ЖИ көмекші
ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ
"Ұлт қазынасы"ұлттық нақыштағы ойындар жинағы
Құрастырған: Агайдарова Г.Т.
2025-2026 оқу жылы
Пікір жазғандар:
Тәрбиеші:
« Ұлт қазынасы» ұлттық нақыштағы ойындар жинағы – балабақша тәрбиеленушілеріне арналған құнды әдістемелік құрал. Бұл жинақ ұлттық ойындарды жаңғырту, балалардың танымдық, шығармашылық және қимыл-қозғалыс қабілеттерін дамыту мақсатында жасалған.
Пікір:
Бұл құрал қазақтың ұлттық ойындарын сақтап, оларды балабақша бағдарламасына енгізуге үлкен мүмкіндік береді. Балаларға ұлттық тәрбие беруде маңызды рөл атқарады, өйткені ойын арқылы олар салт-дәстүрлерді, халықтың мәдениетін бойларына сіңіреді. Сонымен қатар, ойындар баланың дене дамуына, ұжымдық қарым-қатынас орнатуына, ойлау қабілетін арттыруға ықпал етеді. Құралдағы ойын түрлері жас ерекшеліктеріне сәйкес құрылып, қимыл-қозғалысты, логикалық ойлауды дамытатын элементтерді қамтиды. Әдістемелік нұсқаулықтар қарапайым және түсінікті, бұл тәрбиешілерге оны күнделікті жұмысында тиімді қолдануға мүмкіндік береді. Жалпы, «Ұлт қазынасы» жинағы – балабақшадағы ұлттық тәрбие мен дамытушы ойындарды жүйелеуде таптырмас әдістемелік құрал. Ол тек тәрбиеленушілерге ғана емес, тәрбиешілер мен ата-аналарға да үлкен көмекші бола алады.
Бұл әдістемелік құрал мектепке дейінгі ұйым тәрбиешілеріне арналған практикалық әрі мазмұнды нұсқаулық болып табылады. Құралда ұлттық құндылықтарды балаларға жеткізудің тиімді жолдары, ұйымдастырылған іс-әрекет үлгілері мен ойын түрлері жүйелі түрде ұсынылған. Материалдың тілі түсінікті, құрылымы нақты, тәжірибеде қолдануға ыңғайлы.
Ұсынылған жұмыс балабақша тәжірибесінде пайдалануға және тәрбиешілердің кәсіби шеберлігін арттыруға толық мүмкіндік береді.
Балабақшаға арналған әдістемелік құрал
Тақырыбы: «Ұлттық құндылықтар – ұрпақ тәрбиесінің негізі»
МАЗМҰНЫ
-
Кіріспе
-
Өзектілігі
-
Мақсаты мен міндеттері
-
Ұлттық құндылықтар туралы теориялық түсінік
-
Балабақшада ұлттық құндылықтарды қалыптастыру жолдары
-
Ұйымдастырылған іс-әрекеттер үлгілері
-
6.1. Ашық сабақ үлгісі
-
6.2. Ойын түрлері
-
6.3. Шығармашылық тапсырмалар
-
Тәрбиешінің жұмыс жоспары (қысқа және ұзақ мерзімді)
-
Ата-анамен жұмыс түрлері
-
Қорытынды
-
Хаттама үлгісі
-
Пікір (рецензия)
-
Пайдаланылған әдебиеттер
1. КІРІСПЕ
Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесінде ұлттық құндылықтарды қалыптастыру – баланың тұлғалық дамуының ең маңызды әрі жауапты кезеңдерінің бірі болып табылады. Балабақша – баланың қоршаған орта туралы алғашқы түсінігі қалыптасатын, адамгершілік қасиеттері мен мінез-құлық дағдыларының негізі қаланатын ерекше әлеуметтік орта. Дәл осы кезеңде бала өз халқының мәдениетін, салт-дәстүрін, тілін, әдет-ғұрпын танып, соған деген құрмет пен сүйіспеншілік сезімін бойына сіңіреді.
Ұлттық құндылықтар – халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани тәжірибесі мен өмір сүру салтының көрінісі. Оларға тіл байлығы, ауыз әдебиеті, ұлттық ойындар, ән-күй, салт-дәстүр, ұлттық тағамдар, қолөнер, киім үлгілері және отбасылық тәрбие үлгілері жатады. Осы құндылықтар арқылы бала өзінің кім екенін, қай елдің перзенті екенін, қандай мәдениеттің өкілі екенін сезіне бастайды. Бұл сезім кейіннен оның азаматтық ұстанымының, отансүйгіштік қасиетінің және қоғамдық жауапкершілігінің негізіне айналады.
Қазіргі таңда ақпараттық технологиялардың дамуы, жаһандану үдерісінің күшеюі, шетелдік мәдениет пен тілдердің кеңінен таралуы балалардың санасына әртүрлі әсер етуде. Осы жағдайда ұлттық болмысты сақтап қалу, өз мәдениетіміздің құндылығын балаға түсіндіру – тәрбиеші мен ата-ананың ортақ міндеті. Балабақшада ұйымдастырылған әрбір іс-әрекет, әрбір ойын, әрбір әңгіме баланың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруға бағытталуы тиіс.
Бұл әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – тәрбиешілерге ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде, баланың жас ерекшелігіне сай, қызықты әрі тиімді әдістер арқылы жеткізуге көмектесу. Құралда теориялық мәліметтермен қатар, тәжірибеде қолдануға болатын нақты ұйымдастырылған іс-әрекеттер үлгілері, ойындар, шығармашылық тапсырмалар және ата-анамен бірлескен жұмыс түрлері қамтылған.
Әдістемелік құралды пайдалану арқылы тәрбиеші балалардың танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, олардың бойында мейірімділік, сыйластық, достық, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу сияқты адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға мүмкіндік алады. Сонымен қатар, ұлттық құндылықтарды меңгеру арқылы бала өзінің мәдени тамырына жақындай түсіп, болашақта елін, жерін, тілін құрметтейтін саналы азамат болып қалыптасуына негіз қаланады.
Баланың тұлғалық дамуы мектепке дейінгі кезеңде басталады. Бұл кезең – баланың әлеуметтік ортаға алғаш қадам жасауы, өзін жеке тұлға ретінде сезінуі, ойлау қабілеттерін қалыптастыруы және мінез-құлық нормаларын меңгеруі үшін аса маңызды уақыт. Мектепке дейінгі ұйымдарда жүргізілетін тәрбие мен оқыту баланың өмірлік құндылықтарды, моральдық-этикалық қағидаларды, ұлттық дәстүрлерді меңгеруін қамтамасыз етеді.
Ұлттық құндылықтар арқылы бала өз халқының мәдени мұрасымен, тілдік байлығымен танысады, дәстүрлерді құрметтеп, қоғамдағы өз орны мен жауапкершілігін түсінеді. Ұлттық тәрбиенің мақсаты – баланың бойына туған елге, ұлтына, ана тіліне деген сүйіспеншілік пен мақтаныш сезімін қалыптастыру. Дәстүрлі салт-дәстүрлерді меңгеру арқылы бала үлкендерге құрмет, кішіге ізет, адалдық, әділдік, еңбекқорлық және жауапкершілік сияқты қасиеттерді бойына сіңіреді.Мектепке дейінгі тәрбие барысында ұлттық құндылықтарды енгізу балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, ойлау және есте сақтау дағдыларын жетілдіруге, сондай-ақ әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Бұл әдіс балаларды өз бетінше ойлануға, шешім қабылдауға, өз пікірін білдіруге үйретеді. Сонымен қатар, ұлттық құндылықтар арқылы балалардың эмоционалдық дамуы да күшейеді: олар сезімдерін дұрыс бақылауды, эмоцияларын жеткізуді, достарымен өзара сыйластықта қарым-қатынас жасауды үйренеді.
Өзектілігі
Қазіргі жаһандану дәуірінде әлемдік мәдени әсерлердің кеңінен таралуы, интернет пен әлеуметтік желілердің балалар өміріне енуі ұлттық тәрбиенің өзектілігін арттырды. Балалар түрлі мәдениет пен ақпарат ағынына түсіп, кейде өз мәдени тамырларын ұмытып кетуі мүмкін. Сол себепті мектепке дейінгі тәрбие жүйесінде ұлттық құндылықтарды сақтау және дамыту аса маңызды міндетке айналды. Ұлттық құндылықтар арқылы баланың ішкі әлемі байып, өмірлік құндылықтар мен моральдық қағидалар қалыптасады. Бұл құндылықтар баланың ой-өрісін кеңейтеді, шығармашылығын дамытады, сондай-ақ әлеуметтік бейімделуіне септігін тигізеді. Мектепке дейінгі кезеңде ұлттық құндылықтарды меңгерген бала қоғамға жауапкершілікпен қарайтын, мәдениеті мен рухани бай, шығармашылық қабілеттері дамыған тұлға болып өседі. Ұлттық құндылықтарды енгізудің өзектілігі сонымен қатар педагогикалық тәжірибе мен әдістемелік құралдардың жетілдірілуіне де байланысты. Құндылықтарды балаларға жеткізудің тиімді жолдары: ойын түрлері, шығармашылық тапсырмалар, халық ауыз әдебиеті, мерекелер мен дәстүрлерді ұйымдастырылған іс-әрекеттер арқылы меңгерту. Осы тәсілдер арқылы бала өз халқының мәдени мұрасын бойына сіңіреді, қоғамдағы нормаларды түсінеді және ұлттық сана-сезімін қалыптастырады. Жаһандану жағдайында ұлттық мәдениетті сақтау және оны келешек ұрпаққа жеткізу мәселесі ерекше маңызға ие болып отыр. Қазіргі балалар ақпараттың мол ағынында өсіп келеді, олардың күнделікті өмірінде теледидар, интернет, әлеуметтік желілер мен мультфильмдер үлкен орын алады. Бұл құралдар арқылы бала шетелдік мәдениет элементтерімен жиі танысады, ал өз халқының салт-дәстүрі мен ұлттық ерекшеліктері кей жағдайда екінші орынға ығысып қалуы мүмкін. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде енгізу – уақыт талабынан туындаған қажеттілік. Балабақшада берілетін тәрбие тек біліммен шектелмей, баланың рухани әлемін байытуға, оның адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталуы тиіс. Ұлттық ойындар, халық ертегілері, мақал-мәтелдер, әндер мен күйлер арқылы балалардың ой-өрісі кеңейіп, тіл байлығы артады, қиялы дамиды және шығармашылық қабілеттері ашылады.
Ұлттық құндылықтарды меңгеру баланың әлеуметтік ортаға бейімделуіне де оң әсерін тигізеді. Ұжымда бірлесіп ойнау, ортақ іс-әрекетке қатысу арқылы балалар өзара сыйластыққа, жауапкершілікке, достық қарым-қатынас орнатуға үйренеді. Бұл олардың болашақта мектепте және қоғамда өз орнын табуына көмектесетін маңызды дағдылардың қалыптасуына негіз болады.
Сонымен қатар, ата-аналармен бірлесе отырып ұлттық тәрбие беру – баланың дамуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі. Отбасы мен балабақша арасындағы тығыз байланыс арқылы бала алған білімін күнделікті өмірде қолдануға мүмкіндік алады. Ата-аналар ұлттық мерекелерге, шығармашылық жобаларға, ойын-сауық іс-шараларына қатыса отырып, өз баласының жетістігін көріп, тәрбие үдерісіне белсенді араласады.
Осы әдістемелік құралдың өзектілігі – ұлттық құндылықтарды балабақшадағы оқу-тәрбие үдерісіне кешенді түрде енгізу, тәрбиешілердің әдістемелік шеберлігін арттыру және балалардың рухани-мәдени дамуына жағдай жасау болып табылады. Құралды пайдалану арқылы мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық тәрбие жүйелі, мақсатты және нәтижелі түрде жүзеге асырылады.
Жаһандану дәуірінде ұлттық болмысымызды сақтау, тілімізді, мәдениетімізді және салт-дәстүрімізді келешек ұрпаққа жеткізу – қоғам алдындағы маңызды міндет. Балабақша жасындағы балалар – қабылдауы жоғары, жаңа ақпаратты тез меңгеретін кезеңде болады.
Дәл осы уақытта ұлттық құндылықтарды дұрыс бағытта беру олардың өмір бойы сақталатын ішкі сеніміне, көзқарасына айналады.
Ұлттық ойындар, халық әндері, ертегілер мен мақал-мәтелдер балалардың танымдық қабілеттерін арттырып қана қоймай, олардың тіл байлығын, қиялын, шығармашылық ойлауын дамытады. Сонымен қатар, ұжымда бірлесе ойнау арқылы балалар достыққа, сыйластыққа, үлкенді құрметтеуге, кішіге қамқор болуға үйренеді.
Сондықтан бұл әдістемелік құралдың өзектілігі – ұлттық құндылықтарды күнделікті ұйымдастырылған іс-әрекетке жүйелі түрде енгізу арқылы баланың жан-жақты дамуына жағдай жасау болып табылады.
3. МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ
Мақсаты:
Балабақша тәрбиеленушілерінің бойына ұлттық құндылықтарды сіңіру арқылы рухани-адамгершілік, патриоттық сезімдерін қалыптастыру, қазақ халқының салт-дәстүрі мен мәдени мұрасына деген қызығушылығын арттыру.
Міндеттері:
-
Балаларды қазақ халқының салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен таныстыру;
-
Ұлттық ойындар арқылы қимыл-қозғалыс дағдыларын дамыту;
-
Халық ауыз әдебиеті арқылы тіл байлығын арттыру;
-
Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, достыққа тәрбиелеу;
-
Шығармашылық қабілеттерін дамытуға жағдай жасау;
-
Ата-аналарды тәрбие үдерісіне тарту.
4. ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР ТУРАЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ ТҮСІНІК
Ұлттық құндылықтар – белгілі бір халықтың тарихи даму барысында қалыптасқан рухани, мәдени, әлеуметтік және адамгершілік тәжірибесінің жиынтығы болып табылады. Олар ұлттың өзіндік болмысын, дүниетанымын, өмір сүру салтын, мінез-құлқын және ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан тәрбиелік қағидаларын бейнелейді. Ұлттық құндылықтардың негізінде халықтың тілі, ділі, діні, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, өнері, ұлттық ойындары, ауыз әдебиеті, еңбекке көзқарасы және отбасылық тәрбиесі жатады.
Педагогика ғылымында ұлттық құндылықтар баланың тұлғалық дамуының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Мектепке дейінгі кезең – баланың қоршаған ортаны қабылдау, әлеуметтік нормаларды меңгеру және адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру кезеңі. Осы уақытта берілген тәрбие баланың болашақтағы көзқарасына, мінез-құлқына және қоғамдағы орнын табуына тікелей әсер етеді.
Ұлттық құндылықтардың тәрбиелік мәні ең алдымен баланың өз ұлтына деген мақтаныш сезімін, туған жеріне, ана тіліне деген сүйіспеншілігін қалыптастырумен байланысты. Бұл сезімдер баланың бойында отансүйгіштік, жауапкершілік, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, еңбексүйгіштік және әділдік сияқты адамгершілік қасиеттердің дамуына негіз болады.
Теориялық тұрғыдан алғанда, ұлттық құндылықтарды меңгеру үдерісі үш негізгі бағытта жүзеге асады:
-
Танымдық бағыт – баланың ұлттық мәдениет туралы білімін кеңейту. Бұл бағытта бала қазақ халқының салт-дәстүрімен, мерекелерімен, ұлттық ойындарымен, халық ертегілерімен, мақал-мәтелдерімен және ұлттық рәміздерімен танысады.
-
Эмоциялық-құндылықтық бағыт – баланың ұлттық құндылықтарға деген жағымды қарым-қатынасын қалыптастыру. Бала өз мәдениетіне қуанып, қызығушылық танытып, оны құрметтеуге үйренеді.
-
Іс-әрекеттік бағыт – алған білімін тәжірибеде қолдану. Балалар ұлттық ойындарға қатысып, сахналық қойылымдарда өнер көрсетіп, шығармашылық жұмыстар арқылы ұлттық элементтерді өз қолымен жасап көреді.
Осы бағыттардың өзара байланысы арқылы бала ұлттық құндылықтарды тек ақпарат ретінде ғана емес, өзінің күнделікті өмірінің бір бөлігі ретінде қабылдай бастайды. Бұл оның тұлғалық дамуының үйлесімді және жан-жақты қалыптасуына мүмкіндік береді.
5. БАЛАБАҚШАДА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
Балабақшада ұлттық құндылықтарды қалыптастыру жүйелі, жоспарлы және мақсатты түрде жүргізілуі тиіс. Әрбір ұйымдастырылған іс-әрекет баланың жас ерекшелігіне сай, қызықты әрі тәрбиелік мәні жоғары болуы қажет. Төменде ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың негізгі жолдары мен әдістері нақты түсініктемелермен ұсынылады.
