерді ме?

Суретіңде ең басты түс қайсы?

Қай жерде тыныштық, қай жерде қозғалыс бар?

Осы сызықтар көңіл күйіңді қалай көрсетіп тұр?

Егер суретке жарық қосқың келсе, қандай реңк пайдаланар едің?

Мұндай сұрақтар оқушының шығармашылық ойлауын дамытады.

Бесінші кезең. Жұмысты аяқтау

Оқушы суретін аяқтаған кезде негізгі түстерді, басты пішіндерді және жалпы көңіл күйді қарап шығады. Жетекші оған өз жұмысын асықпай бақылауға мүмкіндік береді. Бала қажет болса, соңғы реңктерді қосады, бос кеңістікті толықтырады немесе кей жерін сол күйінде қалдырады. Жұмысты аяқтағанда сурет міндетті түрде толық боялуы керек деген талап қойылмайды. Кейде ақ кеңістік те көңіл күйді білдіретін көркемдік шешім болуы мүмкін.

Алтыншы кезең. Шығармашылық талдау

Жұмыс аяқталғаннан кейін әр оқушы өз суретін қысқаша таныстырады. Балаларға сөйлеу үлгісі ұсынылады:

Мен бүгінгі көңіл күйімді ... түспен бейнеледім.

Мен бұл түсті таңдадым, себебі ...

Суретімдегі басты көңіл күй ...

Мына сызықтар мен дақтар ... сезімін көрсетеді.

Менің жұмысымда ең маңызды түс ...

Жетекші баланың жауабын толық тыңдап, нақты әрі қолдаушы пікір білдіреді. Мысалы:

«Сенің жұмысыңда сары түс жылылық беріп тұр».

«Көк реңктер суретіңе тыныш әсер қосқан».

«Қызыл және күлгін түстер ішкі толқуды жақсы көрсеткен».

«Сен түстерді еркін қолданғансың, сондықтан суретің әсерлі шыққан».

«Жұмысыңда көңіл күйді сызық арқылы жеткізуге тырысқаның байқалады».

Мұндай кері байланыс баланың өз жұмысына сенімін арттырады.

Жетінші кезең. Рефлексия

Сабақ соңында қысқа рефлексия жүргізіледі. Оқушылар ауызша немесе рефлексия парағы арқылы жауап береді:

Мен бүгін қандай түсті көбірек қолдандым?

Сурет салғанда көңіл күйім өзгерді ме?

Қай түс маған жақын болды?

Қай түсті қолдану қызықты болды?

Келесі сабақта қандай түспен жұмыс жасағым келеді?

Өз суретіме қандай атау берер едім?

Рефлексия баланың өз сезімін қайта қарап, шығармашылық әрекетін түсінуіне көмектеседі.

Жас ерекшелігіне қарай тапсырманы бейімдеу

7–9 жасқа арналған нұсқа

Бұл жаста тапсырма ойын түрінде беріледі. Оқушыларға «Көңіл күйіңнің түсін таңда» деген қарапайым тапсырма ұсынылады. Олар түстік карточка таңдап, сол түспен қағазға күн, гүл, бұлт, үй, доп, жүрек, кемпірқосақ немесе еркін дақтар салады. Нақты түсіндіру ұзақ болмауы керек. Басты мақсат – баланың түсті еркін қолдануы және өз көңіл күйін қарапайым түрде айтуы.

Нұсқау:

«Өзіңе бүгін жақын түсті таңда. Сол түспен көңіл күйіңді қағазға түсір. Қаласаң күн, гүл, бұлт немесе түрлі сызықтар сала аласың. Суретің сенің бүгінгі көңіл күйіңді көрсетеді».

10–12 жасқа арналған нұсқа

Бұл кезеңде оқушылар түстерді салыстырып, өз таңдауын түсіндіруге үйренеді. Оларға қағазды екі немесе үш бөлікке бөліп, әр бөлікке бір көңіл күйді бейнелеу ұсынылады. Мысалы, «қуаныш», «тыныштық», «толқу» немесе «таңғалу» түстері. Бұл жұмыс баланың эмоцияны ажыратуына және бірнеше түсті мағыналы қолдануына көмектеседі.

Нұсқау:

«Қағазды бірнеше бөлікке бөл. Әр бөлікке бір көңіл күйді таңда. Әр көңіл күйге сәйкес түстерді қолданып, дақ, сызық, пішін немесе бейне арқылы көрсет. Соңында қай түсті не үшін таңдағаныңды түсіндіресің».

13–14 жасқа арналған нұсқа

Бұл жаста тапсырма тереңдетіліп беріледі. Оқушыларға «Менің ішкі көңіл күйім» немесе «Менің бүгінгі түсім» тақырыбында абстрактілі немесе символдық композиция жасау ұсынылады. Олар түстер арқылы күрделі сезімді, ішкі ойды, жеке көзқарасты көрсете алады. Жұмыс соңында қысқаша шығармашылық түсіндірме жазылады.

Нұсқау:

«Бүгінгі ішкі көңіл күйіңді нақты затпен емес, түстер, пішіндер, кеңістік және символдар арқылы бейнеле. Түстердің орналасуына, ашық-қою реңктерге, қозғалыс пен тыныштыққа назар аудар. Жұмыс соңында таңдаған түстеріңнің мағынасын қысқаша түсіндір».

Бағалау өлшемдері

Бұл тапсырмада бағалау баланы салыстыру үшін емес, оның шығармашылық дамуын қолдау үшін жүргізіледі. Жұмыстың әдемілігі ғана емес, баланың түс таңдауы, көңіл күйді жеткізуге талпынысы, еркіндігі, өз ойын түсіндіруі ескеріледі.

Жетекшіге арналған әдістемелік ұсыныстар

Тапсырма барысында баланың түс таңдауын шектемеу қажет. Егер оқушы қуанышты көк түспен бейнелесе немесе тыныштықты қызыл түспен көрсетсе, оны түзетудің қажеті жоқ. Ең маңыздысы – бала өз таңдауын түсіндіре алуы. Үйірме жетекшісі «неге бұлай салдың?» деген сынай естілетін сұрақтың орнына «осы түсті таңдауыңа не әсер етті?», «бұл түс саған қандай сезім береді?» деген жұмсақ сұрақтар қолдануы керек.

Балалардың жұмыстарын бір-бірімен салыстыруға болмайды. Әр сурет – жеке көңіл күйдің көрінісі. Сондықтан «мына жұмыс жақсы, мына жұмыс әлсіз» деп бөлу баланың шығармашылық сеніміне кері әсер етуі мүмкін. Оның орнына әр жұмыстың бір ерекшелігін атап, қолдау көрсету қажет.

Тапсырманы орындау кезінде тыныш музыка қоюға болады. Музыка балалардың көңіл күйін сезінуіне, жұмысқа шоғырлануына, бояумен еркін әрекет жасауына көмектеседі. Бірақ музыка тым қатты немесе алаңдататын болмауы тиіс.

Жұмыс соңында оқушылардың суреттерінен шағын «Көңіл күй галереясын» ұйымдастыруға болады. Әр жұмысқа баланың өзі атау береді. Мысалы, «Сары қуаныш», «Көк тыныштық», «Менің арманым», «Жылы күн», «Толқыған сәт» сияқты атаулар оқушының шығармашылық ойын бекітеді.

Қауіпсіздік және жұмыс мәдениеті

Практикалық жұмыс алдында бояу, қылқалам, су, қайшы, желім қолдану ережелері еске салынады. Егер тапсырмада тек бояу қолданылса, оқушыларға бояуды ауызға салмау, қылқаламды сермемеу, су құятын ыдысты абайлап пайдалану, жұмыс орнын таза ұстау түсіндіріледі. Жұмыс аяқталған соң әр оқушы құралдарын жинап, қылқаламын жуып, үстелін сүртіп, жұмысын кептіруге қояды. Бұл әрекет баланың жауапкершілігін, ұқыптылығын және шығармашылық орта мәдениетін қалыптастырады.

Күтілетін нәтиже

«Менің көңіл күйімнің түсі» тапсырмасын орындау нәтижесінде оқушы өз сезіміне назар аударып, оны түстер арқылы бейнелеуге үйренеді. Ол түсті кездейсоқ емес, белгілі бір көңіл күйді жеткізу үшін таңдай бастайды. Суретте нақты зат болмаған жағдайда да, сызық, дақ, пішін, реңк арқылы ой жеткізуге болатынын түсінеді. Оқушы өз жұмысын таныстырып, таңдаған түсін түсіндіруге дағдыланады.

Тапсырма баланың эмоционалдық танымын дамытады, қиялын кеңейтеді, шығармашылық еркіндігін арттырады. Сонымен қатар түстерді салыстыру, реңк таңдау, композиция жасау, өз ойын айту, басқа оқушының жұмысын құрметтеу дағдылары қалыптасады. Ең бастысы, бала сурет салу арқылы өзінің ішкі әлемін қауіпсіз, мәдени және көркем түрде жеткізе алатынын сезінеді.

Қорытынды

«Менің көңіл күйімнің түсі» практикалық тапсырмасы «Жас суретші» үйірмесінде түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу әдістемесінің маңызды бөлігі болып табылады. Бұл жұмыс баланың түсті сезінуіне, көңіл күйін тануына, шығармашылық шешім қабылдауына және өз ойын өнер тілімен жеткізуіне мүмкіндік береді. Тапсырма қарапайым көрінгенімен, оның педагогикалық мәні терең: бала ішкі сезімін түсінеді, түстерді саналы қолданады, өз жұмысын бағалайды және шығармашылыққа сеніммен қарайды. Үйірме жетекшісі тапсырманы дұрыс ұйымдастырған жағдайда, әр оқушы өз көңіл күйін еркін бейнелеп, өнер арқылы өзін тануға бір қадам жақындайды.

3.2. «Қуаныш палитрасы»

Практикалық тапсырманың жалпы сипаттамасы

«Қуаныш палитрасы» практикалық тапсырмасы оқушылардың жылы, ашық, жарқын түстер арқылы жағымды эмоцияны бейнелеу дағдысын дамытуға арналған. Бұл жұмыс баланың қуаныш сезімін тек дайын бейне арқылы емес, түстердің үйлесімі, реңк, жарық, сызық, пішін және композиция арқылы жеткізуіне мүмкіндік береді. Тапсырма барысында оқушы сары, қызғылт сары, қызғылт, қызыл, ашық жасыл, ашық көк сияқты көңілге жылы әсер беретін түстерді қолдана отырып, өзіне қуаныш сыйлайтын сәтті немесе қиялындағы көңілді әлемді бейнелейді.

Аталған тапсырма «Жас суретші» үйірмесінде түстердің эмоциялық әсерін түсіндіру үшін өте тиімді. Себебі қуаныш – балаларға жақын, түсінікті, жағымды сезім. Оқушы қуанышты күн, гүл, достар, мереке, табиғат, арман, ойын алаңы, отбасы, саяхат, сүйікті ісі немесе қиялдағы түрлі түсті әлем арқылы көрсете алады. Мұнда басты назар суреттің нақты дәлдігіне емес, қуанышты көңіл күйдің түспен берілуіне аударылады.

Тапсырманың әдістемелік мәні

Балалар қуанышты көбіне ашық түстермен, жарық бейнелермен, қозғалыспен, үлкен пішіндермен, күлімдеген кейіпкерлермен, табиғат көріністерімен байланыстырады. Бірақ әр баланың қуанышты қабылдауы әртүрлі. Бір оқушы үшін қуаныш – күннің жарқырауы, екінші оқушы үшін достарымен ойнау, үшінші оқушы үшін гүлдер, төртінші оқушы үшін армандаған мамандығына жақындау сезімі болуы мүмкін. Сондықтан тапсырма оқушының жеке тәжірибесін, қиялын және түстік талғамын ашуға бағытталады.

