ҰБТ АЛДЫНДАҒЫ ЭМОЦИОНАЛДЫҚ ТҰРАҚТЫЛЫҚТЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ

Аңдатпа

Бұл мақалада 11-сынып оқушыларын Ұлттық бірыңғай тестілеуге психологиялық тұрғыдан дайындаудың маңыздылығы қарастырылады. ҰБТ кезеңіндегі стресс, мазасыздық, қорқыныш сияқты эмоционалдық күйлердің оқушы нәтижесіне әсері талданып, эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастырудың тиімді психологиялық әдістері ұсынылады. Сонымен қатар авторлық бағдарлама аясында қолданылған тыныс алу жаттығулары, релаксация, когнитивті қайта құрылымдау, арт-терапия және өзін-өзі реттеу тәсілдерінің тиімділігі сипатталады.

Тірек сөздер: эмоционалдық тұрақтылық, ҰБТ, стресс, мазасыздық, психологиялық дайындық, өзін-өзі реттеу, оқушы психологиясы.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде Ұлттық бірыңғай тестілеу мектеп бітіруші түлектер үшін маңызды әрі жауапты кезеңдердің бірі болып табылады. ҰБТ тек білім деңгейін ғана емес, оқушының психологиялық дайындығын, эмоциясын басқара алу қабілетін де сынайды. Көптеген оқушылар тестілеу алдында шамадан тыс мазасыздыққа, қорқынышқа, сенімсіздікке ұшырайды. Бұл жағдай олардың оқу үлгеріміне, эмоционалдық жағдайына және денсаулығына теріс әсер етеді.

Сондықтан оқушылардың эмоционалдық тұрақтылығын қалыптастыру – мектеп психологының маңызды міндеттерінің бірі. Эмоционалдық тұрақтылық адамның қиын жағдайда сабыр сақтап, өз эмоциясын реттей алу қабілетімен сипатталады. Мұндай қасиет оқушыға тестілеу барысында ішкі ресурстарын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Негізгі бөлім

ҰБТ алдындағы психологиялық қиындықтар

ҰБТ кезеңінде оқушыларда келесі психологиялық қиындықтар жиі кездеседі:

• мазасыздық деңгейінің жоғарылауы;

• сәтсіздіктен қорқу;

• ата-ана мен мұғалім үмітінен шыға алмау үрейі;

• эмоционалдық күйіп кету;

• ұйқы режимінің бұзылуы;

• зейіннің төмендеуі.

Психологтардың зерттеулеріне сәйкес, шамадан тыс стресс оқушының есте сақтау, ойлау және зейін процестеріне кері әсер етеді. Сондықтан емтиханға дайындық барысында тек академиялық білім емес, психологиялық дайындық та қатар жүргізілуі қажет.

Эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыру жолдары

1. Тыныс алу жаттығулары

Тыныс алу техникалары жүйке жүйесін тыныштандырудың ең тиімді тәсілдерінің бірі болып саналады. Әсіресе «4-7-8» әдісі мен «квадратты тыныс алу» жаттығулары оқушылардың ішкі кернеуін төмендетуге көмектеседі.

2. Релаксациялық жаттығулар

Бұлшықет релаксациясы арқылы денедегі қысымды азайтуға болады. Эдмунд Джекобсонның прогрессивті релаксация әдісі оқушылардың физикалық және эмоционалдық шаршауын төмендетуге тиімді әсер етеді.

3. Когнитивті қайта құрылымдау

Оқушылардың негативті ойларын позитивті бағытқа өзгерту эмоционалдық тұрақтылықты арттырады. Мысалы, «Мен тапсыра алмаймын» деген ойды «Мен қолымнан келгенше дайындалып жатырмын» деген сенімді оймен алмастыру маңызды.

4. Арт-терапиялық әдістер

Сурет салу, коллаж жасау, визуализация әдістері оқушылардың ішкі эмоцияларын сыртқа шығаруға мүмкіндік береді. Бұл тәсілдер эмоционалдық разряд жасап, психологиялық жеңілдік береді.

5. Тайм-менеджмент дағдылары

Уақытты дұрыс жоспарлау мазасыздықты төмендетеді. Оқушы дайындық жоспарын нақты құрғанда, өзін сенімді сезінеді. «Pomodoro» әдісі оқу мен демалыс арасындағы тепе-теңдікті сақтауға көмектеседі.

Психологиялық қолдаудың маңызы

Эмоционалдық тұрақтылықты қалыптастыруда мектеп психологының, мұғалімнің және ата-ананың қолдауы ерекше рөл атқарады. Қолдау көрсетілген оқушы өзіне деген сенімділікті жоғалтпайды және қиындықтарды жеңуге бейім болады.

Психологиялық тренингтер мен диагностика нәтижелері көрсеткендей, жүйелі психологиялық қолдау алған оқушылардың мазасыздық деңгейі төмендеп, сенімділігі артады. Бұл олардың ҰБТ нәтижесіне де оң әсер етеді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, ҰБТ кезеңіндегі эмоционалдық тұрақтылық – оқушы жетістігінің маңызды факторларының бірі. Эмоционалдық тұрақтылығы қалыптасқан оқушы стресс жағдайында өзін басқара алады, дұрыс шешім қабылдайды және өз мүмкіндігін толық көрсете алады.

Сондықтан білім беру ұйымдарында психологиялық дайындық жұмыстарын жүйелі түрде ұйымдастыру қажет. Тыныс алу жаттығулары, релаксация, когнитивті әдістер, арт-терапия және уақытты басқару тәсілдері оқушылардың психологиялық саулығын нығайтып, ҰБТ-ны сенімді тапсыруына ықпал етеді.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007.

2. Немов Р.С. Психология. – Москва: Владос, 2016.

3. Выготский Л.С. Педагогикалық психология. – Алматы, 2018.

4. Спилбергер Ч. Тревожность и методы ее диагностики. – Санкт-Петербург, 2015.

5. Амандық А.Ж. «ҰБТ-ға психологиялық дайындық: стресс пен қорқынышты басқару» авторлық бағдарламасы. – Ақтөбе, 2026.