1. Күнделікті тәрбие үдерісіне ұлттық элементтерді енгізу
Тәрбиеші күнделікті ұйымдастырылатын іс-әрекеттерде ұлттық сөз орамдарын, амандасу үлгілерін, әдептілік қағидаларын пайдалану арқылы балаларды мәдени қарым-қатынасқа үйретеді. Мысалы, «Сәлеметсің бе?», «Рахмет», «Өтінемін» сияқты сөздерді қолдану арқылы сыйластық пен мәдениеттілік қалыптастырылады.
2. Ұлттық ойындарды жүйелі қолдану
Ұлттық ойындар – баланың дене дамуына, ойлау қабілетіне және әлеуметтік дағдыларына әсер ететін тиімді құрал. «Асық ойнау», «Орамал тастау», «Арқан тарту», «Сақина салу» сияқты ойындар арқылы балалар ептілікке, жылдамдыққа, бірлесе әрекет етуге және әділдікке тәрбиеленеді. Ойын барысында тәрбиеші әрбір ойынның шығу тарихы мен маңызын қысқаша түсіндіріп отыруы маңызды.
3. Халық ауыз әдебиетін пайдалану
Ертегілер, жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер мен жұмбақтар баланың тіл байлығын арттырып, ойлау қабілетін дамытады. Мысалы, ертегіні тыңдап болған соң, балаларға кейіпкерлердің іс-әрекетін талдатып, «дұрыс» және «бұрыс» әрекеттерді ажырату арқылы адамгершілік тәрбиесі беріледі.
4. Ұлттық мерекелер мен салт-дәстүрлерді ұйымдастыру
Наурыз мейрамы, Тәуелсіздік күні, Отбасы күні сияқты мерекелерді атап өту барысында балалар ұлттық киім киіп, ән айтып, би билеп, сахналық көріністер қояды. Бұл олардың өз мәдениетіне деген қызығушылығын арттырып, ортада еркін сөйлеу дағдысын қалыптастырады.
5. Шығармашылық іс-әрекеттер арқылы тәрбиелеу
Ұлттық ою-өрнек салу, киіз үйдің макетін жасау, ұлттық киім үлгілерін бейнелеу сияқты тапсырмалар баланың қиялын дамытып, қол моторикасын жетілдіреді. Сонымен қатар, бұл жұмыстар арқылы балалар ұлттық символиканы тануға үйренеді.
6. Ата-анамен бірлескен жұмыс
Отбасымен тығыз байланыс ұлттық тәрбиенің тиімділігін арттырады. Ата-аналарды шеберлік сағаттарына, ашық сабақтарға, ұлттық тағамдар көрмесіне, отбасылық жобаларға қатыстыру арқылы бала алған тәрбиесін үйде жалғастыруға мүмкіндік алады.
7. Тәрбиешінің үлгі көрсетуі
Балалар көбіне үлкендердің іс-әрекетіне еліктейді. Сондықтан тәрбиеші өз мінез-құлқымен, сөйлеу мәнерімен, ұлттық мәдениетке деген құрметімен балаға үлгі болуы тиіс. Бұл – ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың ең әсерлі жолдарының бірі.
Осы жолдарды жүйелі түрде қолдану нәтижесінде балабақша тәрбиеленушілерінің бойында ұлттық сана-сезім, рухани байлық, адамгершілік қасиеттер және әлеуметтік жауапкершілік қалыптасады.
5. БАЛАБАҚШАДА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
-
Ұлттық мерекелерді атап өту (Наурыз мейрамы, Тәуелсіздік күні);
-
Ұлттық ойындарды күнделікті іс-әрекетке енгізу;
-
Халық ертегілерін оқу және сахналау;
-
Ұлттық киімдермен таныстыру;
-
Қазақтың ұлттық тағамдары туралы әңгімелеу;
-
Музыкалық іс-әрекетте халық әндері мен күйлерін пайдалану.
6. ҰЙЫМДАСТЫРЫЛҒАН ІС-ӘРЕКЕТ ТҮРЛЕРІ (ТОЛЫҚ)
Ұйымдастырылған іс-әрекет – балабақшадағы оқу-тәрбие үдерісінің негізгі бөлігі болып табылады. Бұл бөлімде ұлттық құндылықтарды бала санасына сіңіруге бағытталған сабақтар, ойындар мен шығармашылық жұмыстар жүйелі түрде жоспарланып, бір-бірімен байланыста жүргізіледі. Әрбір іс-әрекет баланың жас ерекшелігіне сай, қызықты әрі тәрбиелік мәні жоғары болуы тиіс.
6.1. Ашық ұйымдастырылған іс-әрекет үлгісі
Тақырыбы: «Ұлттық мұра – асыл қазына»
Мақсаты: Балаларды қазақ халқының ұлттық құндылықтарымен таныстыру, ұлттық ойындар мен шығармашылық тапсырмалар арқылы рухани-адамгершілік қасиеттерін дамыту, ұжымда бірлесе әрекет етуге тәрбиелеу.
Міндеттері: - Балалардың ұлттық мәдениет туралы түсініктерін кеңейту; - Қимыл-қозғалыс дағдыларын дамыту; - Тіл байлығын арттыру; - Шығармашылық қабілеттерін жетілдіру; - Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу дағдыларын қалыптастыру.
Көрнекіліктер: Ұлттық нақыштағы суреттер, асықтар, орамал, арқан, ұлттық ою-өрнек үлгілері, түрлі-түсті қарындаштар, қағаз, желім.
Сабақ барысы:
-
Ұйымдастыру кезеңі (Шаттық шеңбері) Балалар шеңберге тұрып, бір-біріне жылы лебіздерін білдіреді. Тәрбиеші: – «Бүгін біз ата-бабамыздан қалған ұлттық мұрамызбен танысамыз. Бір-бірімізге күлімсіреп, жақсы көңіл күй сыйлайық», – деп балаларды ынталандырады.
2. Кіріспе әңгіме Тәрбиеші ұлттық құндылықтар туралы қысқаша түсінік береді: қазақ халқының салт-дәстүрі, ұлттық ойындары, киімдері мен тағамдары жайлы әңгімелейді. Балаларға сұрақтар қойылып, олардың жауаптары тыңдалады.
3. Негізгі бөлім – Ойындар мен тапсырмалар
6.2. ОЙЫН ТҮРЛЕРІ (ШАРТТАРЫМЕН ТОЛЫҚ)
1. «Асық ойыны»
Мақсаты: Ептілікті, көз мөлшерін, шапшаңдықты дамыту, ұлттық ойынға қызығушылық ояту.
Құралдар: Асықтар, шеңбер сызығы.
Ойын шарты: Балалар шеңбер бойымен тұрады. Ортаға бірнеше асық қойылады. Әр бала кезекпен белгіленген сызықтан асықты көздеп атады. Кім асықты шеңберден шығарса, сол асықты өзіне алады. Ойын соңында асық саны саналып, ең көп жинаған бала марапатталады.
Тәрбиелік мәні: Балаларды әділдікке, сабырлылыққа, бір-бірін қолдауға тәрбиелейді.
2. «Орамал тастау»
Мақсаты: Жылдамдықты, зейінділікті, қимыл үйлесімділігін дамыту.
Құралдар: Ұлттық орамал.
Ойын шарты: Балалар шеңбер жасап отырады. Бір бала қолына орамал алып, шеңберді айналып жүреді. Белгісіз бір баланың артына орамалды тастайды. Артында орамал қалған бала тұрып, жүргізушіні қуып жетуі керек. Қуып жетсе, жүргізуші қайта ойынды жалғастырады, жетпесе – өзі жүргізуші болады.
Тәрбиелік мәні: Балаларды шапшаңдыққа, зейінді болуға және ережені сақтауға үйретеді.
3. «Арқан тарту»
Мақсаты: Күштілікке, төзімділікке, бірлікке тәрбиелеу.
Құралдар: Арқан.
Ойын шарты: Балалар екі топқа бөлінеді. Арқанның ортасына белгі қойылады. Белгіленген белгі ортадан қай жаққа өтсе, сол топ жеңіске жетеді.
Тәрбиелік мәні: Бірлесе әрекет етуге, ұйымшылдыққа үйретеді.
4. «Сақина салу»
Мақсаты: Байқампаздықты, ойлау қабілетін дамыту.
Құралдар: Сақина.
Ойын шарты: Балалар алақандарын біріктіріп отырады. Бір бала сақинаны алақандардың ішіне білдіртпей тастайды. Ортадағы бала сақинаның кімде екенін табуы керек.
Тәрбиелік мәні: Зейінділік пен логикалық ойлауды дамытады.
1. Асық ату
Мақсаты: Балалардың
ептілігін, шапшаңдығын, зейінін дамыту.
Құралдар: Асық (қой сүйегі немесе ойын асығы), сызылған шеңбер немесе
белгі.
Өткізу
тәсілі:
Балалар топқа бөлінеді (әр топта 4–5 бала).
Әр бала кезекпен асықты салады.
Асық шеңбер ішінде тұруы керек.
Ең көп шеңберге тигізген бала жеңімпаз деп жарияланады.
Ережесі:
Асықты салар алдында тек бір қадам жасауға болады. Бірден асықты екі қолмен ұстап лақтыруға болмайды. Балалар бір-бірін итермелеуге, асықты қағып алуға болмайды.
2. Орамал тастау
Мақсаты: Жылдамдық,
дәлдік және топта жұмыс істеу қабілетін дамыту.
Құралдар: Шағын орамал немесе майлық, белгіленген
қашықтық.
Өткізу
тәсілі:
Балалар топқа бөлінеді, әр топтан бір бала кезекпен орамалды белгіленген қашықтыққа лақтырады.
Белгіге ең жақын тастау жеңімпаз деп саналады
Әр
баланың лақтыруын бақылаушы ұстайды.
Ережесі:
Белгіге жеткен соң ғана орамалды алып, келесі балаға береді.
Орамалды лақтыру кезіндегі қауіпсіздік сақталуы керек.
3. Ұлттық қазына
Мақсаты: Ұлттық
мәдениетпен таныстыру, логикалық ойлау қабілетін дамыту.
Құралдар: Ұлттық бұйымдардың суреттері, карточкалар.
Өткізу
тәсілі:
Балалар топқа бөлінеді.
Әр топқа карточка беріледі, ол карточкадағы бұйымды атауы мен қолданылу мақсатын айту керек.
Топтар өзара пікір алмасады, ең толық жауап
берген топ жеңеді.
Ережесі:
Бір топ сөйлеу кезінде басқа топқа сөз берілмейді.
Қате айтқан жағдайда топ қосымша мүмкіндік алады.
4. Салт-дәстүр шеңбері
Мақсаты: Дәстүрлерді
меңгеру, ынтымақтастық пен сыйластықты қалыптастыру.
Құралдар: Белгіленген шеңбер.
Өткізу тәсілі:
Балалар шеңберге тұрады.
Тәрбиеші дәстүр немесе салтты айтып, балалардан мысал келтіруін сұрайды.
Барлық балалар кезекпен
дәстүрді айтып немесе көрнекі түрде көрсетуі
керек.
Ережесі:
Бір-бірін тыңдауға, сөзін бөлмеуге тиіс.
Барлық балалар қатысуы керек.
6.3. ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР (ТОЛЫҚ)
1. «Ұлттық ою-өрнек бояу»
Мақсаты: Балалардың эстетикалық талғамын қалыптастыру, ұлттық өрнектермен таныстыру.
Тапсырма шарты: Балаларға алдын ала дайындалған ою-өрнек суреттері беріледі. Олар өз қиялымен түрлі түстерді таңдап, бояйды. Соңында әр бала өз жұмысын таныстырады.
2. «Киіз үй макетін жасау»
Мақсаты: Қазақтың ұлттық баспанасы туралы түсінік беру, ұжымдық жұмысқа үйрету.
Тапсырма шарты: Балалар топ болып қағаз, картон және түрлі түсті материалдар арқылы киіз үйдің макетін жасайды. Әр бала белгілі бір бөлігін дайындайды.
3. «Ұлттық киім сәндеу»
Мақсаты: Ұлттық киім үлгілерін тану, шығармашылық ойлауды дамыту.
Тапсырма шарты: Балаларға ұлттық киімнің сұлбасы беріледі. Олар ою-өрнек жапсырып, бояу арқылы сәндейді.
9. ҚОРЫТЫНДЫ
Ұлттық құндылықтарды бала бойына сіңіру – болашақ ұрпақтың рухани бай, мәдениетті және елжанды азамат болып қалыптасуының негізі. Балабақшадағы ұйымдастырылған іс-әрекеттер арқылы балалар өз халқының мәдени мұрасын таниды, ұлттық ойындар мен шығармашылық тапсырмалар арқылы оны тәжірибеде қолдануға мүмкіндік алады.
Ұлттық тәрбие тек білім берумен шектелмей, баланың ішкі жан дүниесін байытып, оның адамгершілік қасиеттерін дамытуға бағытталады. Үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, достық пен сыйластық, еңбексүйгіштік пен әділдік сияқты қасиеттер ұлттық құндылықтармен бірге бала жүрегіне орнығады.
Бұл әдістемелік құралды жүйелі түрде қолдану тәрбиешілердің кәсіби шеберлігін арттырып, оқу-тәрбие үдерісін мазмұнды әрі нәтижелі етеді. Ата-аналармен бірлесе жүргізілген жұмыстар баланың алған тәрбиесін отбасында жалғастыруға мүмкіндік береді, осылайша баланың дамуына тұтас бір орта қалыптастырылады.
Қорытындылай келе, ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие – қоғамның рухани жаңғыруының тірегі. Бүгінгі балабақша тәрбиеленушісі – ертеңгі ел болашағы. Сондықтан олардың бойына ұлттық сана-сезім, мәдени мұраға деген құрмет және отансүйгіштік қасиеттерді сіңіру – әрбір тәрбиеші мен ата-ананың қасиетті міндеті болып табылады.
Ұлттық құндылықтарды бала бойына сіңіру – болашақ ұрпақтың рухани бай, мәдениетті, елжанды азамат болып қалыптасуының негізі. Балабақшадағы жүйелі және мақсатты жұмыс нәтижесінде балалар өз халқының мәдениетін құрметтеуді үйренеді.
10. ХАТТАМА
Балабақша: «Алтын ұя» бөбекжай балабақшасы
Тақырыбы: «Ұлттық құндылықтар – ұрпақ тәрбиесінің негізі» әдістемелік құралын талқылау
Қатысқандар: Тәрбиешілер, әдіскер, меңгеруші
Күн тәртібі: 1. Әдістемелік құралдың мазмұнымен танысу
2. Ұсыныстар мен пікірлер
3. Қорытынды шешім
Шешімі: Әдістемелік құрал балабақша тәжірибесіне енгізілсін.
Хатшы: Бержанова Ж.Ы.
Ұлттық ойындар картотекасы
|
Күш сынаспақ
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойын стол үстінде екі баланың білек сынасуыменорындалады.2 бала шынтақтарын столға тірек қол бастарын айқстырады.Кім білектістолға жықсасол бала жеңіске жетеді. Ағаш аттың үстінде аттың басын ұстап тұрып 2-ші қашан білектен тартысып сынасуға да болады.Бірақ баланың қауіпсіздігі қатаң бақыланады. |
|
Тауықкүрес
Ойынның орындалу барысы: Балалар екі топқа бөлінеді. Осы екі топтан екі бала шығып, кәдімгідей күреседі. |
|
Оның ең қызығыда,басқаша күрестен айырмасы да –тек жалғыз аяғымен ақсаңдай жүріп, иықтарын қағып күресуінде. Бұл күрес балалардың нық басып, орнықты жүруін жетілдіреді. Күрестің 1 аяғын тізесін бүгіп, мата белбеуін байлап тастайды. Қайсысы сүрініп жығылса , сол ұтылады. |
||
|
Арқантарту
Ойынның орындалу барысы: Бұл екі топқа бөлінген балалармен немесе екі баламен ойналады. Арқанның екі жағынан екі бала немесе екі топқа бөлінген балалар тартысады. Қай топ арқанды өз жағына тартып, алып келсе сол топ жеңіске жетеді. Екі бала тартысқанда қай бала өзіне қарай арқанды тартып екінші баланы құлатса, құламаған бала жеңіске жетеді. |
||
|
Хан«алшы» |
||
|
|
Ойынның орындалу барысы: Бұқл ойынға 5 немесе 10 бала қатыса алады. Көп асықтың ең ірісін қызыл түске бояп қояды. Бұласық «хан» асығы. Асықтар тізіліп қойылады да бастаушы хан асығымен оларды көздеп құлатады. Құлаған асықтарды жинап алады. Егер хан асығы бүк, шік, тайқы-қалыптарымен түссе, бастаушы жақын құлаған асықтарды ата береді. Егер бастаушы асықтарды қолымен құлатып алса немесе басқа асықтарымен атса, онда ойынды келесі бала жалғастырады. Ең соңында хан асығы кімнің қасында қалса,сол бала жеңіске жетеді. Келесі ойынды жеңіске жеткен бала жалғастырады. |
|
|
|
Көтермек
Ойынның орындалу барысы: Ортаға екі ойыншы бала шығады. Бір-біріне арқаларын беріп тұрады. Белгі бойынша кім бірінші бірін-бірі арқада көтеріп алса, сол бала жеңіске жетеді. Жеңіске жеткен бала ойында қала береді де, басқа балалармен бірге күш сынасады. |
|
|
Орамал тастамақ
Ойынның орындалу барысы: Балалар шеңбер жасап тұрады.Бастаушы(тәрбиеші) балаларды айнала жүріп бір баланың артына орамал тастап каетеді.Артына орамалды тастағанын сезген бала менің артамда деп жауап береді. Артына орамалдың тасталғанын сезбесе ол өлең,тақпақ айтып немесе билеп беруі керек. Балалар шеңбер бойында көздерін жұмып тұруы керек.Ойын осылай жалғаса береді. |
|
«Ақсерек-көксерек»
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойынды ойнау үшін балалар екі топқа бөлінеді,қолдарынан ұстап тұрады.Ара қашықтық20-30 қадам.