«Қуаныш палитрасы» тапсырмасының педагогикалық құндылығы – бала жағымды эмоцияны танып, оны түстер арқылы көркем түрде жеткізуді үйренеді. Бұл жұмыс оқушының эмоционалдық сөздік қорын кеңейтеді. Ол «әдемі», «жақсы» деген жалпы сөздермен шектелмей, «жылы», «жарқын», «көңілді», «нәзік», «қуатты», «сергек», «ашық», «жайлы» сияқты сипаттауларды қолдануға үйренеді. Осы арқылы сурет сабағы баланың көркемдік ойлауымен қатар, сөйлеу мәдениетін де дамытады.

Маңызды әдістемелік ескерту: қуанышты бейнелеу міндетті түрде тек сары немесе қызыл түстермен шектелмеуі керек. Кейбір оқушы қуанышты көк аспанмен, жасыл табиғатпен, ақ бұлтпен немесе күлгін арманмен байланыстыруы мүмкін. Сондықтан жетекші жылы түстерді негізгі бағыт ретінде ұсынғанымен, оқушының жеке түс таңдауына еркіндік береді.

Мақсаты

Жылы және ашық түстер арқылы жағымды эмоцияны бейнелеуге үйрету, оқушылардың түстік сезімін, эстетикалық талғамын, қуаныш сезімін көркем түрде жеткізу дағдысын және шығармашылық еркіндігін дамыту.

Міндеттері

оқушыларға жылы түстердің суретке қуаныш, жылылық, жарық және белсенділік әсерін беретінін түсіндіру;

сары, қызғылт сары, қызыл, қызғылт, ашық жасыл, ашық көк түстерді үйлесімді қолдануға үйрету;

қуанышты сәтті бейнелеуде түсті, сызықты, пішінді, реңкті және композицияны саналы пайдалануға бағыттау;

баланың жеке қуаныш сезімін сурет арқылы көрсетуіне мүмкіндік беру;

түстерді араластыру, ашық реңктер шығару, жылы палитра құрастыру дағдыларын дамыту;

өз жұмысын таныстыру және таңдаған түстерін түсіндіру қабілетін қалыптастыру;

жағымды эмоция, достық, мейірім, өмірге қуанышпен қарау сияқты тәрбиелік құндылықтарды дамыту.

Қажетті құрал-жабдықтар

Тапсырманы орындау үшін А3 немесе А4 форматтағы қағаз, гуашь, акварель, түрлі түсті қарындаш, фломастер, пастель, қылқалам, палитра, су құятын ыдыс, майлық, жылы түстер палитрасы, түстік карточкалар, көңілді табиғат немесе мерекелік көрініс суреттері, рефлексия парағы қолданылады. Қуанышты әсерді айқын беру үшін гуашь пен фломастер тиімді, ал жұмсақ қуаныш, нәзік жылылық немесе арманға жақын көңіл күйді беру үшін акварель мен пастель қолдануға болады.

Тапсырманы орындауға дайындық

Сабақ басталар алдында жетекші жұмыс орнын дайындап, балаларға жылы түстер палитрасын көрсетеді. Палитрада сары, қызғылт сары, қызыл, қызғылт, ашық жасыл, ашық көк, ақ реңктер қамтылуы мүмкін. Оқушыларға жылы түстер суретке жарық, жылылық, қуат, көңілді әсер беретінін түсіндіреді. Бірақ қуанышты әр бала өзінше сезінетіндіктен, түстерді таңдауда еркіндік сақталатыны айтылады.

Ой қозғау сұрақтары:

Қуаныш саған қандай түсті еске түсіреді?

Сені ең көп қуантатын сәт қандай?

Қуанышты күн қандай түстерден тұрады деп ойлайсың?

Жылы түстер суретке қандай әсер береді?

Қуанышты суретте тек күн мен гүл болуы міндетті ме?

Қай түс саған қуат береді?

Егер қуанышты бір пішінмен көрсетсең, қандай пішінді таңдар едің?

Осы сұрақтар оқушыларды тақырыпқа енгізіп, өз қуаныш сезімін ой елегінен өткізуге көмектеседі.

Жұмыс барысы

Бірінші кезең. Қуаныш сезімін анықтау

Оқушы алдымен өзін қуантатын сәтті ойлайды. Бұл нақты оқиға да, қиялдағы көрініс те болуы мүмкін. Мысалы, достармен ойнау, туған күн, табиғатқа шығу, сүйікті үйірмеге келу, гүлдер арасындағы серуен, күннің шығуы, отбасымен бірге болу, армандаған мамандыққа қадам жасау, сүйікті жануармен ойнау, жеңіс сәті немесе жай ғана жақсы көңіл күй болуы мүмкін.

Жетекші оқушыларға мынадай нұсқау береді:

«Көзіңді бір сәт жұмып, өзіңді қуантатын сәтті елестет. Ол сәт қай жерде өтіп жатыр? Қандай түстер көрініп тұр? Айнала жарық па, жылы ма, қозғалыс бар ма? Сол қуанышты сезімді қағаз бетіне түсіруге дайындал».

Бұл кезең оқушының ішкі елесін қалыптастырады.

Екінші кезең. Қуаныш палитрасын құрастыру

Оқушы негізгі жұмысты бастамас бұрын шағын палитра жасайды. Ол өз қуанышын білдіретін 4–6 түсті таңдайды. Мысалы, сары – күннің жылуы, қызғылт сары – қуат, ашық жасыл – табиғат, қызғылт – нәзік сезім, ашық көк – кең аспан, ақ – жарық ретінде таңдалуы мүмкін.

Палитра құрастыруда оқушыға мынадай бағыт беріледі:

«Қуанышыңды көрсету үшін бірнеше түс таңда. Әр түстің сен үшін қандай мағынасы бар екенін ойлан. Бір түс басты түс болсын, қалған түстер оны толықтырсын».

Бұл кезең түсті кездейсоқ емес, саналы таңдауға үйретеді.

Үшінші кезең. Композиция идеясын анықтау

Оқушы қуанышты қандай бейне арқылы көрсететінін шешеді. Тақырып еркін болады. Ол күн, гүл, достар, мереке, табиғат, арман, ойын алаңы, әуе шарлары, кемпірқосақ, түрлі түсті қала, сүйікті мекен, қиял әлемі сияқты бейнелерді таңдай алады. Егер оқушы нақты зат салғысы келмесе, тек түстер, дақтар, шеңберлер, толқындар, сәуле, ырғақты сызықтар арқылы абстрактілі қуаныш композициясын жасай алады.

Жетекші оқушыларға мынадай бағыттаушы сұрақтар қояды:

Қуанышың суретте қай жерде орналасады?

Басты түс қайсы болады?

Суретіңде жарық қай жақтан түседі?

Қуанышты көрсету үшін қандай пішіндер қолданасың?

Суретің қозғалысты бола ма, әлде тыныш қуаныш па?

Осы сұрақтар композицияны ойластыруға көмектеседі.

Төртінші кезең. Негізгі суретті орындау

Оқушы таңдаған материалмен жұмысқа кіріседі. Егер гуашь қолданса, ашық және қанық түстер арқылы әсерлі жұмыс жасайды. Акварель қолданса, жұмсақ әрі жарық реңктермен қуанышты көңіл күй береді. Фломастер қолданса, нақты сызықтар мен сәндік элементтерді айқындайды. Пастель қолданса, түстерді жұмсартып, нәзік қуаныш әсерін жеткізеді.

Жұмыс барысында жетекші оқушыға дайын шешім бермейді. Қажет болған жағдайда ғана бағыттайды:

Сары түсті қай жерге қойсаң, суретің көбірек жарқырайды?

Қуанышты күшейту үшін тағы қандай түс қосуға болады?

Ашық жасыл түс суретіңе қандай әсер берді?

Қай түстер бір-бірімен жақсы үйлесіп тұр?

Суреттегі басты қуанышты қай бөлік көрсетіп тұр?

Оқушы осы сұрақтарға жауап іздей отырып, түсті саналы қолданады.

Бесінші кезең. Реңк және жарық қосу

Негізгі бейне дайын болғаннан кейін оқушы суретіне жарық, қосымша реңк, ұсақ деталь немесе фон енгізеді. Қуаныш тақырыбында фонның рөлі өте маңызды. Егер фон тым қою болса, суреттегі қуанышты әсер азаюы мүмкін. Дегенмен қою түстерді толық алып тастау міндетті емес. Кейде қою реңк ашық түстерді айқындап, қуанышты күшейтуі мүмкін. Мысалы, ашық сары күн қою көк аспан аясында ерекше жарқырауы ықтимал.

Жетекші оқушыға түстердің тепе-теңдігін сақтауға көмектеседі. Бірақ «мына түс жарамайды» деп шектеу қоймайды. Оның орнына «осы қою түсті қолданғанда суретіңдегі ашық түстер қалай көрініп тұр?» немесе «фонды сәл жұмсартсаң, қуанышты әсер өзгере ме?» деген сұрақтар қояды.

Алтыншы кезең. Шығармашылық жұмысқа атау беру

Сурет аяқталғаннан кейін оқушы өз жұмысына атау береді. Атау суреттің мазмұнын және көңіл күйін ашуы керек. Мысалы, «Күннің күлкісі», «Менің қуанышым», «Достар әлемі», «Жылы күн», «Арманымның түсі», «Көңілді қала», «Гүлдер қуанышы», «Жарқын сәт», «Кемпірқосақ көңіл күйі» сияқты атаулар болуы мүмкін.

Атау беру баланың шығармашылық жұмысын аяқталған көркем өнім ретінде қабылдауына көмектеседі. Сонымен бірге оқушы суретінің негізгі идеясын қысқа сөзбен жеткізуге үйренеді.

Жетінші кезең. Жұмысты таныстыру

Оқушылар өз жұмыстарын қысқаша таныстырады. Жетекші сөйлеу үлгілерін ұсынады:

Мен қуанышты ... түстер арқылы бейнеледім.

Менің жұмысымдағы басты түс – ...

Бұл түсті таңдаған себебім ...

Суретімдегі қуанышты ... бейнесі көрсетеді.

Ашық түстер суретіме ... әсер берді.

Менің жұмысымның атауы – ...

Жұмысты таныстыру кезінде әр оқушының пікірі тыңдалады. Басқа балалар сурет туралы жылы пікір айтады. Мысалы: «Маған сары түстің көп қолданылғаны ұнады», «Суреттен мерекелік көңіл күй сезілді», «Ашық жасыл түс табиғаттың қуанышын көрсетіп тұр» деген пікірлер балалардың эстетикалық талғамын дамытады.

Сегізінші кезең. Рефлексия

Сабақ соңында оқушылар өз сезімін қорытындылайды. Рефлексия ауызша, түстік карточка арқылы немесе қысқа жазбаша түрде жүргізіледі.

Рефлексия сұрақтары:

Мен бүгін қандай қуанышты сәтті бейнеледім?

Қай түсті көбірек қолдандым?

Қай түс суретіме жылылық берді?

Сурет салғанда көңіл күйім өзгерді ме?

Қандай түспен жұмыс жасау маған ұнады?

Келесі сабақта қуанышты тағы қалай бейнелер едім?

