ҰЙЫМДАҒЫ КОНФЛИКТІҢ ПСИХОЛОГИЯЛЫҚ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің 91 жылдық мерейтойы – еліміздің білім мен ғылым саласындағы іргелі жетістіктерін бағалауға мүмкіндік беретін маңызды оқиға. Университет қабырғасынан түлеп ұшқан мамандар бүгінде түрлі ұйымдар мен мекемелерде басшылық қызметтер атқарып, елдің әлеуметтік және экономикалық дамуына өз үлесін қосуда. Қазіргі қоғамның қарқынды дамуы жағдайында ұйым ішіндегі тиімді басқару мен психологиялық ахуалдың тұрақтылығы ерекше маңызға ие. Осы тұрғыдан алғанда, «Басқару психологиясы» пәні ұйымдағы адамдар арасындағы қатынастарды, олардың мінез-құлқы мен эмоциялық өзара әрекеттесуін зерттеуде маңызды рөл атқарады.

Ұйымдағы конфликт (қақтығыс) – бұл қызметкерлер арасындағы немесе басшылық пен ұжым мүшелері арасындағы көзқарас, мақсат, не мүдде қайшылығынан туындайтын әлеуметтік-психологиялық құбылыс. Конфликт – ұйым өмірінің ажырамас бөлігі, себебі әрбір ұжымда жеке тұлғалардың мінезі, құндылықтары және ойлау жүйесі әртүрлі. Маңыздысы – конфликтіні болдырмау емес, оны дұрыс басқару және тиімді шешу. Психология ғылымында конфликтінің себептерін түсіндіретін түрлі теориялар бар. Мысалы, К. Левиннің өріс теориясы бойынша, адам мінез-құлқы оның ішкі уәждері мен сыртқы жағдайлардың өзара әрекеттесуі нәтижесінде қалыптасады. Демек, ұйымдағы әр қызметкердің жеке мотивациясы мен рөлдік күту айырмашылығы конфликт тудыруы мүмкін. Ал Т. Ньюкомбтың коммуникациялық теориясы бойынша, ұйымдағы ақпарат алмасудың бұзылуы, сенімсіздік пен түсінбеушілік конфликтінің негізгі себептерінің бірі болып саналады.

Конфликттің негізгі психологиялық себептері:

1. Құндылықтар қақтығысы – қызметкерлердің дүниетанымы, жұмыс стилі, мәдениеті әр түрлі болғанда.

2. Коммуникацияның бұзылуы – ақпараттың уақытында, толық не дұрыс берілмеуі.

3. Рөлдік анықсыздық – қызметкер өз міндетін, жауапкершілігін нақты түсінбеген жағдайда.

4. Жеке психологиялық ерекшеліктер – темперамент, эмоцияны басқару деңгейі, агрессияға бейімділік.

5. Әділетсіздік сезімі – марапаттауда, бағалауда немесе шешім қабылдауда теңсіздік байқалғанда.

6. Стресс пен жұмыс жүктемесі – эмоционалдық күйзеліс адамның шыдамдылығын төмендетеді.

Конфликтілердің түрлері де әртүрлі: тұлғаішілік, тұлғааралық, топішілік және топаралық. Тұлғаішілік конфликт – адамның өз рөлі мен ішкі құндылықтарының сәйкес келмеуінен туындайды. Ал тұлғааралық конфликт көбіне жұмыс барысындағы әділетсіздік сезімінен, бәсекелестіктен немесе эмоционалды кернеуден туындайды. Мұндай жағдайда тұлғалардың эмоциялық интеллект деңгейі шешуші рөл атқарады. Жоғары эмоциялық интеллекті бар қызметкерлер конфликт жағдайында сабыр сақтап, өз сезімін реттей алады, бұл ұжымдағы психологиялық климаттың тұрақтылығын қамтамасыз етеді. Конфликтіні басқарудың тиімді тәсілдері ретінде психологиялық қолдау, ашық коммуникация, ұжымдық талқылау және медиация әдістерін атауға болады. Басшы тарапынан әділдік, сенім және құрмет қағидаттарын ұстану ұйымдағы қатынастарды үйлестіруге ықпал етеді. Сонымен қатар, әр қызметкердің психологиялық ерекшеліктерін ескере отырып, команда құру – конфликтіні алдын алудың тиімді жолы.

Қорытындылай келе, ұйымдағы конфликт – бұл тек теріс құбылыс емес, кей жағдайда ол жаңашылдық пен даму көзі бола алады. Ең бастысы – конфликтіні дұрыс бағытта басқару және психологиялық тұрғыдан сауатты шешу. Ұжымдағы өзара түсіністік пен құрмет атмосферасын сақтау – ұйымның табысты дамуының кепілі.

Жұбаназарова Н.С.,         

   әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

психология ғылымдарының кандидаты,

профессор м.а.

Таңатов Рамазан,         

   әл-Фараби атындағы ҚазҰУ

Филология факультетінің    1-курс магистранты

Токсанбаева Н.К.

Жалпы және қолданбалы психология кафедрасы,

психология ғылымдарының докторы, профессор