Сізден бізге(баланың аты) керек! |
|
Аты аталған бала келесі топқа дейін жүгіріп барып ортасынан ұстасқан қолдарды ажыратып кету керек.Егер өтіп кетсе сол топтан бір баланы тобына алып қайтады,өте алмаса сол топта қалады.Ойын осылай жалғаса береді. |
|
Қыз–қуу
Ойынның орындалу барысы: Балалар арасынан бір ер бала, бір қызды (ағаш атпен)қуады. Бала қызға жетіп қолынан ұстаса, ол жеңіске жеткені.Кейде қызды 2 бала да қуады, қай бала бұрын жетіп қыз қолын ұстаса, сол бала жеңіске жетеді. |
|
Асаумәстек
Ойынның орындалу барысы: Ойын бастаушы арқанды жерден 50см–дей биік етіп керіп байлайды да, қасындағы балаларға былай дейді. |
|
Ер екеніңді білейін, Ешкі сойып берейін. Тақия алсаң еңкейіп Құламасаң теңкейіп Ерлігіңе сенейін. Ойын шартын қабылдап, ортаға шыққан бала: Асау мәстек бұл болса Үйретейін көріңіз Маған таяқ беріңіз!-дейді де таяқпен арқаннан асылып, жердегі тақияны іліп алуы керек.Ойынды келесі бала осылай жалғастырады. |
|
Түйілген орамал
Ойынның орындалу барысы: Ойын жүргізуші ойынды өзі бастайды.Ең алдымен балаларды айналасына жинап алады да «1,2,3» - деп дауыстайды.Осы кезде балалар жан-жаққа бытырай қашады.Ал ойын жүргізушісі қолында түйілген орамалы бар баланықуалайды.Ол орамалды басқа біреуге лақтырады қағып алған бала қаша жөнеледі.Осылайша ойын жүргізіледі,түйулі орамалды алғанша қуалай береді.Ұсталған ойыншы көпшілік ұйғарымымен ортада тұрып өнер көрсетеді..Одан кейін ойын жүргізуші ауыстырылады.ойын ойнап болған соң балалар шеңбер жасап тұралы. |
|
Соқыртеке |
-
Ойынның орындалу барысы:
Балалар дөңгелене тұрады. Бір баланың көзі байланып қойылады. Балалар:
Бота, бұзау, қозы, лақ,
Қайда кеткен құлыншақ?
Соқыртеке бақ-бақ,
Мені ізден тап-тап.
Содан кейін Соқыртеке (баланың көзі байлаулы) балаларды қуалайды немесе балалар оның жанына келіп түртіп қашады. Соқыртеке ұстап алған баланың көзі байланады да, ол «соқыр теке» ролін атқарады. Ойын осылайын жалғаса береді.
Әуетаяқ
Ойынның орындалу барысы:
Балалар екі топқа бөлінеді. Әр топта 5-тен10–ға дейін ойыншы болады. Екі топқа
екі таяқша(жұмсақ) беріледі, жерге түзу сызық сызылады. Ойыншының біреуі
|
ортаға шығады да, бір алақанына зат жасырып, екінші қолының жұдырығын бірдей жұмады. Екінші ойыншы зат жасырылған қолды тапса, ойынды бастаушы сол болады.Сөйтіп, қолындағы таяғын жоғары лақтырады. Осы кезде қасындағы таяғын лақтырады да, қасындағы баланың таяғын қағып түсіруі шарт. Таяқты қағып түсірген бала өз тобына ұпай әкеледі. |
|
Қара құлақ
Ойынның орындалу барысы: Ойынға 5-10 бала қатысады. Олар оңаша жерге топталып өз араларынан бір баланы қазық етіп белгілейді. Қазық тұрған жерінде қозғалмай тұрады. Басқалары әрі кетеді. Содан кейін ойынға қатысушылар қазықты алыстан қоршап бірте-бірте жақындай түседі. Таяп келіп мынау кім? –деп бір-бірінен сұрасады. Біреуі ойбай бұл қарақұлақ қой!-деп қаша жөнеледі. Қалғандары да–қарақұлақ, қара құлақ!-деп бытырай қашады. Қарақұлақ біреуін ұстау үшін тұра қуады. Ұсталған бала қарақұлақ болып, ойын әрі қарай жалғасады. |
|
Алақан
соқпақ Ойынның орындалу барысы: Ойынға қатысушы балалар үйге немесе оңаша жерге жиналады да дөңгелене отырады. Орталарынан бастаушы белгілейді. Оған сүлгі (орамал)беріледі. Бастаушы шеңбер ішін айнала жүріп біреуге –Алақанды тос!-дейді. Ол тосқан кезде бастаушы оныңалақанына сүлгіні тигізіп-Сүлгіқайда?-деп сұрайды. Сонда ойыншы «анада» -деп бір баланың атын атайды. Аты аталған ойыншы орнынан тұрып алақанын тосады. Бастаушы-сүлгі қайда?-деп атын айтады. Ойын осыретпен жалғаса береді.Жақсы өлең айтып ән салғандар ұпай жинайды. |
|
Атқаума
Ойынның орындалу барысы: Ойынды 6 бала 3-3-тен бөлініп ойнайды. Бір бала сол қолымен өзінің оң қолының білезігінен ұстайды.Содан кейінгілері де солай істейді де, бір-бірімен қолдарын айқастырады.Үшінші бала көзі таңулы күйде екінші баланың айқасқан қолына отырады. Қолдасып тұрған балалар: -Атқаума,атқаума–деп қаумалай көтерген бойы мөлшерлі жерге дейін жетеді. |
|
|
|
Сақина жасыру
Ойынның орындалу барысы: Ойынды өткізуші және сақина жасырушы бала белгіленеді. Қалған ойыншылар жерге отырып тізілерініғң үстіне алақандарын жаяды. Бастаушы жұлулы қолын әрбір ойыншың алақанына салысымен,ол бала алақанын жаба қояды. Бастаушы бір баланың алақанына сақина салысымен, ойыншылардың біреуінен: «Сақина кімде»- деп сұрайды. Ол сақинаның кімде екенін білсе сол баламен орнынауыстырады. Ал білмесе, ол өз өнерін көрсетеді. Ойын басқарушы ойынды осылай жалғастыра береді.
|
|
Белбеусоқ
Ойынның орындалу барысы: Ойыншылар екі-екіден жұптасып шеңбер жасап тұрады. Бірбелбеуді алып екіншісін қууға тиіс. Қашып жүрген бала шеңбердегі жұптасып тұрған екі баланың алдына келіп тұрады. Артық қалғанүшінші бала қаша жөнеледі. Ойыншы оны қуып жетіп белбеумен соғады да,өзі де бір жұптың алдына тұра қалады. Оның орнына келесі ойыншы шығып, ойынды жалғастыра береді. Белбеу ең соңында кімде қалса сол ойыншы жеңіліске ұшырайды да өз өнерін көрсетеді. |
|
Допты қуып жет Ойынның орындалу барысы: Ойын мақсаты: балаларды шыдамды, сабырлы қалыпта берілген белгіні тыңдауаға,тез жүгіругі,түсетеріңн көлемін ажырата білуге баулу. Ойынның шарты:бұл ойынға 5-6бала, тәрбиеші басқаруымен қатыса алады.Тәрбиеші доптарды себетке салып алып,балалрдың алдына домалатып жібереді. «Допты қуып жет»деген белгі бойынша, балалар допты ұстап алып тәрбиеші ұстап тұрған себетке салуы керек. Қажетті құралдар: түрлі-түсті, үлкен-кішілі доптар. |
|
Тышқан мен мысық
Ойынның орындалу барысы: Ойын мақсаты: балаларды шапшаң әрі шыдамды, ұйымшылдықққаүйрету. Ойын шарты: Бұл ойынға топ балары бәрі тегіс қатысаалады. Балаларды (қақпа қалың) дөңгелене тұрғызып, ортаға тәрбиеші көмегімен тышқанмен мысық сайланады. Мысық тышқанды қуып ұстап алуы керек. Дөңгелене тұрған балалар тышқанды яғни мысықтан құтқару үшін,қақпадан тышқанды шығарып діберіп мысықты шығармауға тырысады.Мысық тышқанды ұстау үшін шапшаңдық керек. Мысық тышқанды ұстап алса,ойынға келесі жаңа балалар қатыса отырып алмаса береді. К\құралдар:мысық,тышқанбетперделері.
|
|
Түлкі мен балапандар |
|
Ойынның орындалу барысы: Ойын шарты: Бұл ойынға балалар7-8ден бөлініп ойнайды. Топ ішінде бір баланы «түлкі» етіп сайлап, қалған балаларды балапандар деп әрқайсысына бетперд кигізіп ойын ойналады. Ойында балапандар түлкі кейіпкеріне ұсталып қалмауы үшін, тәрбиеші көмегімен белгі бойынша ойынды бастап аяқтауы тиіс. Балалар шапшаң кең бөлмені айнала қашуы тиіс. Қажетті құралдар: түлкі мен балапанның бетперделері. |
|
Боран
Ойынның орындалу барысы: Бұл үлкен кең залда болады. Бұл ойынға қажетті заттар «боран» киімі (ақ түстібеп перде, гимнастикалық қабырға болуы тиіс) Ойын шарты:ойынға 8-10 бала қатыса алады. Бір баланы боран киімін кигізіп, қалған балалар боран алып кетпеуі үшін, Боран у-у-у деп келе қалғанда гимнастикалық қабырғаға өрмелеп шығуы керек. Боран соғып балаларды бір айналып өтеді. Ұсталып қалған баланы, боран алып кетеді. Ойын 2-3 рет қайталанып ойналады. Қажетті құралдар: Боран киімі /ақ матадан тігілген жамылғы, бетперде./
|
|
Ұйқыдағы аю |
|
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойынға топ балалары 2-ге бөлініп қатысады. Ойын шарты: Топ ішіндегі бір баланы аю бетпердесін кигізіп орындыққа отырғызып қояды. Балалар орманда серуендеп келе жатып, ұйқыдағы аю көреді. Аю болса, балалардың шуылынан (дыбысынан) оянып кетіп, балаларды қуа жөнеледі.Ұстап алған баланы өз мекеніне отырғызып қояды. Ойын қайта жалғаса береді. Қажетті құраладар: Аю бетпердесі. |
|
Ат жарыс
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойын екі командаға бөлініп ойналады. Ойын шарты: Балалар тәрнбиешінің «Алға»-деген белгісі бойынша, ат үстіндегі қимылын салып жарысады. Қай команда мәреге тез жетіп бітіреді. Сол команда жеңімпаз болады. Ат кескін бет пердесін тақымға қысып мәреге шауып жету. Қажетті құралдар: Екі командаға аттың кескін бетпердесі. Үй артында қол ағаш Ойынды топ бала болып ойнайды. Ойын тәртібі: қатысушылар бірінің қолынан бірі ұстап дөңгелене тұрады. Ойын бастаушы не белбеу, не орамал алады да, дөңгеленіп тұрған топтың сыртын айнала жүгіріп былай дейді. Үй артында қол ағаш Желбау тартам, есік аш, -деп бірнеше қайталанады. Дөңгелене тұрған балалар: Үй артында қол ағаш Желкірмесін,ескі аш-деп бірігіп жауап қайтады. Тұрған балалар ұстасқан қолдарын ажыратпайды. Ол-есік ашпағанның белгісі. |
|
Енді: Үй артында қол ағаш Желбау тартам есік аш-деп жүгіріп жүрген бала өзі артындағы баланы артына ормалмен бір соғып қалады да, орамалды сол балаға тастай сала: Үй артында қол ағаш Озам десең ала қаш-деп өзі сол бетімен жүгіре береді. Осының боларын біліп, әзір тұрған бала да Қол ағашты ала сала,әлгі балаға қарма-қарсы жүгіреді. Бұл кезде дөңгелене тұрған балалар Үй артында қол ағаш, Қол ағаштан ала қаш Бұрын келген балаға Тездеп бар да есік аш,-деп барлық бала хормен айтады. |
|
Қуыр-қуыр, қуырмаш
Ойынның орындалу барысы: Оң қолдың бес саусағын бір жерге түйістіреді де, сол қолымен оны бүрмелеп қапсыра ұстайды. Содан соң екінші балаға: -Ортаңғы саусағымды тапшы, - дейді. Екінші балаға қарап байқап отырады да,міне, -деп бір саусақтың басынан шымшып ұстап тұрады. Егер екінші бала жасырушының ортаңғы саусағын дәл тапса, ұпайды бірінші бала тартады. Ұтқан бала ұпай алу үшін мына ережелермен сөздерді жақсы білуі керек. 1. Бас бармақтан бастап шынаққа дейін саусақтардың атын бір түгел атап береді: басбармақ, балан үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкентай бөбек. Бес саусағын түгел жұмады.Тағы да бас бармағыннан бастап, былай деп 5 саусақты түгел жазады. Сен тұр қойыңа бар. Сен тұр түйеңе бар Сен тұр жылқыңа бар Сен тұр сиырыңа бар Сен кішкентай әлі жас екенсің Қазанның қаспағын қырып же де, жыламай отыра тұр. Енді осы шынашақтың өзі алақан шұңқырына бүгіп тұқырта ұстайды да: Қуыр-қуыр ,қуырмаш Балапанға бидай шаш. Әжең келсе есік аш, Қасқыр келсе мықтап бас. Шынашақты шыр айналдырып, баланың алақанын қытықтайды. Осыларды істеп |
|
бола беріп: Мына жерде қой бар Мына жерде жылқы бар Мына жерде жылқы бар Мына жерде түлкі бар –деп баланың білегінен қолтығына дейінтүртіпең соңында мынажердекүлкібар –депсәлғанақытық-қытық! Қытықтайды |
|
Үштабан
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойынды үш-төрт баладан топтап екі-үш жерде ұйымдастыруға болады. Ойын шарты бойынша әр балаға бір-бірден асық, бір-бір сақа беріледі.(Бұл ойынның жылдам әрі қызықты өтуіне сеп) Көмбеге бір-бірден асық тіккен әр топтың ойыншылары өз алаңдарында жеке-жеке сақаларын үйіріседі. Сақасы алшы түскен бала бірінші болып одан кейінгілері рет-ретімен (тәйке,бүк,ішік) «ұшуға» кіріседі. Ұшу дегеніміз-көмбеден алшақтау жерге барып сақа үйіру. Сақасы алшы түскен ойыншы бірден көмбедегі тігіулі асықты атуға жолдама алады. Осылай болмаған жағдайда асқ ату бәрі ұшып болған соң бастапқы кезек бойынша жалғасады. Алысқа ұшқан мергендер тигізе алмаса,көмбедеқалған ойыншыға кезек тиеді. Көздеген асығына дәл тигізіпжәне оны көмбеге жиегін алып өлшегенде үш табан артық қашықтыққа ұшырған ойыншыны қашан келесі асыққа тигізе алмай қалғанша атауды жалғастыра береді. Болмаса атқан асығы үш табаннан аспай қалғанда ғана ойынды тоқтатып,өзінен кейінгі бәсекелесіне кезек беруіне мәжбүр болады. Ереже бойынша ұтылған бала ойыннан шығып қалады. Сөйтіп айналасы екі-үш айналымның ішінде әр көмбеден бір-бір жеңімпаз шығып, олар енді орталық көмбеде ақтық (финал) сайысқа түседі. Бұл шешуші жарыса бірінші, және екінші орынға ие болған мергендерге арнаулы арнаулы жүлделер тапсырылса нұр үстіне нұр. |
|
Ханталапай
Ойынның орындалу барысы: Бұл отырып ойналатын, негізінен қыз балаларға арналған ойын. Оған төрт-бес үміткерден қатысады. Ойын үшін он асық таңдап алынады. Он бірінші асықтардан ерекше өзге түске (қызыл, не көк) боялған болуы шарт бір-бірден асық үйірусіудің қорытындысы бойынша ойыншылар кезектерін бөліседі. Бұдан соңалғашқы ойыншы қос уыстай ұстаған бар асықты ортаға үйіруі керек. Қалған ойыншылар аңдысын аңдап өзге асықтардан ерекшеленген«ханға» қадалады. Себебі, хан алшы түссе, барлығы тарпа бас салып, ортадағы асықтарды, хан талапай жасауы тиіс. Хан кімнің қолында кетсе, келесі үйірі кезегі соған беріледі екен,хан менбірге қолына ілінген асықтардың санына қарай ұпай жазылады. Хан алшы түспеген жағдайда үйірген ойыншы шашылған асықтардың бүгі мен бүгін, шігі мен шігін, алшысымен-алшысын тәйкесімен мен тәйкесін бір-біріне соғып, кенейлер бір-біріне тимей қалғанша ұпай жинайды. Көздегенасығыүшінші бір асыққа тиіп кетсе, немесе бөгде асықты қозғап қалса да, ойынның бұзылғаны. Онда кезек келесі ойыншыға беріледі. Осы ретпен әр ойыншы жинаған асығының санына қарай ұпай жинайды. Межеліұпай санын (100 не 50 немесе 80-40) ойын жүргізушіалдын ала белгілейді. Межеге бұрын жеткен ойыншы жеңімпаз болып саналады. Ескерту: Асықтарды бір-біріне тигізу кезінде қолмен сүйретіп апаруға ,орыннан қозғап түзетуге бол майды. Ойынның соңына дейін ханға бірде- бір асық тимеуі керек. Себебі ол –хан. |
|
Аударыспақ
Ойынның орындалу барысы: Қазақтың кәдімгі ұлттық ойын спорт ойыны.Қарапайым бөренеден «ағаш ат» жасаудың еш қиындығы жоқ.Екі жақ басы берік тұғырға бекітілген биіктігі бір-бір жарым метрдей (балалардың жасына қарай) ұзындығы 70-80 сантимертдей бір – біріне қапталдас орыналасқан «ағаштардың» ара қашықтығы екі жақтан созылған қол ерін жектетіндей болса жеткілікті..Оларға мінген «шабантоз» балалар бір- біріне қарама қарсы отырып қол ұсасады.Төрешінің белгісімен бірі-бірі тартып,не итеріп,әйтеуір қай айласын,не күшін асырғаны қарсыласын»ағаш аттан» аударып түсуі шарт.Аяқты жерге ағаш атқа тіреуге болмайды.ойын шарты бұзылады.Ағаш аттың құлағанда айналасына құм немесе ағаш үгінділері төселу керек.