Рефлексия баланың өз жұмысын түсінуіне және жағымды эмоцияны саналы қабылдауына көмектеседі.

Жас ерекшелігіне қарай тапсырманы бейімдеу

7–9 жасқа арналған нұсқа

Бұл жас кезеңінде тапсырма ойын түрінде беріледі. Оқушылар «Қуанышты күн», «Көңілді гүл», «Менің мерекем», «Түстер қаласы» сияқты нақты әрі жеңіл тақырыптарды орындайды. Ашық түстерді еркін қолдануға мүмкіндік беріледі. Бала күнді, гүлді, үйді, достарын немесе ойын алаңын салуы мүмкін. Негізгі талап – суреттен қуанышты көңіл күйдің байқалуы.

Нұсқау:

«Өзіңді қуантатын нәрсені есіңе түсір. Сол қуанышты ашық түстермен бейнеле. Сары, қызғылт сары, қызыл, жасыл, көк түстерді қолдануыңа болады. Суретің көңілді, жарық, жылы болып шықсын».

10–12 жасқа арналған нұсқа

Бұл кезеңде оқушылар түстерді үйлестіруге және таңдауын түсіндіруге бағытталады. Оларға алдымен «қуаныш палитрасын» жасап, кейін сол палитра негізінде толық композиция орындау ұсынылады. Олар басты және қосымша түстерді ажыратып, суреттегі жарық, фон, негізгі бейне байланысын ойластырады.

Нұсқау:

«Қуанышыңды білдіретін 5 түстен палитра құрастыр. Әр түстің қандай сезім беретінін ойлан. Осы палитра арқылы өзіңе қуаныш сыйлайтын сәтті бейнеле. Жұмыс соңында қай түсті не үшін таңдағаныңды түсіндір».

13–14 жасқа арналған нұсқа

Бұл жаста тапсырма тереңдетіліп, символдық немесе жобалық сипатта орындалады. Оқушылар қуанышты нақты оқиға арқылы ғана емес, ішкі сезім, арман, болашақ, кәсіби қызығушылық, өмірлік мақсат тұрғысынан бейнелей алады. Олар түстердің үйлесіміне, композициялық орталыққа, символдарға, көркемдік идеяға назар аударады.

Нұсқау:

«Қуаныш сезімін өзіңнің ішкі әлеміңмен немесе болашақ арманыңмен байланыстырып бейнеле. Суретте нақты бейне болуы да, болмауы да мүмкін. Ең бастысы – түстер арқылы қуаныштың қандай екенін көрсету. Жұмысыңа атау беріп, таңдаған түстеріңді түсіндір».

Бағалау өлшемдері

«Қуаныш палитрасы» тапсырмасында бағалау оқушының шығармашылық шешімін қолдауға бағытталады. Жұмыстың техникалық мінсіздігі ғана емес, түстерді сезіммен байланыстыра қолдануы, қуанышты жеткізуге талпынысы, түстік үйлесімі, жеке идеясы және өз жұмысын түсіндіруі ескеріледі.

Жетекшіге арналған әдістемелік ұсыныстар

Тапсырма барысында оқушыларға қуанышты тек бір ғана үлгімен көрсету талап етілмеуі керек. Күн, гүл, достар, мереке сияқты бейнелер ұсынылғанымен, бала өз қуанышын басқа жолмен бейнелеуге құқылы. Мысалы, бір оқушы қуанышты тыныш аспан арқылы, екінші оқушы сүйікті жануары арқылы, үшінші оқушы болашақ мамандығының белгісі арқылы көрсетуі мүмкін. Мұндай даралық қолдау табуы қажет.

Жетекші түстерді қолдану кезінде балаларға жылы палитра ұсынғанымен, суық түстерді толық шектемеуі керек. Ашық көк, көгілдір, ашық жасыл реңктер де қуанышты кеңістік, тазалық, сергектік ретінде бере алады. Ең маңыздысы – оқушы түсті не үшін таңдағанын түсіндіре алуы.

Сабақта оқушылардың жұмыстарын бір-бірімен салыстырудан аулақ болу қажет. «Ең әдемі сурет» деген бағалау орнына «ең жылы түстік шешім», «ең көңілді реңк», «ең ерекше қуаныш бейнесі», «ең жарқын композиция» сияқты қолдаушы сипаттамалар қолданылғаны дұрыс. Бұл әр баланың еңбегін бағалауға және шығармашылық сенімін нығайтуға көмектеседі.

Сабақ соңында «Қуаныш галереясын» ұйымдастыру ұсынылады. Оқушылар жұмыстарын тақтаға немесе көрме бұрышына орналастырып, әр суреттің атауын оқиды. Галерея барысында балалар бір-біріне жылы пікір білдіреді. Мұндай жұмыс топтағы жағымды атмосфераны қалыптастырады, өзара құрмет пен қолдауды дамытады.

Қауіпсіздік және жұмыс мәдениеті

Практикалық жұмыс алдында бояу, қылқалам, су, қайшы, желім қолданылатын жағдайда қауіпсіздік ережелері түсіндіріледі. Бояуды ауызға салмау, қылқаламды сермемеу, су құятын ыдысты абайлап ұстау, жұмыс орнын таза сақтау, басқа оқушының жұмысына рұқсатсыз қол тигізбеу талаптары еске салынады. Жұмыс аяқталған соң әр оқушы құралдарын жинап, қылқаламын жуып, бояуларын жауып, қағаз қалдықтарын реттейді.

Бұл кезең баланың жауапкершілігін және шығармашылық мәдениетін қалыптастырады. Таза әрі реттелген жұмыс орны оқушыға келесі тапсырмаға дайын болуға көмектеседі.

Күтілетін нәтиже

«Қуаныш палитрасы» тапсырмасын орындау нәтижесінде оқушы жылы және ашық түстердің жағымды көңіл күй қалыптастырудағы рөлін түсінеді. Ол қуаныш сезімін сары, қызғылт сары, қызыл, ашық жасыл, ашық көк сияқты түстермен байланыстырып, оларды суретте саналы қолдануға үйренеді. Сонымен қатар оқушы бір түстің бірнеше реңк бере алатынын, түстердің үйлесімі суреттің жалпы әсерін өзгертетінін тәжірибе арқылы байқайды.

Тапсырма оқушының қуаныш сезімін тануына, оны көркем түрде жеткізуіне, түстік палитра құрастыруына, композиция жасауына және өз жұмысын түсіндіруіне мүмкіндік береді. Оқушы сурет арқылы жағымды эмоцияны бейнелеп қана қоймай, өзіне не қуаныш сыйлайтынын ойлайды. Бұл оның эмоционалдық танымын, эстетикалық талғамын және шығармашылық дербестігін дамытады.

Сонымен бірге жұмыс барысында бала ашық түстерді үйлестіруге, басты және қосымша түстерді ажыратуға, суретке жарық пен жылылық беруге, өз ойын қысқаша таныстыруға дағдыланады. Басқа оқушылардың жұмыстарын көру арқылы қуаныштың әр балада әртүрлі бейнеленетінін түсінеді. Бұл өзара құрмет, пікір алмасу және шығармашылық орта мәдениетін қалыптастырады.

Қорытынды

«Қуаныш палитрасы» практикалық тапсырмасы түстер арқылы жағымды эмоцияны бейнелеуге арналған маңызды жұмыс түрі болып табылады. Тапсырма оқушыны жылы түстерді саналы қолдануға, қуанышты көңіл күйді көркем тілмен жеткізуге, өз сезімін тануға және шығармашылық шешім қабылдауға үйретеді. Дұрыс ұйымдастырылған жағдайда бұл жұмыс баланың сурет салуға қызығушылығын арттырып, эмоционалдық жайлылығын күшейтеді, эстетикалық талғамын дамытады және өнер арқылы өзін еркін көрсетуіне жағдай жасайды.

«Жас суретші» үйірмесінде аталған тапсырманы жүйелі қолдану балалардың түстерді сезінуін тереңдетеді, қуаныш ұғымын жеке тәжірибемен байланыстыруына мүмкіндік береді және шығармашылық жұмысты жағымды эмоциямен орындауға бағыттайды. Нәтижесінде оқушы түсті тек бояу ретінде емес, көңіл күйді жеткізетін көркем құрал ретінде қабылдай бастайды.

3.3. «Тыныштық әлемі»

Практикалық тапсырманың жалпы сипаттамасы

«Тыныштық әлемі» практикалық тапсырмасы оқушылардың суық және жұмсақ түстер арқылы сабырлы көңіл күйді бейнелеу дағдысын дамытуға бағытталған. Бұл жұмыс баланың ішкі тыныштығын, ойлануын, сабырын, жайлылық сезімін, қиялындағы тыныш кеңістікті көркем тілмен жеткізуіне мүмкіндік береді. Тапсырма барысында оқушы көк, көгілдір, күлгін, ашық сұр, ақ, ашық жасыл сияқты жұмсақ реңктерді пайдаланып, тыныштықты табиғат көрінісі, аспан, су, түнгі қала, бөлме, қиял әлемі немесе абстрактілі композиция арқылы бейнелейді.

Аталған тапсырманың ерекшелігі – оқушыны жылдам, әсерлі, ашық түстерден бөлек, баяу қабылданатын, терең сезілетін, ойлануға жетелейтін реңктермен жұмыс жасауға бағыттауында. Балалар көбіне қуаныш, мереке, қозғалыс сияқты тақырыптарды ашық түстермен бейнелеуге тез бейімделеді. Ал тыныштық, сабыр, үнсіздік, ойлану сияқты нәзік көңіл күйлерді бейнелеу үшін түстерді саналы таңдау, реңктерді жұмсақ үйлестіру, кеңістікті дұрыс беру, сызық пен дақты артық қолданбау қажет. Сондықтан «Тыныштық әлемі» тапсырмасы оқушының түсті терең сезінуін, эмоциялық байқағыштығын және көркемдік талғамын дамытуға ықпал етеді.

Тапсырманың әдістемелік мәні

Тыныштық – бала үшін тек үнсіздік немесе қозғалыстың болмауы ғана емес. Ол өзін жайлы сезіну, ойға шому, табиғатқа қарау, аспанды бақылау, бөлмесінде демалу, су дыбысын елестету, түнгі қаланың жарығын көру, арман әлеміне ену сияқты әртүрлі сезімдермен байланысты болуы мүмкін. Сондықтан бұл тапсырмада оқушыға тыныштықты дайын үлгі бойынша салдыру емес, өзінің жеке түсінігі арқылы бейнелеуге мүмкіндік беріледі.

Суық және жұмсақ түстер баланың суретінде сабырлы әсер қалыптастыруға көмектеседі. Көк түс кең аспан, терең су, тыныштық, ойлану сезімін бере алады. Көгілдір түс жеңілдік, тазалық, ашық кеңістік әсерін тудырады. Күлгін түс арман, жұмбақтық, ішкі толғаныс, қиял әлемімен байланысады. Ашық сұр түс сабырлы, бейтарап, ойлы көңіл күйді көрсетуге қолайлы. Ақ түс суретке тыныс, кеңістік, жарық, тазалық әсерін береді. Алайда әр түстің мағынасы оқушының жеке қабылдауына байланысты өзгеруі мүмкін. Сондықтан жетекші баланың түс таңдауын шектемей, оның ойын тыңдауы қажет.

