«ҰБТ-ҒА ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ДАЙЫНДЫҚ: СТРЕСС ПЕН ҚОРҚЫНЫШТЫ БАСҚАРУ»

Аңдатпа

Бұл мақалада Ұлттық бірыңғай тестілеуге (ҰБТ) дайындық кезеңінде оқушыларда кездесетін стресс пен қорқыныштың психологиялық табиғаты қарастырылады. Стресс деңгейінің жоғарылауының оқу нәтижесіне әсері талданып, оны төмендетудің тиімді психологиялық әдістері ұсынылады. Сонымен қатар тыныс алу жаттығулары, релаксация, когнитивті қайта құрылымдау және өзін-өзі реттеу тәсілдерінің тиімділігі сипатталады.

Тірек сөздер: ҰБТ, стресс, қорқыныш, психологиялық дайындық, эмоционалдық тұрақтылық, өзін-өзі реттеу.

Кіріспе

Қазіргі білім беру жүйесінде Ұлттық бірыңғай тестілеу оқушылар үшін маңызды әрі жауапты кезең болып табылады. Бұл кезең тек академиялық білімді ғана емес, сонымен қатар оқушының психологиялық тұрақтылығын да талап етеді. Көптеген оқушылар тестілеу алдында мазасыздық, қорқыныш, сенімсіздік және стресс жағдайларын бастан кешіреді.

Психологиялық зерттеулер көрсеткендей, жоғары стресс деңгейі есте сақтау қабілетін төмендетіп, зейінді шашыратады және ойлау процесін тежейді. Сондықтан ҰБТ-ға дайындық барысында психологиялық қолдаудың маңызы ерекше.

Негізгі бөлім

ҰБТ кезіндегі стресс пен қорқыныштың себептері

Оқушылардағы стресс пен қорқыныштың негізгі себептері:

• жоғары жауапкершілік сезімі;

• ата-ана мен мұғалім тарапынан қысым;

• сәтсіздікке ұшыраудан қорқу;

• уақыттың жеткіліксіздігі;

• өзіне деген сенімнің төмендігі.

Қорқыныш көбінесе болашақтағы теріс нәтижені елестетуден туындайды. Ал стресс ағзаның табиғи қорғаныс реакциясы болып табылады, бірақ ол шамадан тыс болған жағдайда зиян келтіреді.

Стрестің оқушыға әсері

Шамадан тыс стресс:

• зейіннің төмендеуіне;

• есте сақтау қабілетінің әлсіреуіне;

• ұйқының бұзылуына;

• эмоционалдық шаршауға әкеледі.

Бұл жағдайлар ҰБТ нәтижесіне тікелей әсер етеді, сондықтан стрессті басқару маңызды дағды болып саналады.

Стресс пен қорқынышты басқару әдістері

1. Тыныс алу жаттығулары

Тыныс алу әдістері жүйке жүйесін тыныштандырады. Мысалы:

• «4-7-8» әдісі;

• «квадратты тыныс» техникасы.

Бұл жаттығулар жүрек соғысын баяулатып, мазасыздық деңгейін төмендетеді.

2. Релаксация әдістері

Прогрессивті бұлшықет релаксациясы арқылы денедегі кернеуді азайтуға болады. Бұл әдіс арқылы оқушы физикалық және психологиялық босаңсуға қол жеткізеді.

3. Когнитивті қайта құрылымдау

Оқушының теріс ойларын позитивті ойларға ауыстыру маңызды:

• «Мен тапсыра алмаймын» → «Мен дайындалып жатырмын»

• «Мен қорқамын» → «Бұл қалыпты жағдай»

4. Визуализация және өзін-өзі сендіру

Оқушы өзін емтиханды сәтті тапсырып жатқан күйде елестету арқылы сенімділігін арттыра алады. Бұл әдіс мотивацияны күшейтеді.

5. Уақытты тиімді басқару

Тайм-менеджмент әдістері (мысалы, Pomodoro) оқу мен демалысты дұрыс ұйымдастыруға көмектеседі. Бұл мазасыздық деңгейін төмендетеді.

Психологиялық қолдаудың маңызы

Мектеп психологының, мұғалімнің және ата-ананың қолдауы оқушының эмоционалдық жағдайына тікелей әсер етеді. Қолдау көрсетілген жағдайда оқушы өзін қауіпсіз сезінеді және өз мүмкіндігіне сенеді.

Қорытынды

Қорытындылай келе, ҰБТ кезеңіндегі стресс пен қорқыныш – табиғи құбылыс, бірақ оны дұрыс басқару маңызды. Психологиялық дайындық әдістерін жүйелі қолдану оқушының эмоционалдық тұрақтылығын арттырып, тест нәтижесінің жоғары болуына ықпал етеді.

Сондықтан мектептерде психологиялық тренингтер мен қолдау бағдарламаларын тұрақты түрде енгізу – білім сапасын арттырудың маңызды факторы болып табылады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Немов Р.С. Психология. – Москва: Владос, 2016.

2. Спилбергер Ч. Тревожность и методы её диагностики. – СПб, 2015.

3. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007.

4. Лазарус Р. Стресс және копинг теориясы. – New York, 2012.

5. Авторлық материал: «ҰБТ-ға психологиялық дайындық бағдарламасы».