|
|
Теңге ілу
Ойынның орындалу барысы: |
|
Ойынға қатысушылар тепе-тең екі топқа бөлінелі. Әр қайсысы жеке-жеке шыбықтан ат мінеді. Ойын кезгі басталатын жерге сызық сызылады. Одан әрі 20-30 метрдей жерден тереңдігі бір қарыстай екі шұңқыр қазылады. Шұңқырға он-оннан тас салынады. Содан екі топтан екі сайыскер шығады, сызыққа келіп қатарласып тұрады. Бастаушының белгісі бойынша шыбық аттарын құйыңғытып, шаба жөнеледі. Сол беттерімен әлгі шұңқырға тжетіп қол соғып жібереді де, тасты іліп алып, әрі қарай шауып кете барады, шұңқыр тұсында бөгелуге болмайды. Ұпай әр сайыскердің іліп алған тастарының санына қарай есептеледі. Қай топ көп ұпай жинаса, сол топ жеңеді. |
|
Санамақ
Ойынның орындалу барысы: Көпшілік қатысады. Ойынның шарты: ойын бастаушы қатысушы бір адамды ортаға алып шығады. Ол адам бір тектес атау сөзден жаңылмай, кідірмей аттап жүріп айтуы керек. Тоқтамай қателеспей айтып шықса, жүлде алады. Егер қателессе ойыннан шығады. Мысалы: жаңылмай 10 ақынның немесе 10 өзеннің атын атауы керек. |
|
Тасымалдау |
|
Ойынның орындалу барысы: Екі-екіден қарама-қарсы3-4 жерге4 орындық қойылады. Сол орындықтың екеуінің үстіне бес-бестен қасық қойылады. Ойын бастаушы екі адамның ортаға шығарып ойынның шартын түсіндіреді. Шарт : 5 қасықты әр қайсысында тұрған бос орындыққа бір-бірлеп көшірлкі керек. Ол үшін екі ойыншының көзін таңып қояды. Әр ойыншы өз қасығын өзіне тиісті орындыққа көшіру, егер қарсыласының орындығына қойса, онда шатасқаны. Шатаспай бұрын көшірген адамға сыйлық береді. |
|
Қарамырза
Ойынның орындалу барысы: Ойын басталмас бұрын, оның ережесі түсіндіріледі. Біраз уақыттан кейін ойын бастаушы ойнаушыларға «Ойнаймыз» деп белгі берген кезде қатарлас отырған бірі екіншісіне: «Ассалаумағалейкум, Қарамырза!» -дейді. Ойын тәртібі бойынша сәлем салушы : «Уағалейкумассалам, бірінші қарамырза» -деп жуап беруі керек, егер « уағалейкум», - деп жауап берсе онда сәлем алушы ұтылады. Сөйтіп, аздан соң ойыншылар «жеңгендер» мен «жеңілгендер» болып екі топқа бөлінеді, «жеңген» жақ «жеңілген» жаққа жаза белгілейді: ән, күй тартып, би билейді. |
|
Айдапсал Ойынның орындалу барысы: Ойнаушылар екі топқа бөлінеді. Бірінші топ үйдің сыртына шығып , ал екінші топ үйдің ішінде қалады. Ойынды басқарушы сыртта тұрғандардың есімдерін үйде отырғандарға қойып, өзі белгілеп алады. Содан кейін сырттағы ойыншыларды бір-бірлеп шақыра бастайды. Ойынның шарты бойынша, сырттан кірген ойыншы отырғандардың ішінен өз есімі берілген ойыншыны табуы керек.Таба алмаған ойыншылар айыптылар қатарына барып отырады. .Ал өз есімі берілген ойыншыны тапқандар соның қасына барып отырады, айып тартады. Айып тартушылар көпшіліктің ұйғаруымен өлең айтады, би билейді т.б. өнер көрсетеді. |
|
Шертпек
Ойынның орындалу барысы: Ойнаушыларды орындыққа отырғызып болғаннан кейін, ойын жүргізушісі |
|
орамалды иығына салып алып ойнаушылардың артында жүреді де, кез-келген ойыншының екі көзін екі қолмен баса қояды.Сол кезде білдірмей келіп, жолдастарының бірі маңдайынан шертіп кетеді. Ойын жүргізуші көзін қоя бере салып, иығындағы орамалмен «шертпегімді тап» - деп, арқасынан тартып қалады.Таба алмай қалса, көпшіліктің ұйғаруы мен ортаға шығып өнер көрсетеді, ал егер тауып алса, жаңағы шерткен адам айыбын тартады. Осындай тәртіппен ойын жалғаса береді. |
|
Белбеусоқ
Ойынның орындалу барысы: Ойыншылар екі-екіден жұптасып, шеңбер жасап тұрады. Бір ойыншы белбеуді алып, екіншісін қууға тиіс. Қашқан шеңбер жасап тұрған бір жұптың алдына келіп тұрған кезде,артық қалған үшінші ойыншы шеңберді айнала қашады. Егер қуғыншы оны белбеумен соғып үлгеріп, өзі бір жұптың алдынакеліп үлгерсе, оның орнын келесі ойыншы басады. |
|
Бөрік жасырмақ
Ойынның орындалу барысы: Ойынға қатысушылар араларынан бір ойыншы шығарып, алыстау жергетаман барып,бөркін немесе басқа бір бір белгілі затын жасыруға жібереді жәнеөзі десол маңайына жасырынуы керек. Қалған ойыншылар тығылған ойыншылардың тыққан затын іздеугекіріседі. Кімде-кім тығылған бөрікті көріп қойып алуға қам жасаса онда иесі бермеуге тырысады. Бермеудің жаңдайы – екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады. Ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорып,бөрікке жібермеуге тырысады. Бермеудің жағдайы – екеуі бірдей бассалып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады, ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорқып, бөрікке жібермеуге тырысады. Ал басқалардыңқай-қайсысы болмасын бөріктің иесіне қол тигізіп, күш жұмсауына болмайды. Қайткенде де алдап жүріп алып, оны жүргізушіге ертіп келулері керек. Келесі жолы бөрікті әкелген ойыншы барады да, ойнаушының уақыттары жеткенше ойын жалғаса береді. |
9. ҚОРЫТЫНДЫ
Ұлттық құндылықтарды бала бойына сіңіру – болашақ ұрпақтың рухани бай, мәдениетті және елжанды азамат болып қалыптасуының негізі. Балабақшадағы ұйымдастырылған іс-әрекеттер арқылы балалар өз халқының мәдени мұрасын таниды, ұлттық ойындар мен шығармашылық тапсырмалар арқылы оны тәжірибеде қолдануға мүмкіндік алады.
Ұлттық тәрбие тек білім берумен шектелмей, баланың ішкі жан дүниесін байытып, оның адамгершілік қасиеттерін дамытуға бағытталады. Үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, достық пен сыйластық, еңбексүйгіштік пен әділдік сияқты қасиеттер ұлттық құндылықтармен бірге бала жүрегіне орнығады.
Бұл әдістемелік құралды жүйелі түрде қолдану тәрбиешілердің кәсіби шеберлігін арттырып, оқу-тәрбие үдерісін мазмұнды әрі нәтижелі етеді. Ата-аналармен бірлесе жүргізілген жұмыстар
баланың алған тәрбиесін отбасында жалғастыруға мүмкіндік береді, осылайша баланың дамуына тұтас бір орта қалыптастырылады.
Қорытындылай келе, ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие – қоғамның рухани
жаңғыруының тірегі. Бүгінгі балабақша тәрбиеленушісі – ертеңгі ел болашағы. Сондықтан
олардың бойына ұлттық сана-сезім, мәдени мұраға деген құрмет және отансүйгіштік қасиеттерді
сіңіру – әрбір тәрбиеші мен ата-ананың қасиетті міндеті болып табылады.
Балабақшадағы жүйелі және мақсатты жұмыс нәтижесінде балалар өз халқының мәдениетін құрметтеуді үйренеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
-
«Қазақтың ұлттық ойындары» кітап авторы: Е.Сағындықов Алматы «Рауан» 1991 ж.
-
Ақ сандық, көк сандық Алматы «Жазушы» 1988ж.
-
«Казахские детские игры» кітабы авторы: Молдагаринов Аскар
Алма-Ата «Жалын» 1987 г.
-
«Қазақстан мектебі» журналы №9-10 2005ж.
-
«Қазақтың ұлттық ойындары» кітабы авторы: Базарбек Төтенаев
Алматы «Қайнар» баспасы 1994 ж.
-
«Шынашақ» кітабы. Құрастырушылар – М.Әлімбаев, Қ.Баянбаев
Алматы «Балауса» 1994 ж.
ТҮСІНІК ХАТ
Қазақ халқының ұлттық ойындары– халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени мұрасы,
Ұлттық тәрбие мен рухани құндылықтардың қайнар көзі. Бұл ойындар балалардың ой- өрісін дамытуға, дене қимылын жетілдіруге, шапшаңдыққа, тапқырлыққа, ептілікке баулуға және олардың бойына ұлттық дәстүрлерді сіңіруге бағытталған.
Ұлттық ойындардың мазмұны халықтың тұрмыс-тіршілігімен, табиғатпен үндесе отырып, жас ұрпақтың тәрбиесіне оң әсер етеді.
Олар арқылы балалар ептілік, батылдық, алғырлық, тапқырлық қасиеттерін бойына сіңіреді. Сонымен қатар, бұл ойындар балалардың танымдық, логикалық, коммуникативтік дағдыларын жетілдіруге көмектеседі.
Осы әдістемелік құралда мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық ойындарды ұйымдастырудың және өткізудің тиімді жолдары ұсынылады. Құралда ұлттық ойындардың түрлері, олардың тәрбиелік мәні,
балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкестігі және оларды білім беру жүйесіне енгізудің әдістемелік нұсқаулықтары қамтылған.
Әдістемелік құралдың құрылымы:
Бұл әдістемелік құрал кіріспеден, негізгі бөлімдерден, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспе бөлімінде ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні, олардың баланың жан- жақты
дамуына тигізетін ықпалы сипатталады.
Негізгі бөлімде ұлттық ойындардың түрлері мен оларды ұйымдастыру әдістері қарастырылады:
-Логикалық ойындар – балалардың ойлау, есте сақтау қабілетін дамытуға арналған. Қимыл-қозғалыс ойындары – балалардың физикалық белсенділігін арттырады, шапшаңдыққа, төзімділікке, икемділікке баулиды.
-Шығармашылық ойындар – балалардың қиялын,тілдік дағдыларын және эстетикалық талғамын дамытады.
- Коммуникативтік ойындар – топтық қарым-қатынас пен достық, ұйымшылдық сезімдерін қалыптастырады.
Қорытынды бөлімде ұлттық ойындарды күнделікті тәрбие жұмысына енгізудің маңыздылығы
және оны қолдану бойынша ұсыныстар берілген.
Әдістемелік құралдың практикалық маңыздылығы:
-Бұл әдістемелік құрал мектепке дейінгі ұйым тәрбиешілері мен бастауыш сынып тәрбиешілері үшін ұлттық ойындарды оқу-тәрбие үдерісіне енгізуге арналған нұсқаулық қызметін атқарады.
Ол тәрбиешілерге балалардың жас ерекшеліктеріне сай ойындарды таңдап, оларды тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Сондай-ақ, ата-аналарға баланың бос уақытын пайдалы өткізуге бағыт-бағдар береді.
Күтілетін нәтиже:
-
Балалардың ұлттық ойындарға қызығушылығы артады.
-
Танымдық, қимыл-қозғалыс, коммуникативтік дағдылары дамиды.
-
Балалардың ұлттық құндылықтарға деген құрметі қалыптасады.
-
Ұлттық ойындарды қолдану арқылы тәрбие жұмысының сапасы артады.
Бұл әдістемелік құрал қазақтың ұлттық ойындарын тәрбие мен білім беруде тиімді қолдану арқылы баланың жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды құрал болып табылады.
Ұлттық ойындарды жүйелі түрде қолдану арқылы біз жас ұрпақтың бойында ұлттық сана- сезімді, отан сүйгіштік қасиетті қалыптастыра аламыз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Әбдіғазиұлы Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы: «Атамұра», 2010.
Төтенаев Б. Қазақтың дәстүрлі ойындары. – Алматы: «Өнер», 2004.
Байсеркеұлы Ж. Ұлттық тәрбие және ойындар. – Нұр-Сұлтан: «Фолиант», 2018.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту бағдарламасы. – Астана, 2019.
2
Жүктеу
жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
27 Сәуір 2026
0"Ұлт қазынасы" ұлттық нақыштағы ойындар жинағы
ӘДІСТЕМЕЛІК ҚҰРАЛ
"Ұлт қазынасы"ұлттық нақыштағы ойындар жинағы
Құрастырған: Агайдарова Г.Т.
2025-2026 оқу жылы
Пікір жазғандар:
Тәрбиеші:
« Ұлт қазынасы» ұлттық нақыштағы ойындар жинағы – балабақша тәрбиеленушілеріне арналған құнды әдістемелік құрал. Бұл жинақ ұлттық ойындарды жаңғырту, балалардың танымдық, шығармашылық және қимыл-қозғалыс қабілеттерін дамыту мақсатында жасалған.