Маңызды әдістемелік ескерту: тыныштықты бейнелеуде міндетті түрде тек көк немесе сұр түстерді қолдану талап етілмейді. Кейбір оқушы тыныштықты ашық жасыл табиғатпен, ақ қармен, жұмсақ сары жарықпен немесе нәзік қызғылт реңкпен байланыстыруы мүмкін. Жетекші ұсынылған суық және жұмсақ палитраны бағыт ретінде береді, бірақ баланың жеке көркемдік шешімін шектемейді.

Мақсаты

Суық және жұмсақ түстер арқылы сабырлы көңіл күйді бейнелеуге үйрету, оқушылардың түстік реңктерді сезінуін, тыныштық ұғымын көркем түрде жеткізу дағдысын, эстетикалық талғамын және эмоциялық танымын дамыту.

Міндеттері

оқушыларға суық түстердің тыныштық, кеңістік, тереңдік, ойлану әсерін беретінін түсіндіру;

көк, көгілдір, күлгін, ашық сұр, ақ, ашық жасыл реңктерді үйлесімді қолдануға үйрету;

тыныш көңіл күйді табиғат, аспан, су, түнгі қала, бөлме, қиял әлемі арқылы бейнелеуге бағыттау;

жұмсақ сызық, баяу ырғақ, жеңіл дақ, кеңістік және фон арқылы сабырлы әсер беруді меңгерту;

оқушының өз тыныштық әлемін елестетуіне және оны еркін бейнелеуіне жағдай жасау;

суық және жылы түстердің көңіл күйге әсерін салыстыруға үйрету;

өз жұмысын таныстырып, таңдаған түстерін түсіндіру дағдысын қалыптастыру;

оқушының ішкі үйлесімін, сабырлылығын, эстетикалық қабылдауын және шығармашылық дербестігін дамыту.

Қажетті құрал-жабдықтар

Тапсырманы орындау үшін А4 немесе А3 форматтағы қағаз, акварель, пастель, түрлі түсті қарындаш, гуашь, қылқалам, палитра, су құятын ыдыс, майлық, көк және көгілдір реңктер палитрасы, табиғат көріністері, аспан, су, түнгі қала, қарлы дала, тыныш бөлме бейнелері, түстік карточкалар, рефлексия парағы қолданылады. Бұл тапсырмада акварель мен пастель ерекше тиімді, себебі олар жұмсақ реңктерді, жеңіл ауысуларды, тыныш фонды беруге мүмкіндік береді. Гуашьты да қолдануға болады, бірақ оны қатты қанық етпей, ақ түспен жұмсартып пайдаланған дұрыс.

Тапсырманы орындауға дайындық

Сабақ басталар алдында жетекші сыныпта тыныш шығармашылық орта қалыптастырады. Қатты дыбыс, асықтыру, артық талап тапсырманың мазмұнына кері әсер етуі мүмкін. Сондықтан сабақ басында баяу әуен қосуға, табиғат дыбысын тыңдатуға немесе қысқа тыныс алу жаттығуын жасауға болады. Бұл балалардың назарын жинақтап, тыныштық тақырыбына енуіне көмектеседі.

Ой қозғау сұрақтары:

Тыныштық саған қандай түсті еске түсіреді?

Сен өзіңді қай жерде тыныш сезінесің?

Тыныштық аспанға, суға, бөлмеге, түнге немесе табиғатқа ұқсай ма?

Қандай түс саған сабыр береді?

Көк түс саған қандай сезім сыйлайды?

Егер тыныштықтың пішіні болса, ол қандай болар еді?

Тыныштықты қатты сызықпен бе, әлде жұмсақ сызықпен бе бейнелер едің?

Осы сұрақтар баланың ішкі сезіміне назар аудартып, тыныштықты жеке тәжірибесімен байланыстыруға мүмкіндік береді.

Жұмыс барысы

Бірінші кезең. Тыныштық бейнесін елестету

Оқушы алдымен тыныштықты қалай елестететінін ойлайды. Ол табиғаттағы тыныш көлді, көк аспанды, бұлтты күнді, түнгі қаланы, өз бөлмесін, жұлдызды аспанды, қарлы даланы, қиялдағы тыныш әлемді немесе нақты бейнесі жоқ абстрактілі кеңістікті елестетуі мүмкін. Бұл кезеңде балаға нақты сурет салу міндеттелмейді. Ең бастысы – тыныштық сезімін түсіну және оны көркем түрде бейнелеуге дайындалу.

Жетекші оқушыларға мынадай нұсқау береді:

«Көзіңді бір сәт жұмып, өзіңді тыныш сезінетін орынды елестет. Ол жерде қандай түстер бар? Ауа қандай? Жарық жұмсақ па, әлде салқын ба? Сызықтар қозғалыста ма, әлде баяу ма? Енді сол тыныштықты қағаз бетіне түсіруге дайындал».

Бұл нұсқау баланың елестету қабілетін іске қосады.

Екінші кезең. Тыныштық палитрасын таңдау

Оқушы өз жұмысына 4–6 түстен тұратын тыныштық палитрасын таңдайды. Негізгі түстер ретінде көк, көгілдір, ақ, ашық сұр, күлгін, ашық жасыл ұсынылады. Оқушы бұл түстерді бірдей қолданбауы мүмкін. Бір түсті басты реңк ретінде таңдап, қалған түстерді қосымша әсер беру үшін пайдаланады.

Мысалы:

көк – терең тыныштық;

көгілдір – жеңілдік пен кеңдік;

ақ – тазалық пен жарық;

ашық сұр – сабыр мен ойлану;

күлгін – қиял мен ішкі толғаныс;

ашық жасыл – табиғи үйлесім.

Жетекші оқушыдан таңдаған түстері туралы қысқаша ойлануды сұрайды:

«Қай түс сенің жұмысыңда басты тыныштықты көрсетеді? Қай түс фонға лайық? Қай түс жарық немесе ауа береді? Қай реңк суретіңді жұмсартады?»

Үшінші кезең. Композицияны жоспарлау

Оқушы тыныштық әлемін қағаз бетінде қалай орналастыратынын ойластырады. Тыныш композицияда кеңістік маңызды рөл атқарады. Қағаздың барлық жерін тым көп бейнемен толтыру міндетті емес. Бос кеңістік, жеңіл фон, баяу сызық, жұмсақ түстік ауысу суретке тыныс береді. Жетекші балаларға тыныштықты көрсету үшін артық бөлшектерді азайтуға, түстерді бір-бірімен жұмсақ байланыстыруға, көзге қатты тиетін қарама-қайшылықты орынды қолдануға бағыт береді.

Композиция нұсқалары:

аспан мен бұлт;

тыныш көл немесе өзен;

қарлы дала;

түнгі қала шамдары;

жайлы бөлме;

айлы түн;

жұлдызды аспан;

қиялдағы көк әлем;

абстрактілі тыныш кеңістік;

жұмсақ толқындар мен шеңберлер.

Төртінші кезең. Негізгі фон жасау

Бұл тапсырмада фон өте маңызды. Фон тыныштықтың жалпы әсерін қалыптастырады. Оқушылар акварельмен көк, көгілдір немесе ашық сұр реңктерді жұмсақ жағып, фон жасай алады. Пастель қолданса, түстерді саусақпен немесе майлықпен жайлап жұмсартады. Гуашь қолданғанда ақ түспен араластырып, қою реңкті жеңілдетуге болады.

Жетекші мынадай нұсқау береді:

«Алдымен суретіңнің жалпы тыныш реңкін жаса. Бояуды асықпай жақ. Түстер бір-біріне жұмсақ өтсін. Қатты сызық немесе өте қанық дақ қолданар алдында оның тыныштыққа қалай әсер ететінін ойлан».

Осы кезең оқушыны баяу, саналы жұмыс жасауға үйретеді.

Бесінші кезең. Негізгі бейнені енгізу

Фон дайын болғаннан кейін оқушы негізгі бейнелерді қосады. Егер табиғат көрінісі болса, су, ағаш, бұлт, ай, жұлдыз, тау, қар сияқты элементтер енгізіледі. Егер түнгі қала болса, алыс үйлер, шам жарығы, терезе, көше сызықтары салынады. Егер бөлме бейнеленсе, терезе, перде, үстел, кітап, шам сияқты жайлылық беретін заттар қосылады. Егер қиял әлемі болса, нақты бейнеге шектелмей, жұмсақ пішіндер, жарық дақтары, толқындар, шеңберлер қолданылуы мүмкін.

Жетекші бағыттаушы сұрақтар қояды:

Суретіңдегі тыныштықты қай бейне күшейтіп тұр?

Қай жерге ақ немесе ашық реңк қоссаң, жұмыс жеңілдейді?

Көк пен күлгін реңктер бір-бірімен қалай үйлесіп тұр?

Суретіңде тыныштық көбірек пе, әлде қозғалыс па?

Артық деталь тыныш әсерді бұзып тұрған жоқ па?

Бұл сұрақтар оқушыға өз жұмысын бақылауға көмектеседі.

Алтыншы кезең. Жұмсақ реңк пен тереңдік беру

Оқушы суретке тереңдік беру үшін ашық және қою реңктерді қолданады. Мысалы, көгілдір фонға қою көк көлеңке қосса, кеңістік тереңдейді. Ақ түспен жарық түсірсе, сурет жеңілдейді. Ашық сұр реңк тыныш әрі ойлы әсер береді. Күлгін түс қиялға жақын көңіл күй тудырады.

Бұл кезеңде жетекші түсті тым қою немесе тым көп қолданбауға бағыттайды. Себебі тапсырманың негізгі мақсаты – сабырлы әсерді сақтау. Бірақ оқушының шығармашылық шешіміне тыйым салынбайды. Егер ол қою көк немесе қара реңк қолданса, жетекші оның суреттегі қызметін сұрайды: «Бұл қою реңк суретіңе қандай тереңдік беріп тұр?» немесе «Осы түс тыныштықты күшейтіп тұр ма, әлде суретке басқа көңіл күй қосып тұр ма?»

Жетінші кезең. Жұмысқа атау беру

Жұмыс аяқталғаннан кейін оқушы суретіне атау береді. Атау тыныштықтың мазмұнын ашуы керек. Мысалы, «Көк тыныштық», «Айлы түн», «Тыныш көл», «Менің жайлы бөлмем», «Ақ бұлттар әлемі», «Жұлдызды үнсіздік», «Сабырлы аспан», «Тыныш қала», «Арман кеңістігі», «Көгілдір ой» сияқты атаулар қолданылуы мүмкін.

Атау беру оқушының жұмысын көркем өнім ретінде қабылдауына және негізгі идеясын қысқа жеткізуіне көмектеседі.

Сегізінші кезең. Жұмысты таныстыру

Оқушы өз жұмысын қысқаша таныстырады. Жетекші сөйлеу үлгілерін ұсынады:

Мен тыныштықты ... түстер арқылы бейнеледім.

Менің жұмысымдағы басты түс – ...

Бұл түсті таңдаған себебім ...

Суретімдегі тыныштықты ... бейнесі көрсетеді.

Көк/көгілдір/күлгін түс суретіме ... әсер берді.

Менің жұмысымның атауы – ...

Жетекші әр оқушының жауабын тыңдап, қолдаушы кері байланыс береді. Мысалы:

«Көгілдір реңк суретіңе жеңілдік беріп тұр».

«Ақ түс жұмысыңа кеңістік пен тыныс қосқан».

«Күлгін реңк қиялға жақын тыныштық әсерін күшейткен».

«Суретіңдегі су бейнесі сабырлы көңіл күйді жақсы көрсеткен».