Пікір:
Бұл құрал қазақтың ұлттық ойындарын сақтап, оларды балабақша бағдарламасына енгізуге үлкен мүмкіндік береді. Балаларға ұлттық тәрбие беруде маңызды рөл атқарады, өйткені ойын арқылы олар салт-дәстүрлерді, халықтың мәдениетін бойларына сіңіреді. Сонымен қатар, ойындар баланың дене дамуына, ұжымдық қарым-қатынас орнатуына, ойлау қабілетін арттыруға ықпал етеді. Құралдағы ойын түрлері жас ерекшеліктеріне сәйкес құрылып, қимыл-қозғалысты, логикалық ойлауды дамытатын элементтерді қамтиды. Әдістемелік нұсқаулықтар қарапайым және түсінікті, бұл тәрбиешілерге оны күнделікті жұмысында тиімді қолдануға мүмкіндік береді. Жалпы, «Ұлт қазынасы» жинағы – балабақшадағы ұлттық тәрбие мен дамытушы ойындарды жүйелеуде таптырмас әдістемелік құрал. Ол тек тәрбиеленушілерге ғана емес, тәрбиешілер мен ата-аналарға да үлкен көмекші бола алады.
Бұл әдістемелік құрал мектепке дейінгі ұйым тәрбиешілеріне арналған практикалық әрі мазмұнды нұсқаулық болып табылады. Құралда ұлттық құндылықтарды балаларға жеткізудің тиімді жолдары, ұйымдастырылған іс-әрекет үлгілері мен ойын түрлері жүйелі түрде ұсынылған. Материалдың тілі түсінікті, құрылымы нақты, тәжірибеде қолдануға ыңғайлы.
Ұсынылған жұмыс балабақша тәжірибесінде пайдалануға және тәрбиешілердің кәсіби шеберлігін арттыруға толық мүмкіндік береді.
Балабақшаға арналған әдістемелік құрал
Тақырыбы: «Ұлттық құндылықтар – ұрпақ тәрбиесінің негізі»
МАЗМҰНЫ
-
Кіріспе
-
Өзектілігі
-
Мақсаты мен міндеттері
-
Ұлттық құндылықтар туралы теориялық түсінік
-
Балабақшада ұлттық құндылықтарды қалыптастыру жолдары
-
Ұйымдастырылған іс-әрекеттер үлгілері
-
6.1. Ашық сабақ үлгісі
-
6.2. Ойын түрлері
-
6.3. Шығармашылық тапсырмалар
-
Тәрбиешінің жұмыс жоспары (қысқа және ұзақ мерзімді)
-
Ата-анамен жұмыс түрлері
-
Қорытынды
-
Хаттама үлгісі
-
Пікір (рецензия)
-
Пайдаланылған әдебиеттер
1. КІРІСПЕ
Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту жүйесінде ұлттық құндылықтарды қалыптастыру – баланың тұлғалық дамуының ең маңызды әрі жауапты кезеңдерінің бірі болып табылады. Балабақша – баланың қоршаған орта туралы алғашқы түсінігі қалыптасатын, адамгершілік қасиеттері мен мінез-құлық дағдыларының негізі қаланатын ерекше әлеуметтік орта. Дәл осы кезеңде бала өз халқының мәдениетін, салт-дәстүрін, тілін, әдет-ғұрпын танып, соған деген құрмет пен сүйіспеншілік сезімін бойына сіңіреді.
Ұлттық құндылықтар – халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани тәжірибесі мен өмір сүру салтының көрінісі. Оларға тіл байлығы, ауыз әдебиеті, ұлттық ойындар, ән-күй, салт-дәстүр, ұлттық тағамдар, қолөнер, киім үлгілері және отбасылық тәрбие үлгілері жатады. Осы құндылықтар арқылы бала өзінің кім екенін, қай елдің перзенті екенін, қандай мәдениеттің өкілі екенін сезіне бастайды. Бұл сезім кейіннен оның азаматтық ұстанымының, отансүйгіштік қасиетінің және қоғамдық жауапкершілігінің негізіне айналады.
Қазіргі таңда ақпараттық технологиялардың дамуы, жаһандану үдерісінің күшеюі, шетелдік мәдениет пен тілдердің кеңінен таралуы балалардың санасына әртүрлі әсер етуде. Осы жағдайда ұлттық болмысты сақтап қалу, өз мәдениетіміздің құндылығын балаға түсіндіру – тәрбиеші мен ата-ананың ортақ міндеті. Балабақшада ұйымдастырылған әрбір іс-әрекет, әрбір ойын, әрбір әңгіме баланың ұлттық сана-сезімін қалыптастыруға бағытталуы тиіс.
Бұл әдістемелік құралдың негізгі мақсаты – тәрбиешілерге ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде, баланың жас ерекшелігіне сай, қызықты әрі тиімді әдістер арқылы жеткізуге көмектесу. Құралда теориялық мәліметтермен қатар, тәжірибеде қолдануға болатын нақты ұйымдастырылған іс-әрекеттер үлгілері, ойындар, шығармашылық тапсырмалар және ата-анамен бірлескен жұмыс түрлері қамтылған.
Әдістемелік құралды пайдалану арқылы тәрбиеші балалардың танымдық белсенділігін арттырып қана қоймай, олардың бойында мейірімділік, сыйластық, достық, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу сияқты адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға мүмкіндік алады. Сонымен қатар, ұлттық құндылықтарды меңгеру арқылы бала өзінің мәдени тамырына жақындай түсіп, болашақта елін, жерін, тілін құрметтейтін саналы азамат болып қалыптасуына негіз қаланады.
Баланың тұлғалық дамуы мектепке дейінгі кезеңде басталады. Бұл кезең – баланың әлеуметтік ортаға алғаш қадам жасауы, өзін жеке тұлға ретінде сезінуі, ойлау қабілеттерін қалыптастыруы және мінез-құлық нормаларын меңгеруі үшін аса маңызды уақыт. Мектепке дейінгі ұйымдарда жүргізілетін тәрбие мен оқыту баланың өмірлік құндылықтарды, моральдық-этикалық қағидаларды, ұлттық дәстүрлерді меңгеруін қамтамасыз етеді.
Ұлттық құндылықтар арқылы бала өз халқының мәдени мұрасымен, тілдік байлығымен танысады, дәстүрлерді құрметтеп, қоғамдағы өз орны мен жауапкершілігін түсінеді. Ұлттық тәрбиенің мақсаты – баланың бойына туған елге, ұлтына, ана тіліне деген сүйіспеншілік пен мақтаныш сезімін қалыптастыру. Дәстүрлі салт-дәстүрлерді меңгеру арқылы бала үлкендерге құрмет, кішіге ізет, адалдық, әділдік, еңбекқорлық және жауапкершілік сияқты қасиеттерді бойына сіңіреді.Мектепке дейінгі тәрбие барысында ұлттық құндылықтарды енгізу балалардың шығармашылық қабілеттерін дамытуға, ойлау және есте сақтау дағдыларын жетілдіруге, сондай-ақ әлеуметтік дағдыларын қалыптастыруға мүмкіндік береді.
Бұл әдіс балаларды өз бетінше ойлануға, шешім қабылдауға, өз пікірін білдіруге үйретеді. Сонымен қатар, ұлттық құндылықтар арқылы балалардың эмоционалдық дамуы да күшейеді: олар сезімдерін дұрыс бақылауды, эмоцияларын жеткізуді, достарымен өзара сыйластықта қарым-қатынас жасауды үйренеді.
Өзектілігі
Қазіргі жаһандану дәуірінде әлемдік мәдени әсерлердің кеңінен таралуы, интернет пен әлеуметтік желілердің балалар өміріне енуі ұлттық тәрбиенің өзектілігін арттырды. Балалар түрлі мәдениет пен ақпарат ағынына түсіп, кейде өз мәдени тамырларын ұмытып кетуі мүмкін. Сол себепті мектепке дейінгі тәрбие жүйесінде ұлттық құндылықтарды сақтау және дамыту аса маңызды міндетке айналды. Ұлттық құндылықтар арқылы баланың ішкі әлемі байып, өмірлік құндылықтар мен моральдық қағидалар қалыптасады. Бұл құндылықтар баланың ой-өрісін кеңейтеді, шығармашылығын дамытады, сондай-ақ әлеуметтік бейімделуіне септігін тигізеді. Мектепке дейінгі кезеңде ұлттық құндылықтарды меңгерген бала қоғамға жауапкершілікпен қарайтын, мәдениеті мен рухани бай, шығармашылық қабілеттері дамыған тұлға болып өседі. Ұлттық құндылықтарды енгізудің өзектілігі сонымен қатар педагогикалық тәжірибе мен әдістемелік құралдардың жетілдірілуіне де байланысты. Құндылықтарды балаларға жеткізудің тиімді жолдары: ойын түрлері, шығармашылық тапсырмалар, халық ауыз әдебиеті, мерекелер мен дәстүрлерді ұйымдастырылған іс-әрекеттер арқылы меңгерту. Осы тәсілдер арқылы бала өз халқының мәдени мұрасын бойына сіңіреді, қоғамдағы нормаларды түсінеді және ұлттық сана-сезімін қалыптастырады. Жаһандану жағдайында ұлттық мәдениетті сақтау және оны келешек ұрпаққа жеткізу мәселесі ерекше маңызға ие болып отыр. Қазіргі балалар ақпараттың мол ағынында өсіп келеді, олардың күнделікті өмірінде теледидар, интернет, әлеуметтік желілер мен мультфильмдер үлкен орын алады. Бұл құралдар арқылы бала шетелдік мәдениет элементтерімен жиі танысады, ал өз халқының салт-дәстүрі мен ұлттық ерекшеліктері кей жағдайда екінші орынға ығысып қалуы мүмкін. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық құндылықтарды жүйелі түрде енгізу – уақыт талабынан туындаған қажеттілік. Балабақшада берілетін тәрбие тек біліммен шектелмей, баланың рухани әлемін байытуға, оның адамгершілік қасиеттерін қалыптастыруға бағытталуы тиіс. Ұлттық ойындар, халық ертегілері, мақал-мәтелдер, әндер мен күйлер арқылы балалардың ой-өрісі кеңейіп, тіл байлығы артады, қиялы дамиды және шығармашылық қабілеттері ашылады.
Ұлттық құндылықтарды меңгеру баланың әлеуметтік ортаға бейімделуіне де оң әсерін тигізеді. Ұжымда бірлесіп ойнау, ортақ іс-әрекетке қатысу арқылы балалар өзара сыйластыққа, жауапкершілікке, достық қарым-қатынас орнатуға үйренеді. Бұл олардың болашақта мектепте және қоғамда өз орнын табуына көмектесетін маңызды дағдылардың қалыптасуына негіз болады.
Сонымен қатар, ата-аналармен бірлесе отырып ұлттық тәрбие беру – баланың дамуына ықпал ететін маңызды факторлардың бірі. Отбасы мен балабақша арасындағы тығыз байланыс арқылы бала алған білімін күнделікті өмірде қолдануға мүмкіндік алады. Ата-аналар ұлттық мерекелерге, шығармашылық жобаларға, ойын-сауық іс-шараларына қатыса отырып, өз баласының жетістігін көріп, тәрбие үдерісіне белсенді араласады.
Осы әдістемелік құралдың өзектілігі – ұлттық құндылықтарды балабақшадағы оқу-тәрбие үдерісіне кешенді түрде енгізу, тәрбиешілердің әдістемелік шеберлігін арттыру және балалардың рухани-мәдени дамуына жағдай жасау болып табылады. Құралды пайдалану арқылы мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық тәрбие жүйелі, мақсатты және нәтижелі түрде жүзеге асырылады.
Жаһандану дәуірінде ұлттық болмысымызды сақтау, тілімізді, мәдениетімізді және салт-дәстүрімізді келешек ұрпаққа жеткізу – қоғам алдындағы маңызды міндет. Балабақша жасындағы балалар – қабылдауы жоғары, жаңа ақпаратты тез меңгеретін кезеңде болады.
Дәл осы уақытта ұлттық құндылықтарды дұрыс бағытта беру олардың өмір бойы сақталатын ішкі сеніміне, көзқарасына айналады.
Ұлттық ойындар, халық әндері, ертегілер мен мақал-мәтелдер балалардың танымдық қабілеттерін арттырып қана қоймай, олардың тіл байлығын, қиялын, шығармашылық ойлауын дамытады. Сонымен қатар, ұжымда бірлесе ойнау арқылы балалар достыққа, сыйластыққа, үлкенді құрметтеуге, кішіге қамқор болуға үйренеді.
Сондықтан бұл әдістемелік құралдың өзектілігі – ұлттық құндылықтарды күнделікті ұйымдастырылған іс-әрекетке жүйелі түрде енгізу арқылы баланың жан-жақты дамуына жағдай жасау болып табылады.
3. МАҚСАТЫ МЕН МІНДЕТТЕРІ
Мақсаты:
Балабақша тәрбиеленушілерінің бойына ұлттық құндылықтарды сіңіру арқылы рухани-адамгершілік, патриоттық сезімдерін қалыптастыру, қазақ халқының салт-дәстүрі мен мәдени мұрасына деген қызығушылығын арттыру.
Міндеттері:
-
Балаларды қазақ халқының салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен таныстыру;
-
Ұлттық ойындар арқылы қимыл-қозғалыс дағдыларын дамыту;
-
Халық ауыз әдебиеті арқылы тіл байлығын арттыру;
-
Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу, достыққа тәрбиелеу;
-
Шығармашылық қабілеттерін дамытуға жағдай жасау;
-
Ата-аналарды тәрбие үдерісіне тарту.
4. ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАР ТУРАЛЫ ТЕОРИЯЛЫҚ ТҮСІНІК
Ұлттық құндылықтар – белгілі бір халықтың тарихи даму барысында қалыптасқан рухани, мәдени, әлеуметтік және адамгершілік тәжірибесінің жиынтығы болып табылады. Олар ұлттың өзіндік болмысын, дүниетанымын, өмір сүру салтын, мінез-құлқын және ұрпақтан ұрпаққа жалғасып келе жатқан тәрбиелік қағидаларын бейнелейді. Ұлттық құндылықтардың негізінде халықтың тілі, ділі, діні, салт-дәстүрі, әдет-ғұрпы, өнері, ұлттық ойындары, ауыз әдебиеті, еңбекке көзқарасы және отбасылық тәрбиесі жатады.
Педагогика ғылымында ұлттық құндылықтар баланың тұлғалық дамуының маңызды құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады. Мектепке дейінгі кезең – баланың қоршаған ортаны қабылдау, әлеуметтік нормаларды меңгеру және адамгершілік қасиеттерді қалыптастыру кезеңі. Осы уақытта берілген тәрбие баланың болашақтағы көзқарасына, мінез-құлқына және қоғамдағы орнын табуына тікелей әсер етеді.
Ұлттық құндылықтардың тәрбиелік мәні ең алдымен баланың өз ұлтына деген мақтаныш сезімін, туған жеріне, ана тіліне деген сүйіспеншілігін қалыптастырумен байланысты. Бұл сезімдер баланың бойында отансүйгіштік, жауапкершілік, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, еңбексүйгіштік және әділдік сияқты адамгершілік қасиеттердің дамуына негіз болады.
Теориялық тұрғыдан алғанда, ұлттық құндылықтарды меңгеру үдерісі үш негізгі бағытта жүзеге асады:
-
Танымдық бағыт – баланың ұлттық мәдениет туралы білімін кеңейту. Бұл бағытта бала қазақ халқының салт-дәстүрімен, мерекелерімен, ұлттық ойындарымен, халық ертегілерімен, мақал-мәтелдерімен және ұлттық рәміздерімен танысады.
-
Эмоциялық-құндылықтық бағыт – баланың ұлттық құндылықтарға деген жағымды қарым-қатынасын қалыптастыру. Бала өз мәдениетіне қуанып, қызығушылық танытып, оны құрметтеуге үйренеді.
-
Іс-әрекеттік бағыт – алған білімін тәжірибеде қолдану. Балалар ұлттық ойындарға қатысып, сахналық қойылымдарда өнер көрсетіп, шығармашылық жұмыстар арқылы ұлттық элементтерді өз қолымен жасап көреді.
Осы бағыттардың өзара байланысы арқылы бала ұлттық құндылықтарды тек ақпарат ретінде ғана емес, өзінің күнделікті өмірінің бір бөлігі ретінде қабылдай бастайды. Бұл оның тұлғалық дамуының үйлесімді және жан-жақты қалыптасуына мүмкіндік береді.
5. БАЛАБАҚШАДА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
Балабақшада ұлттық құндылықтарды қалыптастыру жүйелі, жоспарлы және мақсатты түрде жүргізілуі тиіс. Әрбір ұйымдастырылған іс-әрекет баланың жас ерекшелігіне сай, қызықты әрі тәрбиелік мәні жоғары болуы қажет. Төменде ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың негізгі жолдары мен әдістері нақты түсініктемелермен ұсынылады.
1. Күнделікті тәрбие үдерісіне ұлттық элементтерді енгізу
Тәрбиеші күнделікті ұйымдастырылатын іс-әрекеттерде ұлттық сөз орамдарын, амандасу үлгілерін, әдептілік қағидаларын пайдалану арқылы балаларды мәдени қарым-қатынасқа үйретеді. Мысалы, «Сәлеметсің бе?», «Рахмет», «Өтінемін» сияқты сөздерді қолдану арқылы сыйластық пен мәдениеттілік қалыптастырылады.
2. Ұлттық ойындарды жүйелі қолдану
Ұлттық ойындар – баланың дене дамуына, ойлау қабілетіне және әлеуметтік дағдыларына әсер ететін тиімді құрал. «Асық ойнау», «Орамал тастау», «Арқан тарту», «Сақина салу» сияқты ойындар арқылы балалар ептілікке, жылдамдыққа, бірлесе әрекет етуге және әділдікке тәрбиеленеді. Ойын барысында тәрбиеші әрбір ойынның шығу тарихы мен маңызын қысқаша түсіндіріп отыруы маңызды.
3. Халық ауыз әдебиетін пайдалану
Ертегілер, жаңылтпаштар, мақал-мәтелдер мен жұмбақтар баланың тіл байлығын арттырып, ойлау қабілетін дамытады. Мысалы, ертегіні тыңдап болған соң, балаларға кейіпкерлердің іс-әрекетін талдатып, «дұрыс» және «бұрыс» әрекеттерді ажырату арқылы адамгершілік тәрбиесі беріледі.
4. Ұлттық мерекелер мен салт-дәстүрлерді ұйымдастыру
Наурыз мейрамы, Тәуелсіздік күні, Отбасы күні сияқты мерекелерді атап өту барысында балалар ұлттық киім киіп, ән айтып, би билеп, сахналық көріністер қояды. Бұл олардың өз мәдениетіне деген қызығушылығын арттырып, ортада еркін сөйлеу дағдысын қалыптастырады.
5. Шығармашылық іс-әрекеттер арқылы тәрбиелеу
Ұлттық ою-өрнек салу, киіз үйдің макетін жасау, ұлттық киім үлгілерін бейнелеу сияқты тапсырмалар баланың қиялын дамытып, қол моторикасын жетілдіреді. Сонымен қатар, бұл жұмыстар арқылы балалар ұлттық символиканы тануға үйренеді.
6. Ата-анамен бірлескен жұмыс
Отбасымен тығыз байланыс ұлттық тәрбиенің тиімділігін арттырады. Ата-аналарды шеберлік сағаттарына, ашық сабақтарға, ұлттық тағамдар көрмесіне, отбасылық жобаларға қатыстыру арқылы бала алған тәрбиесін үйде жалғастыруға мүмкіндік алады.
7. Тәрбиешінің үлгі көрсетуі
Балалар көбіне үлкендердің іс-әрекетіне еліктейді. Сондықтан тәрбиеші өз мінез-құлқымен, сөйлеу мәнерімен, ұлттық мәдениетке деген құрметімен балаға үлгі болуы тиіс. Бұл – ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың ең әсерлі жолдарының бірі.
Осы жолдарды жүйелі түрде қолдану нәтижесінде балабақша тәрбиеленушілерінің бойында ұлттық сана-сезім, рухани байлық, адамгершілік қасиеттер және әлеуметтік жауапкершілік қалыптасады.
5. БАЛАБАҚШАДА ҰЛТТЫҚ ҚҰНДЫЛЫҚТАРДЫ ҚАЛЫПТАСТЫРУ ЖОЛДАРЫ
-
Ұлттық мерекелерді атап өту (Наурыз мейрамы, Тәуелсіздік күні);
-
Ұлттық ойындарды күнделікті іс-әрекетке енгізу;
-
Халық ертегілерін оқу және сахналау;
-
Ұлттық киімдермен таныстыру;
-
Қазақтың ұлттық тағамдары туралы әңгімелеу;
-
Музыкалық іс-әрекетте халық әндері мен күйлерін пайдалану.
6. ҰЙЫМДАСТЫРЫЛҒАН ІС-ӘРЕКЕТ ТҮРЛЕРІ (ТОЛЫҚ)
Ұйымдастырылған іс-әрекет – балабақшадағы оқу-тәрбие үдерісінің негізгі бөлігі болып табылады. Бұл бөлімде ұлттық құндылықтарды бала санасына сіңіруге бағытталған сабақтар, ойындар мен шығармашылық жұмыстар жүйелі түрде жоспарланып, бір-бірімен байланыста жүргізіледі. Әрбір іс-әрекет баланың жас ерекшелігіне сай, қызықты әрі тәрбиелік мәні жоғары болуы тиіс.
6.1. Ашық ұйымдастырылған іс-әрекет үлгісі
Тақырыбы: «Ұлттық мұра – асыл қазына»
Мақсаты: Балаларды қазақ халқының ұлттық құндылықтарымен таныстыру, ұлттық ойындар мен шығармашылық тапсырмалар арқылы рухани-адамгершілік қасиеттерін дамыту, ұжымда бірлесе әрекет етуге тәрбиелеу.
Міндеттері: - Балалардың ұлттық мәдениет туралы түсініктерін кеңейту; - Қимыл-қозғалыс дағдыларын дамыту; - Тіл байлығын арттыру; - Шығармашылық қабілеттерін жетілдіру; - Үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу дағдыларын қалыптастыру.
Көрнекіліктер: Ұлттық нақыштағы суреттер, асықтар, орамал, арқан, ұлттық ою-өрнек үлгілері, түрлі-түсті қарындаштар, қағаз, желім.
Сабақ барысы:
-
Ұйымдастыру кезеңі (Шаттық шеңбері) Балалар шеңберге тұрып, бір-біріне жылы лебіздерін білдіреді. Тәрбиеші: – «Бүгін біз ата-бабамыздан қалған ұлттық мұрамызбен танысамыз. Бір-бірімізге күлімсіреп, жақсы көңіл күй сыйлайық», – деп балаларды ынталандырады.
2. Кіріспе әңгіме Тәрбиеші ұлттық құндылықтар туралы қысқаша түсінік береді: қазақ халқының салт-дәстүрі, ұлттық ойындары, киімдері мен тағамдары жайлы әңгімелейді. Балаларға сұрақтар қойылып, олардың жауаптары тыңдалады.
3. Негізгі бөлім – Ойындар мен тапсырмалар
6.2. ОЙЫН ТҮРЛЕРІ (ШАРТТАРЫМЕН ТОЛЫҚ)
1. «Асық ойыны»
Мақсаты: Ептілікті, көз мөлшерін, шапшаңдықты дамыту, ұлттық ойынға қызығушылық ояту.
Құралдар: Асықтар, шеңбер сызығы.
Ойын шарты: Балалар шеңбер бойымен тұрады. Ортаға бірнеше асық қойылады. Әр бала кезекпен белгіленген сызықтан асықты көздеп атады. Кім асықты шеңберден шығарса, сол асықты өзіне алады. Ойын соңында асық саны саналып, ең көп жинаған бала марапатталады.
Тәрбиелік мәні: Балаларды әділдікке, сабырлылыққа, бір-бірін қолдауға тәрбиелейді.
2. «Орамал тастау»
Мақсаты: Жылдамдықты, зейінділікті, қимыл үйлесімділігін дамыту.
Құралдар: Ұлттық орамал.
Ойын шарты: Балалар шеңбер жасап отырады. Бір бала қолына орамал алып, шеңберді айналып жүреді. Белгісіз бір баланың артына орамалды тастайды. Артында орамал қалған бала тұрып, жүргізушіні қуып жетуі керек. Қуып жетсе, жүргізуші қайта ойынды жалғастырады, жетпесе – өзі жүргізуші болады.
Тәрбиелік мәні: Балаларды шапшаңдыққа, зейінді болуға және ережені сақтауға үйретеді.
3. «Арқан тарту»
Мақсаты: Күштілікке, төзімділікке, бірлікке тәрбиелеу.
Құралдар: Арқан.
Ойын шарты: Балалар екі топқа бөлінеді. Арқанның ортасына белгі қойылады. Белгіленген белгі ортадан қай жаққа өтсе, сол топ жеңіске жетеді.
Тәрбиелік мәні: Бірлесе әрекет етуге, ұйымшылдыққа үйретеді.
4. «Сақина салу»
Мақсаты: Байқампаздықты, ойлау қабілетін дамыту.
Құралдар: Сақина.
Ойын шарты: Балалар алақандарын біріктіріп отырады. Бір бала сақинаны алақандардың ішіне білдіртпей тастайды. Ортадағы бала сақинаның кімде екенін табуы керек.
Тәрбиелік мәні: Зейінділік пен логикалық ойлауды дамытады.
1. Асық ату
Мақсаты: Балалардың
ептілігін, шапшаңдығын, зейінін дамыту.
Құралдар: Асық (қой сүйегі немесе ойын асығы), сызылған шеңбер немесе
белгі.
Өткізу
тәсілі:
Балалар топқа бөлінеді (әр топта 4–5 бала).
Әр бала кезекпен асықты салады.
Асық шеңбер ішінде тұруы керек.
Ең көп шеңберге тигізген бала жеңімпаз деп жарияланады.
Ережесі:
Асықты салар алдында тек бір қадам жасауға болады. Бірден асықты екі қолмен ұстап лақтыруға болмайды. Балалар бір-бірін итермелеуге, асықты қағып алуға болмайды.
2. Орамал тастау
Мақсаты: Жылдамдық,
дәлдік және топта жұмыс істеу қабілетін дамыту.
Құралдар: Шағын орамал немесе майлық, белгіленген
қашықтық.
Өткізу
тәсілі:
Балалар топқа бөлінеді, әр топтан бір бала кезекпен орамалды белгіленген қашықтыққа лақтырады.
Белгіге ең жақын тастау жеңімпаз деп саналады
Әр
баланың лақтыруын бақылаушы ұстайды.
Ережесі:
Белгіге жеткен соң ғана орамалды алып, келесі балаға береді.
Орамалды лақтыру кезіндегі қауіпсіздік сақталуы керек.
3. Ұлттық қазына
Мақсаты: Ұлттық
мәдениетпен таныстыру, логикалық ойлау қабілетін дамыту.
Құралдар: Ұлттық бұйымдардың суреттері, карточкалар.
Өткізу
тәсілі:
Балалар топқа бөлінеді.
Әр топқа карточка беріледі, ол карточкадағы бұйымды атауы мен қолданылу мақсатын айту керек.
Топтар өзара пікір алмасады, ең толық жауап
берген топ жеңеді.
Ережесі:
Бір топ сөйлеу кезінде басқа топқа сөз берілмейді.
Қате айтқан жағдайда топ қосымша мүмкіндік алады.
4. Салт-дәстүр шеңбері
Мақсаты: Дәстүрлерді
меңгеру, ынтымақтастық пен сыйластықты қалыптастыру.
Құралдар: Белгіленген шеңбер.
Өткізу тәсілі:
Балалар шеңберге тұрады.
Тәрбиеші дәстүр немесе салтты айтып, балалардан мысал келтіруін сұрайды.
Барлық балалар кезекпен
дәстүрді айтып немесе көрнекі түрде көрсетуі
керек.
Ережесі:
Бір-бірін тыңдауға, сөзін бөлмеуге тиіс.
Барлық балалар қатысуы керек.
6.3. ШЫҒАРМАШЫЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР (ТОЛЫҚ)
1. «Ұлттық ою-өрнек бояу»
Мақсаты: Балалардың эстетикалық талғамын қалыптастыру, ұлттық өрнектермен таныстыру.
Тапсырма шарты: Балаларға алдын ала дайындалған ою-өрнек суреттері беріледі. Олар өз қиялымен түрлі түстерді таңдап, бояйды. Соңында әр бала өз жұмысын таныстырады.
2. «Киіз үй макетін жасау»
Мақсаты: Қазақтың ұлттық баспанасы туралы түсінік беру, ұжымдық жұмысқа үйрету.
Тапсырма шарты: Балалар топ болып қағаз, картон және түрлі түсті материалдар арқылы киіз үйдің макетін жасайды. Әр бала белгілі бір бөлігін дайындайды.
3. «Ұлттық киім сәндеу»
Мақсаты: Ұлттық киім үлгілерін тану, шығармашылық ойлауды дамыту.
Тапсырма шарты: Балаларға ұлттық киімнің сұлбасы беріледі. Олар ою-өрнек жапсырып, бояу арқылы сәндейді.
9. ҚОРЫТЫНДЫ
Ұлттық құндылықтарды бала бойына сіңіру – болашақ ұрпақтың рухани бай, мәдениетті және елжанды азамат болып қалыптасуының негізі. Балабақшадағы ұйымдастырылған іс-әрекеттер арқылы балалар өз халқының мәдени мұрасын таниды, ұлттық ойындар мен шығармашылық тапсырмалар арқылы оны тәжірибеде қолдануға мүмкіндік алады.
Ұлттық тәрбие тек білім берумен шектелмей, баланың ішкі жан дүниесін байытып, оның адамгершілік қасиеттерін дамытуға бағытталады. Үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, достық пен сыйластық, еңбексүйгіштік пен әділдік сияқты қасиеттер ұлттық құндылықтармен бірге бала жүрегіне орнығады.
Бұл әдістемелік құралды жүйелі түрде қолдану тәрбиешілердің кәсіби шеберлігін арттырып, оқу-тәрбие үдерісін мазмұнды әрі нәтижелі етеді. Ата-аналармен бірлесе жүргізілген жұмыстар баланың алған тәрбиесін отбасында жалғастыруға мүмкіндік береді, осылайша баланың дамуына тұтас бір орта қалыптастырылады.
Қорытындылай келе, ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие – қоғамның рухани жаңғыруының тірегі. Бүгінгі балабақша тәрбиеленушісі – ертеңгі ел болашағы. Сондықтан олардың бойына ұлттық сана-сезім, мәдени мұраға деген құрмет және отансүйгіштік қасиеттерді сіңіру – әрбір тәрбиеші мен ата-ананың қасиетті міндеті болып табылады.
Ұлттық құндылықтарды бала бойына сіңіру – болашақ ұрпақтың рухани бай, мәдениетті, елжанды азамат болып қалыптасуының негізі. Балабақшадағы жүйелі және мақсатты жұмыс нәтижесінде балалар өз халқының мәдениетін құрметтеуді үйренеді.
10. ХАТТАМА
Балабақша: «Алтын ұя» бөбекжай балабақшасы
Тақырыбы: «Ұлттық құндылықтар – ұрпақ тәрбиесінің негізі» әдістемелік құралын талқылау
Қатысқандар: Тәрбиешілер, әдіскер, меңгеруші
Күн тәртібі: 1. Әдістемелік құралдың мазмұнымен танысу
2. Ұсыныстар мен пікірлер
3. Қорытынды шешім
Шешімі: Әдістемелік құрал балабақша тәжірибесіне енгізілсін.
Хатшы: Бержанова Ж.Ы.