«Жұмысыңда артық деталь аз, сондықтан тыныш әсер жақсы сақталған».

Тоғызыншы кезең. Рефлексия

Сабақ соңында оқушылар өз сезімін қорытындылайды. Рефлексия ауызша, түстік карточка арқылы немесе қысқа жазбаша түрде жүргізіледі.

Рефлексия сұрақтары:

Мен тыныштықты қандай түспен бейнеледім?

Қай түс маған сабыр берді?

Сурет салғанда көңіл күйім өзгерді ме?

Жұмыс барысында қай реңк ұнады?

Тыныштықты көрсету қиын болды ма?

Менің суретімдегі ең тыныш бөлік қай жер?

Келесі жолы тыныштықты тағы қалай бейнелер едім?

Рефлексия оқушыға өз жұмысының әсерін түсінуге және түстердің ішкі сезіммен байланысын байқауға көмектеседі.

Жас ерекшелігіне қарай тапсырманы бейімдеу

7–9 жасқа арналған нұсқа

Бұл жаста тапсырма қарапайым және бейнелі түрде беріледі. Оқушылар «Тыныш аспан», «Көк көл», «Ақ бұлт», «Менің жайлы бөлмем» сияқты түсінікті тақырыптарда жұмыс жасайды. Олар көк, көгілдір, ақ түстерді пайдаланып, тыныш табиғат немесе жайлы орын бейнелейді. Негізгі талап – баланың түсті еркін қолдануы және тыныш әсерді сезінуі.

Нұсқау:

«Өзіңді тыныш сезінетін орынды елестет. Ол аспан, көл, бұлт, бөлме немесе қиялдағы әлем болуы мүмкін. Көк, көгілдір, ақ, ашық сұр түстерді қолданып, тыныш көңіл күйді бейнеле».

10–12 жасқа арналған нұсқа

Бұл кезеңде оқушылар суық және жұмсақ түстерді салыстырып, реңктерді үйлестіруге үйренеді. Оларға алдымен тыныштық палитрасын жасау, кейін сол палитра арқылы толық композиция орындау ұсынылады. Олар фон, басты бейне, жарық, көлеңке және кеңістік арасындағы байланысты ойластырады.

Нұсқау:

«Тыныштықты білдіретін 5 түстен палитра құрастыр. Әр түстің қандай әсер беретінін ойлан. Осы палитра арқылы табиғат, су, аспан, түнгі қала немесе жайлы бөлме тақырыбында композиция жаса. Жұмыс соңында таңдаған түстеріңді түсіндір».

13–14 жасқа арналған нұсқа

Бұл жаста тапсырма символдық және абстрактілі сипатта беріледі. Оқушылар тыныштықты нақты бейнемен ғана емес, ішкі күй, ой, арман, үнсіздік, кеңістік, жарық арқылы көрсете алады. Олар түстердің жұмсақ ауысуына, композициядағы бос кеңістікке, символдық пішіндерге назар аударады.

Нұсқау:

«Тыныштықты ішкі әлеміңмен байланыстырып бейнеле. Нақты зат салу міндетті емес. Түстер, реңктер, бос кеңістік, жұмсақ сызықтар, жарық пен көлеңке арқылы сабырлы көңіл күйді жеткіз. Жұмысыңа атау беріп, түстік шешіміңді түсіндір».

Бағалау өлшемдері

Бұл тапсырмада бағалау оқушының тыныш көңіл күйді түстер арқылы жеткізуге талпынысын, суық және жұмсақ реңктерді қолдануын, композициядағы үйлесімділікті, шығармашылық шешімін және өз жұмысын түсіндіруін қолдауға бағытталады.

Жетекшіге арналған әдістемелік ұсыныстар

Тапсырманы орындау кезінде оқушыларды асықтырмау қажет. Тыныштық тақырыбы баяу, ойланып, сезініп жұмыс жасауды талап етеді. Сабақта жұмсақ әуен, табиғат дыбысы, жайлы жарық, реттелген жұмыс орны қолданылса, балалар тақырыпқа оңай енеді.

Жетекші балаларға суық түстерді ұсынғанымен, олардың жеке таңдауын шектемеуі керек. Егер оқушы тыныштықты ашық жасыл немесе нәзік сары реңкпен көрсетсе, оның шешімін тыңдау қажет. Негізгі сұрақ: «Осы түс сенің суретіңде тыныштықты қалай көрсетіп тұр?» болуы тиіс.

Балалардың жұмыстарын талдау кезінде «өте қараңғы», «бұлай болмайды», «тыныштық мұндай түспен салынбайды» деген сөздер қолданылмауы керек. Оның орнына «осы қою реңк суретке қандай әсер берді?», «егер ақ түс қоссаң, жұмыс қалай өзгерер еді?», «мына көгілдір бөлік тыныштықты жақсы жеткізіп тұр» деген қолдаушы пікірлер беріледі.

Сабақ соңында «Тыныштық галереясын» ұйымдастыруға болады. Оқушылар жұмыстарын қабырғаға немесе тақтаға орналастырып, бір-бірінің суретін үнсіз қарап шығады. Кейін әр бала өзіне ең тыныш әсер берген бір жұмысты атап, не себепті солай сезінгенін айтады. Бұл тәсіл балаларды бір-бірінің шығармашылығын құрметтеуге үйретеді.

Қауіпсіздік және жұмыс мәдениеті

Практикалық жұмыс кезінде бояу, қылқалам, су құятын ыдыс, пастель немесе қарындаш қолдану ережелері сақталады. Оқушылар қылқаламды сермемеу, суды төкпеу, бояуды ауызға салмау, пастельмен жұмыс істегенде қолын сүртіп отыру, басқа оқушының жұмысына рұқсатсыз тимеу, жұмыс орнын таза ұстау талаптарын орындауы қажет.

Жұмыс аяқталған соң әр оқушы құралдарын жинап, қылқаламын жуып, бояуын жауып, қағазын кептіруге қояды. Бұл әрекет баланың ұқыптылығын, жауапкершілігін және шығармашылық жұмыс мәдениетін дамытады.

Күтілетін нәтиже

«Тыныштық әлемі» тапсырмасын орындау нәтижесінде оқушы суық және жұмсақ түстердің сабырлы көңіл күй қалыптастырудағы рөлін түсінеді. Ол көк, көгілдір, күлгін, ашық сұр, ақ сияқты реңктер арқылы тыныштық, кеңістік, тереңдік, ойлану, жайлылық әсерін бере алатынын тәжірибе жүзінде байқайды. Сонымен бірге оқушы реңктерді жұмсақ үйлестіруге, фон жасауға, кеңістікті сезінуге, артық бөлшексіз композиция құруға үйренеді.

Тапсырма баланың ішкі тыныштығын тануына, өзіне жайлы кеңістікті елестетуіне, сезімін көркем түрде жеткізуіне мүмкіндік береді. Оқушы сурет салу барысында бояумен баяу, ұқыпты жұмыс жасап, түстердің нәзік айырмашылығын байқауға дағдыланады. Жұмыс соңында өз суретін таныстырып, таңдаған түстерінің мағынасын түсіндіреді.

Бұл тапсырма оқушының эстетикалық талғамын, эмоционалдық танымын, көркемдік қабылдауын, шығармашылық дербестігін және өзіндік ойлауын дамытады. Сонымен қатар бала басқа оқушылардың тыныштықты әртүрлі бейнелейтінін көріп, әр адамның ішкі әлемі бөлек екенін түсінеді. Осы арқылы өзара құрмет, қабылдау және шығармашылық мәдениет қалыптасады.

Қорытынды

«Тыныштық әлемі» практикалық тапсырмасы түстер арқылы сабырлы көңіл күйді бейнелеуге арналған маңызды жұмыс түрі болып табылады. Тапсырма оқушыны суық және жұмсақ түстерді саналы қолдануға, тыныштықты табиғат, кеңістік, бөлме, түнгі қала немесе қиял әлемі арқылы бейнелеуге, өз сезімін көркем тілмен жеткізуге үйретеді.

«Жас суретші» үйірмесінде бұл тапсырманы жүйелі қолдану балалардың түсті терең сезінуіне, реңктерді ажыратуына, сабырлы жұмыс жасауына және ішкі көңіл күйін өнер арқылы бейнелеуіне мүмкіндік береді. Нәтижесінде оқушы түстердің тек қуаныш пен қозғалысты ғана емес, тыныштықты, ойлануды, тереңдікті және жан дүниедегі нәзік сезімдерді де жеткізе алатынын түсінеді.

3.4. «Музыка түсі»

Практикалық тапсырманың жалпы сипаттамасы

«Музыка түсі» практикалық тапсырмасы оқушылардың есту арқылы қабылдаған әсерін түстер, сызықтар, дақтар, пішіндер және ырғақ арқылы бейнелеуіне бағытталған шығармашылық жұмыс түрі болып табылады. Бұл тапсырмада бала музыканы тыңдайды, әуеннен туған көңіл күйді сезінеді, сол әсерге сәйкес түстерді таңдайды және қағаз бетінде абстрактілі немесе жартылай бейнелі композиция жасайды. Мұнда нақты затты дұрыс салу талап етілмейді. Негізгі назар дыбыс пен түстің байланысын сезінуге, музыка әсерінен туған ішкі бейнені көркем түрде жеткізуге аударылады.

«Жас суретші» үйірмесінде бұл тапсырма ерекше маңызға ие, себебі ол баланың бірнеше қабылдау арнасын қатар дамытады. Оқушы музыканы естиді, әуеннің көңіл күйін сезінеді, оны түспен елестетеді, кейін қол қимылы арқылы қағазға түсіреді. Осы үдеріс есту, көру, сезіну, қиялдау және бейнелеу әрекеттерін байланыстырады. Нәтижесінде бала түсті тек көзбен көретін бояу ретінде емес, дыбыстың, ырғақтың, қозғалыстың және эмоцияның көркем баламасы ретінде қабылдай бастайды.

Тапсырманың әдістемелік мәні

Музыка адам көңіл күйіне тікелей әсер етеді. Бір әуен баланы қуантады, екінші әуен тыныштандырады, үшінші әуен ойландырады, төртінші әуен қиялға жетелейді. Балалар музыканы тыңдаған кезде олардың көз алдына түрлі түстер, бейнелер, қозғалыстар, табиғат көріністері немесе белгісіз пішіндер елестеуі мүмкін. «Музыка түсі» тапсырмасы осы ішкі әсерді сурет арқылы сыртқа шығаруға мүмкіндік береді.

Бұл тапсырманың ерекшелігі – оқушыдан дайын сурет салуды талап етпейді. Ол әуенді өз қалауынша түсіндіреді. Мысалы, баяу музыка бір оқушыға көгілдір тыныштықты елестетсе, екінші оқушыға ақ қарды, үшінші оқушыға күлгін арман әлемін еске түсіруі мүмкін. Көңілді музыка бір балаға сары күнді, екінші балаға қызғылт сары қозғалысты, үшінші балаға жасыл табиғатты елестетуі ықтимал. Сондықтан бұл тапсырмада әр баланың қабылдауы жеке әрі құнды болып саналады.

Маңызды әдістемелік ескерту: музыкадан туған түстік әсерді «дұрыс» немесе «қате» деп бағалауға болмайды. Бір әуенге барлық бала бірдей түс таңдауы міндетті емес. Музыка әр оқушының жеке тәжірибесіне, көңіл күйіне, қиялына және сол сәттегі сезіміне қарай әртүрлі қабылданады. Үйірме жетекшісінің міндеті – баланың әсерін тыңдау, таңдаған түстерін түсіндіруге мүмкіндік беру және шығармашылық еркіндігін қолдау.

Мақсаты

Есту арқылы туған әсерді түстермен жеткізуге үйрету, дыбыс пен түсті байланыстыру арқылы оқушылардың қиялын, эмоциялық қабылдауын, шығармашылық ойлауын және абстрактілі бейнелеу дағдысын дамыту.

Міндеттері

оқушыларға музыканың көңіл күй тудыратын әсерін сезіндіру;

әуен ырғағын, жылдамдығын, дыбыс биіктігін және көңіл күйін түстермен байланыстыруға үйрету;

музыка тыңдау арқылы пайда болған ішкі бейнені қағаз бетіне түсіруге бағыттау;

абстрактілі сурет салу дағдысын дамыту;

түстер, сызықтар, дақтар, пішіндер арқылы дыбыстың қозғалысын бейнелеуге үйрету;

баланың қиялын, сезімталдығын, көркемдік қабылдауын және эмоционалдық танымын жетілдіру;

оқушының өз жұмысын таныстырып, таңдаған түстерін түсіндіру қабілетін қалыптастыру;

шығармашылық еркіндікке, тыңдау мәдениетіне және өзгенің әсерін құрметтеуге тәрбиелеу.

Қажетті құрал-жабдықтар

Тапсырманы орындау үшін А4 немесе А3 форматтағы қағаз, акварель, гуашь, пастель, түрлі түсті қарындаш, фломастер, қылқалам, палитра, су құятын ыдыс, майлық, баяу және көңілді қысқа музыкалық шығармалар, дыбыс құрылғысы, түстік карточкалар, рефлексия парағы қолданылады. Музыка сапалы, таза естілуі қажет. Әуен тым қатты болмауы керек, себебі оның мақсаты баланы алаңдату емес, шығармашылық сезімге енгізу.

Тапсырмаға акварель мен пастель өте қолайлы, өйткені олар әуеннің жұмсақ ауысуын, ырғақтың нәзіктігін, көңіл күйдің жеңіл қозғалысын көрсетуге мүмкіндік береді. Гуашь қанық, қуатты, ырғақты музыкаға жақсы сәйкес келеді. Фломастерлер нақты сызық, ырғақ, қайталанатын қозғалыс, сәндік элементтер беру үшін тиімді.

Музыканы таңдау ерекшелігі

Музыкалық шығарма оқушылардың жас ерекшелігіне, сабақ мақсатына және тапсырма мазмұнына сай таңдалуы керек. Әуеннің ұзақтығы 1–3 минуттан аспағаны дұрыс. Өте ұзақ музыка балалардың назарын шашыратып жіберуі мүмкін. Музыканың сөзсіз болғаны тиімді, себебі мәтін оқушының елестетуін белгілі бір мағынаға байлап қоюы мүмкін. Аспаптық, табиғат дыбыстары, баяу әуендер, көңілді қысқа әуендер, ырғақты музыка қолдануға болады.

7–9 жастағы балаларға анық көңіл күй беретін жеңіл, көңілді немесе баяу әуен ұсынылады. 10–12 жастағы оқушыларға екі түрлі әуенді салыстырып бейнелеуге болады: біреуі көңілді, екіншісі тыныш. 13–14 жастағы оқушыларға тереңірек әсер беретін, ойлануға немесе қиялға жетелейтін әуендер ұсынылады. Бірақ музыка баланың жасына ауыр, қорқынышты немесе мазасыз әсер бермеуі тиіс.

Музыка таңдаудағы үлгілік бағыттар:

Тапсырманы орындауға дайындық

Сабақ басталар алдында жетекші оқушыларға музыка тыңдау мәдениетін түсіндіреді. Әуен қосылған кезде сөйлеспеу, бір-біріне кедергі жасамау, көзін жұмып тыңдағысы келсе рұқсат беру, музыкадан туған алғашқы әсерді есте сақтау ұсынылады. Оқушы тыңдау барысында міндетті түрде нақты бейне елестетуі керек деген талап қойылмайды. Кейбір бала түсті, кейбір бала сызықты, кейбір бала қозғалысты, кейбір бала табиғат көрінісін елестетуі мүмкін.

Ой қозғау сұрақтары:

Музыканы тыңдағанда көз алдыңа түс келе ме?

Көңілді әуен қандай түске ұқсайды?

Баяу әуен қандай сызыққа ұқсайды?

Қатты дыбыс қандай пішін болуы мүмкін?

Жұмсақ әуенді қандай реңкпен көрсетер едің?

Музыка қозғалыста ма, әлде тыныш па?

Егер әуеннің түсі болса, ол ашық па, қою ма?

Осы сұрақтар оқушыны дыбыс пен түсті байланыстыруға дайындайды.

Жұмыс барысы

Бірінші кезең. Тыңдауға дайындық

Оқушылар жұмыс орындарын дайындап, қағаздарын алдына қояды. Бояулар әзір тұрады, бірақ әуен толық тыңдалып болғанша сурет салуға асықпау ұсынылады. Жетекші оқушыларға әуенді мұқият тыңдап, қандай түстер, сызықтар, пішіндер елестегенін ойда сақтауды тапсырады.

Нұсқау:

«Қазір қысқа әуен тыңдаймыз. Әуенді тыңдағанда оның қандай түске ұқсайтынын елестет. Ол ашық па, қою ма? Жұмсақ па, қатты ма? Жылдам ба, баяу ма? Көз алдыңа келген түстер мен сызықтарды есте сақта».

Екінші кезең. Музыканы тыңдау

Жетекші 1–3 минуттық музыкалық шығарманы қосады. Тыңдау кезінде балалар тыныш отырады. Қаласа, көзін жұмып тыңдай алады. Бұл кезеңде ешкім сөйлемейді, жетекші де әуенді бөлмейді. Оқушы музыкадан туған әсерді еркін қабылдайды.

Тыңдау барысында оқушы мынадай ішкі сұрақтарға жауап іздейді:

Әуен қандай түсті елестетті?

Музыка жылы ма, суық па?

Дыбыс қозғалысты ма, әлде тыныш па?

Сызықтар түзу ме, толқынды ма, үзік пе?

Музыкада жарық бар ма, көлеңке бар ма?

Үшінші кезең. Алғашқы әсерді белгілеу

Музыка аяқталғаннан кейін оқушылар бірден сурет салуға кіріспей, алдымен алғашқы әсерін белгілейді. Олар қағаздың шетіне немесе бөлек шағын параққа 3–5 түс таңдап қояды. Бұл түстер музыкадан туған негізгі әсерді білдіреді. Мысалы, бала көгілдір, ақ, күлгін түстерді таңдаса, әуен оған тыныш немесе қиялға жақын әсер берген болуы мүмкін. Сары, қызғылт сары, жасыл түстер көңілді, сергек әсерді білдіруі ықтимал.

Жетекші сұрақтары:

Қай түс бірінші елестеді?

Әуеннің басты түсі қандай?

Қай түс қосымша әсер береді?

Музыка аяқталғаннан кейін көңіл күйің өзгерді ме?

Бұл кезең түсті саналы таңдауға көмектеседі.

Төртінші кезең. Композиция түрін таңдау

Оқушы музыканы абстрактілі түрде немесе жартылай бейнелі түрде көрсете алады. Абстрактілі жұмыста нақты зат болмайды, тек түстер, сызықтар, дақтар, пішіндер қолданылады. Жартылай бейнелі жұмыста табиғат, аспан, құстар, толқын, гүл, қала, қиял әлемі сияқты бейнелер қосылуы мүмкін. Екі тәсіл де дұрыс, себебі негізгі мақсат – әуеннен туған әсерді жеткізу.

Композиция таңдауда жетекші мынадай нұсқау береді:

«Музыканы нақты зат ретінде салу міндетті емес. Әуенді сызық, дақ, толқын, шеңбер, жарық, көлеңке, түстердің қозғалысы арқылы көрсетуге болады. Егер музыка саған табиғат немесе қиял әлемін елестетсе, сол бейнені де қолдана аласың».

Бесінші кезең. Негізгі жұмысты орындау

Оқушы таңдаған түстерімен жұмысқа кіріседі. Әуен баяу болса, жұмсақ сызықтар, жеңіл дақтар, бір-біріне жай ауысатын реңктер қолданылады. Әуен көңілді болса, ашық түстер, қозғалысты сызықтар, дөңгелек пішіндер, қайталанатын ырғақтар беріледі. Әуен жұмбақ болса, қою көк, күлгін, қара-көк реңктер, жарық нүктелер, белгісіз пішіндер қолданылуы мүмкін. Ырғақты музыкада қызыл, қызғылт сары, қарама-қарсы түстер, үзік сызықтар, қайталанатын элементтер тиімді.

Жетекші жұмыс барысында дайын сурет ұсынбайды. Ол тек бағыттаушы сұрақтар қояды:

Музыкадағы ең күшті дыбысты қай түспен көрсеттің?

Әуеннің баяу жері суретіңде қай жерде?

Қай сызық музыка қозғалысын білдіреді?

Түстерің бір-біріне жұмсақ өте ме, әлде бірден өзгере ме?

Музыканың соңғы әсерін қандай реңкпен берер едің?

Осы сұрақтар оқушыға дыбыс пен бейнені байланыстыруға көмектеседі.

Алтыншы кезең. Музыкалық ырғақты түспен көрсету

Бұл кезеңде оқушы әуеннің ырғақтық ерекшелігін суретке енгізеді. Егер әуен бірқалыпты болса, қайталанатын жұмсақ сызықтар, толқындар, шеңберлер қолданылуы мүмкін. Егер әуен жылдам болса, қысқа сызықтар, нүктелер, өткір пішіндер, қозғалысты дақтар беріледі. Егер әуенде баяу басталып, кейін күшейетін өзгеріс болса, суретте ашық немесе қою реңкке біртіндеп ауысу көрсетіледі.

Музыкалық ырғақ пен түсті байланыстыру оқушының композициялық ойлауын дамытады. Ол әуенді тек көңіл күй ретінде емес, қозғалыс, жылдамдық, күш, тыныс, үзіліс ретінде сезіне бастайды.

Жетінші кезең. Жұмысқа атау беру

Сурет аяқталғаннан кейін оқушы жұмысына атау береді. Атау музыкадан туған әсерді ашуы керек. Мысалы, «Көк әуен», «Қуанышты ырғақ», «Жұмсақ дыбыстар», «Сары музыка», «Тыныш әуен», «Күлгін қиял», «Музыка толқыны», «Әуеннің жарығы», «Дыбыстар биі» сияқты атаулар болуы мүмкін.

Атау беру оқушының шығармашылық жұмысын қорытындылап, ішкі әсерін сөзбен бекітуіне көмектеседі.

Сегізінші кезең. Жұмысты таныстыру

Оқушылар өз жұмыстарын қысқаша таныстырады. Жетекші сөйлеу үлгілерін ұсынады:

Мен тыңдаған әуенді ... түстермен бейнеледім.

Әуен маған ... көңіл күй берді.

Менің жұмысымдағы басты түс – ...

Мына сызықтар музыкадағы ... қозғалысты көрсетеді.

Күлгін/көк/сары түс әуеннің ... әсерін білдіреді.

Менің жұмысымның атауы – ...

Жетекші әр жұмыстың ерекшелігін атап, қолдаушы кері байланыс береді:

«Сенің суретіңде әуеннің қозғалысы жақсы байқалады».

«Көк пен ақ реңктер музыкадағы тыныштықты көрсетіп тұр».

«Қызғылт сары түс суретке қуанышты ырғақ берген».

«Қайталанған сызықтар әуеннің ырғағын жеткізген».

«Күлгін реңк жұмысыңа қиялға жақын әсер қосқан».

Тоғызыншы кезең. Рефлексия

Сабақ соңында оқушылар музыка мен түстің байланысы туралы ой қорытады.

Рефлексия сұрақтары:

Музыка тыңдағанда ең бірінші қандай түс елестеді?

Әуен көңілді ме, тыныш па, әлде ойлы ма болды?

Сурет салғанда музыка әсері өзгерді ме?

Қай түсті қолдану оңай болды?

Қай сызық музыка қозғалысын жақсы көрсетті?

Музыка мен түсті байланыстыру қызықты болды ма?

Келесі жолы қандай әуенді түспен бейнелегің келеді?

Рефлексия баланың есту әсерін көркем оймен байланыстыруына және өз шығармашылық әрекетін түсінуіне мүмкіндік береді.

Жас ерекшелігіне қарай тапсырманы бейімдеу

7–9 жасқа арналған нұсқа

Бұл жас кезеңінде тапсырма қысқа, ойын түрінде беріледі. Балаларға көңілді немесе баяу әуен тыңдатылады. Олар музыкадан туған түстерді таңдап, еркін дақтар, сызықтар, шеңберлер, күн, гүл, толқын сияқты қарапайым бейнелер салады. Негізгі мақсат – әуенді сезіну және оны бояумен еркін көрсету.

Нұсқау:

«Әуенді тыңда. Қандай түс елестеді? Сол түстермен қағазға музыка суретін сал. Нақты зат салу міндетті емес, сызықтар мен дақтар арқылы да көрсетуге болады».

10–12 жасқа арналған нұсқа

Бұл кезеңде оқушылар екі түрлі әуенді салыстырып жұмыс жасай алады. Мысалы, бірінші әуен – көңілді, екінші әуен – тыныш. Оқушылар әр әуенге бөлек түстік палитра құрастырып, екі шағын композиция жасайды. Соңында екі жұмыстың айырмашылығын түсіндіреді.

Нұсқау:

«Екі әуен тыңдаймыз. Әр әуенге сәйкес түстерді таңда. Бірінші әуен қандай түстермен, екінші әуен қандай реңктермен бейнеленетінін салыстыр. Екі композиция жаса және олардың айырмашылығын түсіндір».

13–14 жасқа арналған нұсқа

Бұл жаста тапсырма абстрактілі және тереңдетілген сипатта орындалады. Оқушылар әуеннің құрылымын, басталуын, дамуын, шарықтауын, аяқталуын түстер мен сызықтар арқылы көрсетуге тырысады. Олар бір толық композиция жасап, музыкадағы көңіл күй өзгерісін бейнелейді.

Нұсқау:

«Әуенді тыңдап, оның ішкі қозғалысын сезін. Музыка қалай басталды, қалай өзгерді, қалай аяқталды? Осы өзгерісті түстердің ауысуы, сызықтардың бағыты, пішіндердің орналасуы арқылы көрсет. Жұмысыңа атау беріп, түстік шешіміңді түсіндір».

Бағалау өлшемдері

Бұл тапсырмада бағалау оқушының музыкадан туған әсерді түстер арқылы жеткізуге талпынысын, түстерді сезіммен байланыстыруын, сызық пен ырғақты қолдануын, шығармашылық дербестігін және өз жұмысын түсіндіруін қолдауға бағытталады.

Жетекшіге арналған әдістемелік ұсыныстар

Тапсырманы орындау кезінде жетекші оқушыларға әуенді дұрыс тыңдауға жағдай жасауы керек. Сыныпта тыныштық сақталып, музыка сапалы естілуі қажет. Әуен қосылған кезде түсіндіруді тоқтатып, балалардың назарын музыкаға бағыттау маңызды. Егер оқушы ешқандай түс елестете алмаса, оны қинамау керек. Жетекші «әуен саған жылы ма, суық па сезілді?», «ол жылдам ба, баяу ма?», «жұмсақ па, қатты ма?» деген жеңіл сұрақтар арқылы бағыт бере алады.

Балалардың жұмыстарын талдағанда олардың түстік таңдауы бірдей болмауы табиғи екенін түсіндіру қажет. Бір әуенге әр бала әртүрлі түс таңдаса, бұл қате емес, керісінше шығармашылық қабылдаудың байлығын көрсетеді. Жетекші әр жұмыстың даралығын атап, «сен әуенді қозғалыс ретінде көрсеткенсің», «сен музыкадағы тыныштықты көк реңктермен бергенсің», «сенің жұмысыңда дыбыстың қуаты қызыл түспен көрініп тұр» деген нақты пікірлер береді.

Бұл тапсырмада оқушыларға абстрактілі сурет салуға рұқсат беру өте маңызды. Кейбір балалар нақты зат салуға үйренгендіктен, бастапқыда «не саламын?» деп қиналуы мүмкін. Жетекші оларға музыка суретінде нақты зат болуы міндетті емес екенін түсіндіреді. Дақ, сызық, толқын, шеңбер, түстердің араласуы да толыққанды шығармашылық жұмыс болып саналатыны айтылады.

Сабақ соңында «Музыка галереясын» ұйымдастыруға болады. Бір әуеннен туған барлық жұмыстар қатар қойылады. Балалар бірдей музыканы тыңдағанымен, суреттердің әртүрлі шыққанын байқайды. Осы арқылы олар әр адамның есту, сезіну, түсті қабылдау ерекшелігі бөлек екенін түсінеді.

Қауіпсіздік және жұмыс мәдениеті

Практикалық жұмыс кезінде бояу, қылқалам, су, пастель, фломастер қолдану ережелері сақталады. Оқушылар жұмыс барысында бір-біріне кедергі жасамауы, музыка тыңдау кезінде тыныштық сақтауы, қылқаламды сермемеуі, бояуды ауызға салмауы, су құятын ыдысты абайлап қолдануы қажет. Жұмыс соңында құралдар жиналып, қылқалам жуылып, қағаздар кептіруге қойылады.

Музыка тыңдау мәдениеті де қауіпсіз әрі қолайлы орта қалыптастырады. Әуен тым қатты қойылмайды, балалардың естуіне жайлы деңгейде беріледі. Егер қандай да бір әуен балаға ұнамаса немесе мазасыздық тудырса, жетекші оны байқап, келесіде әуен таңдауын өзгертуі қажет.

Күтілетін нәтиже

«Музыка түсі» тапсырмасын орындау нәтижесінде оқушы дыбыс пен түсті байланыстыруды үйренеді. Ол музыканың көңіл күйін, ырғағын, жылдамдығын, жұмсақтығын немесе қуатын түстер арқылы жеткізе алатынын түсінеді. Оқушы әуен тыңдағанда пайда болған әсерді сары, көк, күлгін, қызыл, жасыл, ақ сияқты түстермен, сондай-ақ сызық, дақ, толқын, шеңбер, ырғақты пішіндер арқылы бейнелейді.

Тапсырма баланың қиялын, есту арқылы қабылдауын, эмоциялық сезімталдығын және абстрактілі ойлауын дамытады. Ол нақты зат салмай-ақ, көңіл күй мен әсерді бейнелеуге болатынын түсінеді. Сонымен қатар оқушы өз жұмысын таныстыруға, таңдаған түстерін түсіндіруге, музыкадан туған сезімін сөзбен жеткізуге дағдыланады.

Бұл жұмыс шығармашылық еркіндікті күшейтеді. Оқушы музыка мен түстің байланысын өз тәжірибесі арқылы сезінеді, әр адамның бір әуенді әртүрлі қабылдайтынын түсінеді. Нәтижесінде балалардың бір-бірінің жұмысына құрметпен қарауы, пікірін тыңдауы және көркемдік талдау мәдениеті қалыптасады.

Қорытынды

«Музыка түсі» практикалық тапсырмасы түстер арқылы көңіл күйді бейнелеу әдістемесінде ерекше орын алады. Бұл тапсырма есту әсерін көркем бейнеге айналдыруға, музыканы түспен сезінуге, қиялды кеңейтуге және абстрактілі сурет салуға мүмкіндік береді. Оқушы музыка тыңдау арқылы ішкі әсерін байқайды, сол әсерді түстермен жеткізеді және шығармашылық жұмысын түсіндіреді.

«Жас суретші» үйірмесінде бұл тапсырманы жүйелі қолдану балалардың өнерді кешенді қабылдауын дамытады. Олар дыбыс, түс, қозғалыс, көңіл күй және қиялдың бір-бірімен байланыса алатынын түсінеді. Нәтижесінде оқушы түсті тек көзбен көретін бояу ретінде емес, музыканың, сезімнің және ішкі әсердің көркем тілі ретінде қабылдай бастайды.

3.5. «Көңіл күй портреті»

Практикалық тапсырманың жалпы сипаттамасы

«Көңіл күй портреті» практикалық тапсырмасы оқушыларды адамның сыртқы бейнесін ғана емес, оның ішкі сезімін, мінезін, көңіл күйін және эмоционалдық жағдайын түстер арқылы бейнелеуге үйретуге бағытталған. Портрет жанры бейнелеу өнерінде адамның бет-әлпетін, келбетін, мінез ерекшелігін көрсетуге мүмкіндік береді. Ал көңіл күй портретінде басты назар адамның сыртқы ұқсастығына ғана емес, оның ішкі әлемін түстік шешім арқылы жеткізуге аударылады. Осы тапсырма арқылы оқушы портрет салуда түстің мінез ашудағы, көңіл күйді жеткізудегі және бейнеге эмоциялық әсер берудегі қызметін түсінеді.

«Жас суретші» үйірмесінде аталған тапсырманы орындау балалар үшін өте қызықты әрі пайдалы. Себебі олар адам бейнесін салу кезінде бет пішіні, көз, шаш, ерін, киім сияқты сыртқы белгілерге назар аударып қана қоймай, сол адамның қандай көңіл күйде екенін ойлауға үйренеді. Мысалы, қуанышты адам ашық сары, қызғылт сары, қызғылт, ашық жасыл түстермен берілуі мүмкін. Ойлы адам жұмсақ көкшіл, сұрғылт, күлгін реңктермен бейнеленуі ықтимал. Армандаған адам көгілдір, күлгін, ақшыл реңктер арқылы көрсетіледі. Сабырлы адамның портретінде көк, жасыл, ақ реңктер басым болуы мүмкін. Ал батыл немесе қуатты мінез қызыл, қызғылт сары, қою көк сияқты әсерлі түстермен ашылады.

Тапсырманың әдістемелік мәні

Портрет салу оқушының бақылау, салыстыру, пішінді көру, пропорцияны сақтау, түсті үйлестіру және адамның мінезін бейнелеу дағдыларын дамытады. Алайда 7–14 жас аралығындағы балалар үшін портретті тек дәл ұқсастыққа негіздеу кейде қиындық тудыруы мүмкін. Сондықтан «Көңіл күй портреті» тапсырмасында техникалық дәлдік басты талап ретінде қойылмайды. Ең маңыздысы – оқушы адамның ішкі сезімін түстермен жеткізуге талпынуы.

Бұл тапсырма баланың эмоционалдық танымын кеңейтеді. Ол адамның бет-әлпетіндегі көңіл күй белгілерін байқайды: көздің ашық немесе ойлы болуы, еріннің күлімдеуі немесе жабық тұруы, қастың қозғалысы, бастың еңкеюі, шаштың орналасуы, фон түсі, киім реңкі портреттің жалпы әсеріне ықпал ететінін түсінеді. Сонымен бірге оқушы түстер арқылы мінезді, көңіл күйді, ішкі ойды ашуға болатынын тәжірибе жүзінде байқайды.

Маңызды әдістемелік ескерту: бұл тапсырмада оқушының салған портреті нақты адамға толық ұқсауы міндетті емес. Портрет қиялдағы кейіпкер, дос, ана, мұғалім, ертегі кейіпкері, болашақтағы өзі немесе белгісіз адамның көңіл күй бейнесі болуы мүмкін. Жетекші оқушыны «ұқсамай қалды» деп шектемей, түстердің көңіл күйді қалай ашып тұрғанына назар аударуы қажет.

Мақсаты

Адамның бет-әлпетін ғана емес, ішкі сезімін, мінезін және көңіл күйін түстер арқылы бейнелеуге үйрету, портрет жанрында түстің эмоциялық және көркемдік қызметін түсіндіру, оқушылардың бақылау, қиялдау, түстік шешім қабылдау және шығармашылық өзіндік ойлау дағдыларын дамыту.

Міндеттері

оқушыларға портрет жанрының негізгі ерекшелігін түсіндіру;

адам бейнесінде көңіл күйді түс, сызық, реңк, фон және бет әлпеті арқылы беруге үйрету;

қуаныш, ойлану, сабыр, арман, толқу, сенім, шабыт сияқты сезімдерді түстермен байланыстыра бейнелеуге бағыттау;

портреттегі жылы, суық, ашық, қою реңктердің мінез ашудағы рөлін түсіндіру;

баланың адам бейнесіне эмоциялық сипат беруге деген қызығушылығын арттыру;

қиялдағы немесе нақты кейіпкердің көңіл күйін түстік шешім арқылы көрсетуге мүмкіндік беру;

оқушының өз жұмысын таныстыру, таңдаған түстерін түсіндіру және шығармашылық ойын дәлелдеу қабілетін дамыту;

портрет арқылы адамға құрметпен қарау, сезімді түсіну, ішкі әлемді бағалау мәдениетін қалыптастыру.

Қажетті құрал-жабдықтар

Тапсырманы орындау үшін А4 немесе А3 форматтағы қағаз, жай қарындаш, өшіргіш, түрлі түсті қарындаш, акварель, гуашь, пастель, фломастер, қылқалам, палитра, су құятын ыдыс, майлық, айна, көңіл күй смайликтері, портрет үлгілері, түстік карточкалар, рефлексия парағы қолданылады. Жас ерекшелігіне қарай материал түрі таңдалады. 7–9 жасқа түрлі түсті қарындаш пен фломастер ыңғайлы. 10–12 жасқа гуашь, акварель және қарындаш ұсынылады. 13–14 жасқа пастель, акварель, аралас техника, символдық фон қолдануға мүмкіндік беріледі.

Тапсырманы орындауға дайындық

Сабақ басталар алдында жетекші оқушыларға портрет ұғымын түсіндіреді. Портрет адамның тек бет бейнесі емес, оның көңіл күйін, мінезін, көзқарасын, ішкі сезімін білдіретін көркем жұмыс екенін айтады. Оқушыларға әртүрлі көңіл күйдегі портреттер немесе қарапайым иллюстрациялар көрсетіледі. Бірақ бұл үлгілер көшіру үшін емес, түстің адам бейнесіне қалай әсер ететінін байқау үшін қолданылады.

Ой қозғау сұрақтары:

Адамның көңіл күйін бет-әлпетінен қалай байқауға болады?

Қуанышты адамды қандай түстермен бейнелер едің?

Ойлы адамның портретінде қандай реңктер болуы мүмкін?

Армандаған адам қандай түске ұқсайды?

Қандай түс адамды жылы, мейірімді көрсетеді?

Қандай түс бейнеге тереңдік немесе салмақтылық береді?

Портреттің фоны адамның көңіл күйін өзгерте ала ма?

Осы сұрақтар оқушыны портретке сыртқы ұқсастық емес, ішкі сезім тұрғысынан қарауға бағыттайды.

Жұмыс барысы

Бірінші кезең. Кейіпкердің көңіл күйін таңдау

Оқушы алдымен портреттегі адамның қандай көңіл күйде болатынын анықтайды. Ол қуанышты, ойлы, сабырлы, армандаған, шабыттанған, толқыған, сенімді, мейірімді, таңғалған немесе тыныш кейіпкер болуы мүмкін. Кейіпкер нақты адам да, қиялдағы бейне де бола алады.

Жетекші оқушыларға мынадай нұсқау береді:

«Портретіңдегі адам қандай көңіл күйде болады? Ол қуанып тұр ма, ойланып отыр ма, армандап тұр ма, әлде сабырлы күйде ме? Алдымен сол көңіл күйді анықта. Кейін осы сезімді қандай түстермен көрсетуге болатынын ойлан».

Бұл кезең оқушыға портреттің негізгі идеясын анықтауға көмектеседі.

Екінші кезең. Түстік палитра таңдау

Оқушы кейіпкердің көңіл күйіне сәйкес 4–6 түстен тұратын палитра таңдайды. Мысалы:

қуаныш үшін – сары, қызғылт сары, ашық жасыл, қызғылт;

ойлану үшін – көк, көгілдір, ашық сұр, күлгін;

арман үшін – күлгін, көгілдір, ақ, ашық қызғылт;

сабыр үшін – жасыл, көк, ақ, ашық сұр;

батылдық үшін – қызыл, қызғылт сары, қою көк;

мейірім үшін – жылы сары, ашық қызғылт, ақ, жұмсақ жасыл.

Жетекші түстерді міндеттеп бермейді. Тек оқушыдан таңдаған түстерін ойша негіздеуді сұрайды:

«Бұл түстер кейіпкердің қандай сезімін көрсетеді? Қай түс басты көңіл күйді білдіреді? Қай түс қосымша әсер береді? Фонға қандай реңк қолданасың?»

Үшінші кезең. Портреттің қарапайым сызбасын жасау

Оқушы қағаз бетіне портреттің жалпы сызбасын түсіреді. Бастың пішіні, мойын, иық, шаш, көз, қас, мұрын, ауыз, киімнің жалпы орны белгіленеді. Бұл кезеңде толық дәлдік талап етілмейді. Ең бастысы – адамның жалпы бейнесін орналастыру. Кіші жастағы оқушыларға қарапайым сопақ пішіннен бастау ұсынылады. Орта және ересек жастағы оқушылар бет пропорциясына көбірек назар аудара алады.

Жетекші портрет сызбасын түсіндіреді:

«Бастың пішінін жеңіл сызықпен белгіле. Көз, мұрын, ауыз орнын асықпай орналастыр. Бет-әлпетің кейіпкердің көңіл күйін көрсетуге көмектеседі. Күлімдеген көз, жұмсақ сызық, төмен қараған көз, ашық жүз – бәрі де портреттің әсерін өзгертеді».

Төртінші кезең. Бет-әлпет арқылы көңіл күй беру

Оқушы кейіпкердің бет әлпетіне көңіл күй белгілерін енгізеді. Қуанышты портретте көз ашық, ерін күлімдеген, бет сызықтары жұмсақ болуы мүмкін. Ойлы портретте көз сәл төмен қарауы, ауыз жабық, қас жұмсақ орналасуы ықтимал. Армандаған портретте көз жоғары немесе алысқа бағытталып, фон қиялға жақын реңктермен беріледі. Сабырлы портретте бет әлпеті тыныш, сызықтар жұмсақ, түстер үйлесімді болады.

Бұл кезеңде жетекші оқушыны адам сезімін бақылауға үйретеді. Бірақ балаларды күрделі академиялық портретке мәжбүрлемейді. Негізгі мақсат – көңіл күйді қарапайым бет белгілері арқылы көрсету.

Бағыттаушы сұрақтар:

Кейіпкеріңнің көзі қандай көңіл күйді көрсетеді?

Ауыз сызығы қуанышты ма, ойлы ма?

Қас пен көздің орналасуы сезімді өзгерте ме?

Кейіпкер алысқа қарап тұр ма, әлде көрерменге қарап тұр ма?

Бет әлпетіне қандай жұмсақ немесе айқын сызық қосуға болады?

Бесінші кезең. Түстер арқылы мінез бен көңіл күйді ашу

Портреттің негізгі сызбасы дайын болған соң оқушы таңдаған түстерімен жұмыс жасайды. Бет түсі табиғи болуы міндетті емес. Бұл тапсырмада оқушы адамның ішкі сезімін көрсету үшін дәстүрлі емес түстерді де қолдана алады. Мысалы, ойлы адамның бетіне көкшіл көлеңке, армандаған адамның шашына күлгін реңк, қуанышты адамның фонына сары сәуле, сабырлы адамның киіміне жасыл реңк қолдануға болады.

Жетекші оқушыға мынадай нұсқау береді:

«Портретіңдегі түстер адамның ішкі сезімін ашуы керек. Түсті тек бояу үшін емес, мінезді көрсету үшін қолдан. Қай түс кейіпкеріңнің көңіл күйін жақсы жеткізеді? Қай реңк оның ішкі ойын көрсетеді?»

Бұл кезеңде оқушы түсті саналы қолдануға үйренеді.

Алтыншы кезең. Фон арқылы көңіл күйді күшейту

Портретте фон үлкен рөл атқарады. Фон адамның ішкі әлемін, ой кеңістігін, көңіл күйін күшейте алады. Қуанышты портретте фон ашық сары, қызғылт сары, гүлдер, күн сәулесі, жеңіл пішіндер арқылы берілуі мүмкін. Ойлы портретте көк, сұр, күлгін реңктер, терезе, бұлт, кітап, тыныш кеңістік қолданылуы ықтимал. Армандаған портретте жұлдыз, бұлт, аспан, жұмсақ толқын, жарық дақтары пайдаланылуы мүмкін.

Жетекші сұрақтары:

Фон кейіпкердің көңіл күйін толықтырып тұр ма?

Фондағы түстер портретпен үйлесіп тұр ма?

Қай түс портретті алға шығарып тұр?

Фон тыныш па, қозғалысты ма?

Фон арқылы кейіпкердің ішкі әлемін қалай көрсетуге болады?

Жетінші кезең. Детальдар енгізу

Оқушы портретке көңіл күйді күшейтетін детальдар қосады. Мысалы, қуаныш үшін гүл, күн, жарық, әуе шарлары; ойлану үшін кітап, терезе, бұлт, көлеңке; арман үшін жұлдыз, аспан, қанат, жұмсақ сызықтар; сабыр үшін жапырақ, су, ақ бұлт, жайлы киім реңктері қолданылуы мүмкін. Деталь көп болмауы керек. Ол портреттің негізгі көңіл күйін толықтыруы тиіс.

Сегізінші кезең. Жұмысқа атау беру

Жұмыс аяқталғаннан кейін оқушы портретке атау береді. Мысалы, «Қуанышты бейне», «Ойлы көзқарас», «Көкшіл тыныштық», «Арманға қараған адам», «Жылы жүз», «Сабырлы сәт», «Күлгін арман», «Менің ішкі бейнем», «Шабытты портрет» сияқты атаулар болуы мүмкін. Атау жұмыстың мазмұнын ашады және оқушының шығармашылық ойын бекітеді.

Тоғызыншы кезең. Жұмысты таныстыру