Ұлттық ойындар картотекасы
|
Күш сынаспақ
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойын стол үстінде екі баланың білек сынасуыменорындалады.2 бала шынтақтарын столға тірек қол бастарын айқстырады.Кім білектістолға жықсасол бала жеңіске жетеді. Ағаш аттың үстінде аттың басын ұстап тұрып 2-ші қашан білектен тартысып сынасуға да болады.Бірақ баланың қауіпсіздігі қатаң бақыланады. |
|
Тауықкүрес
Ойынның орындалу барысы: Балалар екі топқа бөлінеді. Осы екі топтан екі бала шығып, кәдімгідей күреседі. |
|
Оның ең қызығыда,басқаша күрестен айырмасы да –тек жалғыз аяғымен ақсаңдай жүріп, иықтарын қағып күресуінде. Бұл күрес балалардың нық басып, орнықты жүруін жетілдіреді. Күрестің 1 аяғын тізесін бүгіп, мата белбеуін байлап тастайды. Қайсысы сүрініп жығылса , сол ұтылады. |
||
|
Арқантарту
Ойынның орындалу барысы: Бұл екі топқа бөлінген балалармен немесе екі баламен ойналады. Арқанның екі жағынан екі бала немесе екі топқа бөлінген балалар тартысады. Қай топ арқанды өз жағына тартып, алып келсе сол топ жеңіске жетеді. Екі бала тартысқанда қай бала өзіне қарай арқанды тартып екінші баланы құлатса, құламаған бала жеңіске жетеді. |
||
|
Хан«алшы» |
||
|
|
Ойынның орындалу барысы: Бұқл ойынға 5 немесе 10 бала қатыса алады. Көп асықтың ең ірісін қызыл түске бояп қояды. Бұласық «хан» асығы. Асықтар тізіліп қойылады да бастаушы хан асығымен оларды көздеп құлатады. Құлаған асықтарды жинап алады. Егер хан асығы бүк, шік, тайқы-қалыптарымен түссе, бастаушы жақын құлаған асықтарды ата береді. Егер бастаушы асықтарды қолымен құлатып алса немесе басқа асықтарымен атса, онда ойынды келесі бала жалғастырады. Ең соңында хан асығы кімнің қасында қалса,сол бала жеңіске жетеді. Келесі ойынды жеңіске жеткен бала жалғастырады. |
|
|
|
Көтермек
Ойынның орындалу барысы: Ортаға екі ойыншы бала шығады. Бір-біріне арқаларын беріп тұрады. Белгі бойынша кім бірінші бірін-бірі арқада көтеріп алса, сол бала жеңіске жетеді. Жеңіске жеткен бала ойында қала береді де, басқа балалармен бірге күш сынасады. |
|
|
Орамал тастамақ
Ойынның орындалу барысы: Балалар шеңбер жасап тұрады.Бастаушы(тәрбиеші) балаларды айнала жүріп бір баланың артына орамал тастап каетеді.Артына орамалды тастағанын сезген бала менің артамда деп жауап береді. Артына орамалдың тасталғанын сезбесе ол өлең,тақпақ айтып немесе билеп беруі керек. Балалар шеңбер бойында көздерін жұмып тұруы керек.Ойын осылай жалғаса береді. |
|
«Ақсерек-көксерек»
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойынды ойнау үшін балалар екі топқа бөлінеді,қолдарынан ұстап тұрады.Ара қашықтық20-30 қадам.
Сізден бізге(баланың аты) керек! |
|
Аты аталған бала келесі топқа дейін жүгіріп барып ортасынан ұстасқан қолдарды ажыратып кету керек.Егер өтіп кетсе сол топтан бір баланы тобына алып қайтады,өте алмаса сол топта қалады.Ойын осылай жалғаса береді. |
|
Қыз–қуу
Ойынның орындалу барысы: Балалар арасынан бір ер бала, бір қызды (ағаш атпен)қуады. Бала қызға жетіп қолынан ұстаса, ол жеңіске жеткені.Кейде қызды 2 бала да қуады, қай бала бұрын жетіп қыз қолын ұстаса, сол бала жеңіске жетеді. |
|
Асаумәстек
Ойынның орындалу барысы: Ойын бастаушы арқанды жерден 50см–дей биік етіп керіп байлайды да, қасындағы балаларға былай дейді. |
|
Ер екеніңді білейін, Ешкі сойып берейін. Тақия алсаң еңкейіп Құламасаң теңкейіп Ерлігіңе сенейін. Ойын шартын қабылдап, ортаға шыққан бала: Асау мәстек бұл болса Үйретейін көріңіз Маған таяқ беріңіз!-дейді де таяқпен арқаннан асылып, жердегі тақияны іліп алуы керек.Ойынды келесі бала осылай жалғастырады. |
|
Түйілген орамал
Ойынның орындалу барысы: Ойын жүргізуші ойынды өзі бастайды.Ең алдымен балаларды айналасына жинап алады да «1,2,3» - деп дауыстайды.Осы кезде балалар жан-жаққа бытырай қашады.Ал ойын жүргізушісі қолында түйілген орамалы бар баланықуалайды.Ол орамалды басқа біреуге лақтырады қағып алған бала қаша жөнеледі.Осылайша ойын жүргізіледі,түйулі орамалды алғанша қуалай береді.Ұсталған ойыншы көпшілік ұйғарымымен ортада тұрып өнер көрсетеді..Одан кейін ойын жүргізуші ауыстырылады.ойын ойнап болған соң балалар шеңбер жасап тұралы. |
|
Соқыртеке |
-
Ойынның орындалу барысы:
Балалар дөңгелене тұрады. Бір баланың көзі байланып қойылады. Балалар:
Бота, бұзау, қозы, лақ,
Қайда кеткен құлыншақ?
Соқыртеке бақ-бақ,
Мені ізден тап-тап.
Содан кейін Соқыртеке (баланың көзі байлаулы) балаларды қуалайды немесе балалар оның жанына келіп түртіп қашады. Соқыртеке ұстап алған баланың көзі байланады да, ол «соқыр теке» ролін атқарады. Ойын осылайын жалғаса береді.
Әуетаяқ
Ойынның орындалу барысы:
Балалар екі топқа бөлінеді. Әр топта 5-тен10–ға дейін ойыншы болады. Екі топқа
екі таяқша(жұмсақ) беріледі, жерге түзу сызық сызылады. Ойыншының біреуі
|
ортаға шығады да, бір алақанына зат жасырып, екінші қолының жұдырығын бірдей жұмады. Екінші ойыншы зат жасырылған қолды тапса, ойынды бастаушы сол болады.Сөйтіп, қолындағы таяғын жоғары лақтырады. Осы кезде қасындағы таяғын лақтырады да, қасындағы баланың таяғын қағып түсіруі шарт. Таяқты қағып түсірген бала өз тобына ұпай әкеледі. |
|
Қара құлақ
Ойынның орындалу барысы: Ойынға 5-10 бала қатысады. Олар оңаша жерге топталып өз араларынан бір баланы қазық етіп белгілейді. Қазық тұрған жерінде қозғалмай тұрады. Басқалары әрі кетеді. Содан кейін ойынға қатысушылар қазықты алыстан қоршап бірте-бірте жақындай түседі. Таяп келіп мынау кім? –деп бір-бірінен сұрасады. Біреуі ойбай бұл қарақұлақ қой!-деп қаша жөнеледі. Қалғандары да–қарақұлақ, қара құлақ!-деп бытырай қашады. Қарақұлақ біреуін ұстау үшін тұра қуады. Ұсталған бала қарақұлақ болып, ойын әрі қарай жалғасады. |
|
Алақан
соқпақ Ойынның орындалу барысы: Ойынға қатысушы балалар үйге немесе оңаша жерге жиналады да дөңгелене отырады. Орталарынан бастаушы белгілейді. Оған сүлгі (орамал)беріледі. Бастаушы шеңбер ішін айнала жүріп біреуге –Алақанды тос!-дейді. Ол тосқан кезде бастаушы оныңалақанына сүлгіні тигізіп-Сүлгіқайда?-деп сұрайды. Сонда ойыншы «анада» -деп бір баланың атын атайды. Аты аталған ойыншы орнынан тұрып алақанын тосады. Бастаушы-сүлгі қайда?-деп атын айтады. Ойын осыретпен жалғаса береді.Жақсы өлең айтып ән салғандар ұпай жинайды. |
|
Атқаума
Ойынның орындалу барысы: Ойынды 6 бала 3-3-тен бөлініп ойнайды. Бір бала сол қолымен өзінің оң қолының білезігінен ұстайды.Содан кейінгілері де солай істейді де, бір-бірімен қолдарын айқастырады.Үшінші бала көзі таңулы күйде екінші баланың айқасқан қолына отырады. Қолдасып тұрған балалар: -Атқаума,атқаума–деп қаумалай көтерген бойы мөлшерлі жерге дейін жетеді. |
|
|
|
Сақина жасыру
Ойынның орындалу барысы: Ойынды өткізуші және сақина жасырушы бала белгіленеді. Қалған ойыншылар жерге отырып тізілерініғң үстіне алақандарын жаяды. Бастаушы жұлулы қолын әрбір ойыншың алақанына салысымен,ол бала алақанын жаба қояды. Бастаушы бір баланың алақанына сақина салысымен, ойыншылардың біреуінен: «Сақина кімде»- деп сұрайды. Ол сақинаның кімде екенін білсе сол баламен орнынауыстырады. Ал білмесе, ол өз өнерін көрсетеді. Ойын басқарушы ойынды осылай жалғастыра береді.
|
|
Белбеусоқ
Ойынның орындалу барысы: Ойыншылар екі-екіден жұптасып шеңбер жасап тұрады. Бірбелбеуді алып екіншісін қууға тиіс. Қашып жүрген бала шеңбердегі жұптасып тұрған екі баланың алдына келіп тұрады. Артық қалғанүшінші бала қаша жөнеледі. Ойыншы оны қуып жетіп белбеумен соғады да,өзі де бір жұптың алдына тұра қалады. Оның орнына келесі ойыншы шығып, ойынды жалғастыра береді. Белбеу ең соңында кімде қалса сол ойыншы жеңіліске ұшырайды да өз өнерін көрсетеді. |
|
Допты қуып жет Ойынның орындалу барысы: Ойын мақсаты: балаларды шыдамды, сабырлы қалыпта берілген белгіні тыңдауаға,тез жүгіругі,түсетеріңн көлемін ажырата білуге баулу. Ойынның шарты:бұл ойынға 5-6бала, тәрбиеші басқаруымен қатыса алады.Тәрбиеші доптарды себетке салып алып,балалрдың алдына домалатып жібереді. «Допты қуып жет»деген белгі бойынша, балалар допты ұстап алып тәрбиеші ұстап тұрған себетке салуы керек. Қажетті құралдар: түрлі-түсті, үлкен-кішілі доптар. |
|
Тышқан мен мысық
Ойынның орындалу барысы: Ойын мақсаты: балаларды шапшаң әрі шыдамды, ұйымшылдықққаүйрету. Ойын шарты: Бұл ойынға топ балары бәрі тегіс қатысаалады. Балаларды (қақпа қалың) дөңгелене тұрғызып, ортаға тәрбиеші көмегімен тышқанмен мысық сайланады. Мысық тышқанды қуып ұстап алуы керек. Дөңгелене тұрған балалар тышқанды яғни мысықтан құтқару үшін,қақпадан тышқанды шығарып діберіп мысықты шығармауға тырысады.Мысық тышқанды ұстау үшін шапшаңдық керек. Мысық тышқанды ұстап алса,ойынға келесі жаңа балалар қатыса отырып алмаса береді. К\құралдар:мысық,тышқанбетперделері.
|
|
Түлкі мен балапандар |
|
Ойынның орындалу барысы: Ойын шарты: Бұл ойынға балалар7-8ден бөлініп ойнайды. Топ ішінде бір баланы «түлкі» етіп сайлап, қалған балаларды балапандар деп әрқайсысына бетперд кигізіп ойын ойналады. Ойында балапандар түлкі кейіпкеріне ұсталып қалмауы үшін, тәрбиеші көмегімен белгі бойынша ойынды бастап аяқтауы тиіс. Балалар шапшаң кең бөлмені айнала қашуы тиіс. Қажетті құралдар: түлкі мен балапанның бетперделері. |
|
Боран
Ойынның орындалу барысы: Бұл үлкен кең залда болады. Бұл ойынға қажетті заттар «боран» киімі (ақ түстібеп перде, гимнастикалық қабырға болуы тиіс) Ойын шарты:ойынға 8-10 бала қатыса алады. Бір баланы боран киімін кигізіп, қалған балалар боран алып кетпеуі үшін, Боран у-у-у деп келе қалғанда гимнастикалық қабырғаға өрмелеп шығуы керек. Боран соғып балаларды бір айналып өтеді. Ұсталып қалған баланы, боран алып кетеді. Ойын 2-3 рет қайталанып ойналады. Қажетті құралдар: Боран киімі /ақ матадан тігілген жамылғы, бетперде./
|
|
Ұйқыдағы аю |
|
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойынға топ балалары 2-ге бөлініп қатысады. Ойын шарты: Топ ішіндегі бір баланы аю бетпердесін кигізіп орындыққа отырғызып қояды. Балалар орманда серуендеп келе жатып, ұйқыдағы аю көреді. Аю болса, балалардың шуылынан (дыбысынан) оянып кетіп, балаларды қуа жөнеледі.Ұстап алған баланы өз мекеніне отырғызып қояды. Ойын қайта жалғаса береді. Қажетті құраладар: Аю бетпердесі. |
|
Ат жарыс
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойын екі командаға бөлініп ойналады. Ойын шарты: Балалар тәрнбиешінің «Алға»-деген белгісі бойынша, ат үстіндегі қимылын салып жарысады. Қай команда мәреге тез жетіп бітіреді. Сол команда жеңімпаз болады. Ат кескін бет пердесін тақымға қысып мәреге шауып жету. Қажетті құралдар: Екі командаға аттың кескін бетпердесі. Үй артында қол ағаш Ойынды топ бала болып ойнайды. Ойын тәртібі: қатысушылар бірінің қолынан бірі ұстап дөңгелене тұрады. Ойын бастаушы не белбеу, не орамал алады да, дөңгеленіп тұрған топтың сыртын айнала жүгіріп былай дейді. Үй артында қол ағаш Желбау тартам, есік аш, -деп бірнеше қайталанады. Дөңгелене тұрған балалар: Үй артында қол ағаш Желкірмесін,ескі аш-деп бірігіп жауап қайтады. Тұрған балалар ұстасқан қолдарын ажыратпайды. Ол-есік ашпағанның белгісі. |
|
Енді: Үй артында қол ағаш Желбау тартам есік аш-деп жүгіріп жүрген бала өзі артындағы баланы артына ормалмен бір соғып қалады да, орамалды сол балаға тастай сала: Үй артында қол ағаш Озам десең ала қаш-деп өзі сол бетімен жүгіре береді. Осының боларын біліп, әзір тұрған бала да Қол ағашты ала сала,әлгі балаға қарма-қарсы жүгіреді. Бұл кезде дөңгелене тұрған балалар Үй артында қол ағаш, Қол ағаштан ала қаш Бұрын келген балаға Тездеп бар да есік аш,-деп барлық бала хормен айтады. |
|
Қуыр-қуыр, қуырмаш
Ойынның орындалу барысы: Оң қолдың бес саусағын бір жерге түйістіреді де, сол қолымен оны бүрмелеп қапсыра ұстайды. Содан соң екінші балаға: -Ортаңғы саусағымды тапшы, - дейді. Екінші балаға қарап байқап отырады да,міне, -деп бір саусақтың басынан шымшып ұстап тұрады. Егер екінші бала жасырушының ортаңғы саусағын дәл тапса, ұпайды бірінші бала тартады. Ұтқан бала ұпай алу үшін мына ережелермен сөздерді жақсы білуі керек. 1. Бас бармақтан бастап шынаққа дейін саусақтардың атын бір түгел атап береді: басбармақ, балан үйрек, ортан терек, шылдыр шүмек, кішкентай бөбек. Бес саусағын түгел жұмады.Тағы да бас бармағыннан бастап, былай деп 5 саусақты түгел жазады. Сен тұр қойыңа бар. Сен тұр түйеңе бар Сен тұр жылқыңа бар Сен тұр сиырыңа бар Сен кішкентай әлі жас екенсің Қазанның қаспағын қырып же де, жыламай отыра тұр. Енді осы шынашақтың өзі алақан шұңқырына бүгіп тұқырта ұстайды да: Қуыр-қуыр ,қуырмаш Балапанға бидай шаш. Әжең келсе есік аш, Қасқыр келсе мықтап бас. Шынашақты шыр айналдырып, баланың алақанын қытықтайды. Осыларды істеп |
|
бола беріп: Мына жерде қой бар Мына жерде жылқы бар Мына жерде жылқы бар Мына жерде түлкі бар –деп баланың білегінен қолтығына дейінтүртіпең соңында мынажердекүлкібар –депсәлғанақытық-қытық! Қытықтайды |
|
Үштабан
Ойынның орындалу барысы: Бұл ойынды үш-төрт баладан топтап екі-үш жерде ұйымдастыруға болады. Ойын шарты бойынша әр балаға бір-бірден асық, бір-бір сақа беріледі.(Бұл ойынның жылдам әрі қызықты өтуіне сеп) Көмбеге бір-бірден асық тіккен әр топтың ойыншылары өз алаңдарында жеке-жеке сақаларын үйіріседі. Сақасы алшы түскен бала бірінші болып одан кейінгілері рет-ретімен (тәйке,бүк,ішік) «ұшуға» кіріседі. Ұшу дегеніміз-көмбеден алшақтау жерге барып сақа үйіру. Сақасы алшы түскен ойыншы бірден көмбедегі тігіулі асықты атуға жолдама алады. Осылай болмаған жағдайда асқ ату бәрі ұшып болған соң бастапқы кезек бойынша жалғасады. Алысқа ұшқан мергендер тигізе алмаса,көмбедеқалған ойыншыға кезек тиеді. Көздеген асығына дәл тигізіпжәне оны көмбеге жиегін алып өлшегенде үш табан артық қашықтыққа ұшырған ойыншыны қашан келесі асыққа тигізе алмай қалғанша атауды жалғастыра береді. Болмаса атқан асығы үш табаннан аспай қалғанда ғана ойынды тоқтатып,өзінен кейінгі бәсекелесіне кезек беруіне мәжбүр болады. Ереже бойынша ұтылған бала ойыннан шығып қалады. Сөйтіп айналасы екі-үш айналымның ішінде әр көмбеден бір-бір жеңімпаз шығып, олар енді орталық көмбеде ақтық (финал) сайысқа түседі. Бұл шешуші жарыса бірінші, және екінші орынға ие болған мергендерге арнаулы арнаулы жүлделер тапсырылса нұр үстіне нұр. |
|
Ханталапай
Ойынның орындалу барысы: Бұл отырып ойналатын, негізінен қыз балаларға арналған ойын. Оған төрт-бес үміткерден қатысады. Ойын үшін он асық таңдап алынады. Он бірінші асықтардан ерекше өзге түске (қызыл, не көк) боялған болуы шарт бір-бірден асық үйірусіудің қорытындысы бойынша ойыншылар кезектерін бөліседі. Бұдан соңалғашқы ойыншы қос уыстай ұстаған бар асықты ортаға үйіруі керек. Қалған ойыншылар аңдысын аңдап өзге асықтардан ерекшеленген«ханға» қадалады. Себебі, хан алшы түссе, барлығы тарпа бас салып, ортадағы асықтарды, хан талапай жасауы тиіс. Хан кімнің қолында кетсе, келесі үйірі кезегі соған беріледі екен,хан менбірге қолына ілінген асықтардың санына қарай ұпай жазылады. Хан алшы түспеген жағдайда үйірген ойыншы шашылған асықтардың бүгі мен бүгін, шігі мен шігін, алшысымен-алшысын тәйкесімен мен тәйкесін бір-біріне соғып, кенейлер бір-біріне тимей қалғанша ұпай жинайды. Көздегенасығыүшінші бір асыққа тиіп кетсе, немесе бөгде асықты қозғап қалса да, ойынның бұзылғаны. Онда кезек келесі ойыншыға беріледі. Осы ретпен әр ойыншы жинаған асығының санына қарай ұпай жинайды. Межеліұпай санын (100 не 50 немесе 80-40) ойын жүргізушіалдын ала белгілейді. Межеге бұрын жеткен ойыншы жеңімпаз болып саналады. Ескерту: Асықтарды бір-біріне тигізу кезінде қолмен сүйретіп апаруға ,орыннан қозғап түзетуге бол майды. Ойынның соңына дейін ханға бірде- бір асық тимеуі керек. Себебі ол –хан. |
|
Аударыспақ
Ойынның орындалу барысы: Қазақтың кәдімгі ұлттық ойын спорт ойыны.Қарапайым бөренеден «ағаш ат» жасаудың еш қиындығы жоқ.Екі жақ басы берік тұғырға бекітілген биіктігі бір-бір жарым метрдей (балалардың жасына қарай) ұзындығы 70-80 сантимертдей бір – біріне қапталдас орыналасқан «ағаштардың» ара қашықтығы екі жақтан созылған қол ерін жектетіндей болса жеткілікті..Оларға мінген «шабантоз» балалар бір- біріне қарама қарсы отырып қол ұсасады.Төрешінің белгісімен бірі-бірі тартып,не итеріп,әйтеуір қай айласын,не күшін асырғаны қарсыласын»ағаш аттан» аударып түсуі шарт.Аяқты жерге ағаш атқа тіреуге болмайды.ойын шарты бұзылады.Ағаш аттың құлағанда айналасына құм немесе ағаш үгінділері төселу керек.
|
|
Теңге ілу
Ойынның орындалу барысы: |
|
Ойынға қатысушылар тепе-тең екі топқа бөлінелі. Әр қайсысы жеке-жеке шыбықтан ат мінеді. Ойын кезгі басталатын жерге сызық сызылады. Одан әрі 20-30 метрдей жерден тереңдігі бір қарыстай екі шұңқыр қазылады. Шұңқырға он-оннан тас салынады. Содан екі топтан екі сайыскер шығады, сызыққа келіп қатарласып тұрады. Бастаушының белгісі бойынша шыбық аттарын құйыңғытып, шаба жөнеледі. Сол беттерімен әлгі шұңқырға тжетіп қол соғып жібереді де, тасты іліп алып, әрі қарай шауып кете барады, шұңқыр тұсында бөгелуге болмайды. Ұпай әр сайыскердің іліп алған тастарының санына қарай есептеледі. Қай топ көп ұпай жинаса, сол топ жеңеді. |
|
Санамақ
Ойынның орындалу барысы: Көпшілік қатысады. Ойынның шарты: ойын бастаушы қатысушы бір адамды ортаға алып шығады. Ол адам бір тектес атау сөзден жаңылмай, кідірмей аттап жүріп айтуы керек. Тоқтамай қателеспей айтып шықса, жүлде алады. Егер қателессе ойыннан шығады. Мысалы: жаңылмай 10 ақынның немесе 10 өзеннің атын атауы керек. |
|
Тасымалдау |
|
Ойынның орындалу барысы: Екі-екіден қарама-қарсы3-4 жерге4 орындық қойылады. Сол орындықтың екеуінің үстіне бес-бестен қасық қойылады. Ойын бастаушы екі адамның ортаға шығарып ойынның шартын түсіндіреді. Шарт : 5 қасықты әр қайсысында тұрған бос орындыққа бір-бірлеп көшірлкі керек. Ол үшін екі ойыншының көзін таңып қояды. Әр ойыншы өз қасығын өзіне тиісті орындыққа көшіру, егер қарсыласының орындығына қойса, онда шатасқаны. Шатаспай бұрын көшірген адамға сыйлық береді. |
|
Қарамырза
Ойынның орындалу барысы: Ойын басталмас бұрын, оның ережесі түсіндіріледі. Біраз уақыттан кейін ойын бастаушы ойнаушыларға «Ойнаймыз» деп белгі берген кезде қатарлас отырған бірі екіншісіне: «Ассалаумағалейкум, Қарамырза!» -дейді. Ойын тәртібі бойынша сәлем салушы : «Уағалейкумассалам, бірінші қарамырза» -деп жуап беруі керек, егер « уағалейкум», - деп жауап берсе онда сәлем алушы ұтылады. Сөйтіп, аздан соң ойыншылар «жеңгендер» мен «жеңілгендер» болып екі топқа бөлінеді, «жеңген» жақ «жеңілген» жаққа жаза белгілейді: ән, күй тартып, би билейді. |
|
Айдапсал Ойынның орындалу барысы: Ойнаушылар екі топқа бөлінеді. Бірінші топ үйдің сыртына шығып , ал екінші топ үйдің ішінде қалады. Ойынды басқарушы сыртта тұрғандардың есімдерін үйде отырғандарға қойып, өзі белгілеп алады. Содан кейін сырттағы ойыншыларды бір-бірлеп шақыра бастайды. Ойынның шарты бойынша, сырттан кірген ойыншы отырғандардың ішінен өз есімі берілген ойыншыны табуы керек.Таба алмаған ойыншылар айыптылар қатарына барып отырады. .Ал өз есімі берілген ойыншыны тапқандар соның қасына барып отырады, айып тартады. Айып тартушылар көпшіліктің ұйғаруымен өлең айтады, би билейді т.б. өнер көрсетеді. |
|
Шертпек
Ойынның орындалу барысы: Ойнаушыларды орындыққа отырғызып болғаннан кейін, ойын жүргізушісі |
|
орамалды иығына салып алып ойнаушылардың артында жүреді де, кез-келген ойыншының екі көзін екі қолмен баса қояды.Сол кезде білдірмей келіп, жолдастарының бірі маңдайынан шертіп кетеді. Ойын жүргізуші көзін қоя бере салып, иығындағы орамалмен «шертпегімді тап» - деп, арқасынан тартып қалады.Таба алмай қалса, көпшіліктің ұйғаруы мен ортаға шығып өнер көрсетеді, ал егер тауып алса, жаңағы шерткен адам айыбын тартады. Осындай тәртіппен ойын жалғаса береді. |
|
Белбеусоқ
Ойынның орындалу барысы: Ойыншылар екі-екіден жұптасып, шеңбер жасап тұрады. Бір ойыншы белбеуді алып, екіншісін қууға тиіс. Қашқан шеңбер жасап тұрған бір жұптың алдына келіп тұрған кезде,артық қалған үшінші ойыншы шеңберді айнала қашады. Егер қуғыншы оны белбеумен соғып үлгеріп, өзі бір жұптың алдынакеліп үлгерсе, оның орнын келесі ойыншы басады. |
|
Бөрік жасырмақ
Ойынның орындалу барысы: Ойынға қатысушылар араларынан бір ойыншы шығарып, алыстау жергетаман барып,бөркін немесе басқа бір бір белгілі затын жасыруға жібереді жәнеөзі десол маңайына жасырынуы керек. Қалған ойыншылар тығылған ойыншылардың тыққан затын іздеугекіріседі. Кімде-кім тығылған бөрікті көріп қойып алуға қам жасаса онда иесі бермеуге тырысады. Бермеудің жаңдайы – екеуі бірдей бас салып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады. Ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорып,бөрікке жібермеуге тырысады. Бермеудің жағдайы – екеуі бірдей бассалып бөрікке таласу емес, қай бұрын алғаны алады, ал көрген ойыншы ала алмай қалса, онда иесі қорқып, бөрікке жібермеуге тырысады. Ал басқалардыңқай-қайсысы болмасын бөріктің иесіне қол тигізіп, күш жұмсауына болмайды. Қайткенде де алдап жүріп алып, оны жүргізушіге ертіп келулері керек. Келесі жолы бөрікті әкелген ойыншы барады да, ойнаушының уақыттары жеткенше ойын жалғаса береді. |
9. ҚОРЫТЫНДЫ
Ұлттық құндылықтарды бала бойына сіңіру – болашақ ұрпақтың рухани бай, мәдениетті және елжанды азамат болып қалыптасуының негізі. Балабақшадағы ұйымдастырылған іс-әрекеттер арқылы балалар өз халқының мәдени мұрасын таниды, ұлттық ойындар мен шығармашылық тапсырмалар арқылы оны тәжірибеде қолдануға мүмкіндік алады.
Ұлттық тәрбие тек білім берумен шектелмей, баланың ішкі жан дүниесін байытып, оның адамгершілік қасиеттерін дамытуға бағытталады. Үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, достық пен сыйластық, еңбексүйгіштік пен әділдік сияқты қасиеттер ұлттық құндылықтармен бірге бала жүрегіне орнығады.
Бұл әдістемелік құралды жүйелі түрде қолдану тәрбиешілердің кәсіби шеберлігін арттырып, оқу-тәрбие үдерісін мазмұнды әрі нәтижелі етеді. Ата-аналармен бірлесе жүргізілген жұмыстар
баланың алған тәрбиесін отбасында жалғастыруға мүмкіндік береді, осылайша баланың дамуына тұтас бір орта қалыптастырылады.
Қорытындылай келе, ұлттық құндылықтарға негізделген тәрбие – қоғамның рухани
жаңғыруының тірегі. Бүгінгі балабақша тәрбиеленушісі – ертеңгі ел болашағы. Сондықтан
олардың бойына ұлттық сана-сезім, мәдени мұраға деген құрмет және отансүйгіштік қасиеттерді
сіңіру – әрбір тәрбиеші мен ата-ананың қасиетті міндеті болып табылады.
Балабақшадағы жүйелі және мақсатты жұмыс нәтижесінде балалар өз халқының мәдениетін құрметтеуді үйренеді.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
-
«Қазақтың ұлттық ойындары» кітап авторы: Е.Сағындықов Алматы «Рауан» 1991 ж.
-
Ақ сандық, көк сандық Алматы «Жазушы» 1988ж.
-
«Казахские детские игры» кітабы авторы: Молдагаринов Аскар
Алма-Ата «Жалын» 1987 г.
-
«Қазақстан мектебі» журналы №9-10 2005ж.
-
«Қазақтың ұлттық ойындары» кітабы авторы: Базарбек Төтенаев
Алматы «Қайнар» баспасы 1994 ж.
-
«Шынашақ» кітабы. Құрастырушылар – М.Әлімбаев, Қ.Баянбаев
Алматы «Балауса» 1994 ж.
ТҮСІНІК ХАТ
Қазақ халқының ұлттық ойындары– халқымыздың ғасырлар бойы қалыптасқан мәдени мұрасы,
Ұлттық тәрбие мен рухани құндылықтардың қайнар көзі. Бұл ойындар балалардың ой- өрісін дамытуға, дене қимылын жетілдіруге, шапшаңдыққа, тапқырлыққа, ептілікке баулуға және олардың бойына ұлттық дәстүрлерді сіңіруге бағытталған.
Ұлттық ойындардың мазмұны халықтың тұрмыс-тіршілігімен, табиғатпен үндесе отырып, жас ұрпақтың тәрбиесіне оң әсер етеді.
Олар арқылы балалар ептілік, батылдық, алғырлық, тапқырлық қасиеттерін бойына сіңіреді. Сонымен қатар, бұл ойындар балалардың танымдық, логикалық, коммуникативтік дағдыларын жетілдіруге көмектеседі.
Осы әдістемелік құралда мектепке дейінгі ұйымдарда ұлттық ойындарды ұйымдастырудың және өткізудің тиімді жолдары ұсынылады. Құралда ұлттық ойындардың түрлері, олардың тәрбиелік мәні,
балалардың жас ерекшеліктеріне сәйкестігі және оларды білім беру жүйесіне енгізудің әдістемелік нұсқаулықтары қамтылған.
Әдістемелік құралдың құрылымы:
Бұл әдістемелік құрал кіріспеден, негізгі бөлімдерден, қорытындыдан және пайдаланылған
әдебиеттер тізімінен тұрады.
Кіріспе бөлімінде ұлттық ойындардың тәрбиелік мәні, олардың баланың жан- жақты
дамуына тигізетін ықпалы сипатталады.
Негізгі бөлімде ұлттық ойындардың түрлері мен оларды ұйымдастыру әдістері қарастырылады:
-Логикалық ойындар – балалардың ойлау, есте сақтау қабілетін дамытуға арналған. Қимыл-қозғалыс ойындары – балалардың физикалық белсенділігін арттырады, шапшаңдыққа, төзімділікке, икемділікке баулиды.
-Шығармашылық ойындар – балалардың қиялын,тілдік дағдыларын және эстетикалық талғамын дамытады.
- Коммуникативтік ойындар – топтық қарым-қатынас пен достық, ұйымшылдық сезімдерін қалыптастырады.
Қорытынды бөлімде ұлттық ойындарды күнделікті тәрбие жұмысына енгізудің маңыздылығы
және оны қолдану бойынша ұсыныстар берілген.
Әдістемелік құралдың практикалық маңыздылығы:
-Бұл әдістемелік құрал мектепке дейінгі ұйым тәрбиешілері мен бастауыш сынып тәрбиешілері үшін ұлттық ойындарды оқу-тәрбие үдерісіне енгізуге арналған нұсқаулық қызметін атқарады.
Ол тәрбиешілерге балалардың жас ерекшеліктеріне сай ойындарды таңдап, оларды тиімді ұйымдастыруға көмектеседі. Сондай-ақ, ата-аналарға баланың бос уақытын пайдалы өткізуге бағыт-бағдар береді.
Күтілетін нәтиже:
-
Балалардың ұлттық ойындарға қызығушылығы артады.
-
Танымдық, қимыл-қозғалыс, коммуникативтік дағдылары дамиды.
-
Балалардың ұлттық құндылықтарға деген құрметі қалыптасады.
-
Ұлттық ойындарды қолдану арқылы тәрбие жұмысының сапасы артады.
Бұл әдістемелік құрал қазақтың ұлттық ойындарын тәрбие мен білім беруде тиімді қолдану арқылы баланың жан-жақты дамуына ықпал ететін маңызды құрал болып табылады.
Ұлттық ойындарды жүйелі түрде қолдану арқылы біз жас ұрпақтың бойында ұлттық сана- сезімді, отан сүйгіштік қасиетті қалыптастыра аламыз.
Пайдаланылған әдебиеттер:
Әбдіғазиұлы Б. Қазақтың ұлттық ойындары. – Алматы: «Атамұра», 2010.
Төтенаев Б. Қазақтың дәстүрлі ойындары. – Алматы: «Өнер», 2004.
Байсеркеұлы Ж. Ұлттық тәрбие және ойындар. – Нұр-Сұлтан: «Фолиант», 2018.
Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту бағдарламасы. – Астана, 2019.
2
Жүктеу 
Жүктеушағым қалдыра аласыз
Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген
