Ұлттық құндылықтарды мектепке дейінгі тәрбиеге енгізудің тиімді жолдары

Алматы қаласы

Әуезов ауданы

«№186 бөбекжай балабақшасы» КМҚК

«Сұлутөр» ересек тобының тәрбиешісі

Байжуманова Нурзия Кумаровна

педагог

Ұлттық құндылықтарды мектепке дейінгі тәрбиеге енгізудің тиімді жолдары

Аннотация.

Бұл мақалада мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту үдерісінде ұлттық құндылықтарды қалыптастырудың маңызы қарастырылады. Баланың бойына туған жерге, ана тіліне, ұлттық мәдениетке, салт-дәстүрге, үлкенді сыйлауға, кішіге қамқор болуға деген сүйіспеншілікті ерте жастан сіңірудің тиімді жолдары ұсынылады. Ұлттық ойындар, ертегілер, мақал-мәтелдер, ұлттық қолөнер, салт-дәстүр элементтері мен отбасы құндылықтарын тәрбие үдерісінде қолданудың педагогикалық мүмкіндіктері сипатталады.

Түйін сөздер: ұлттық құндылық, мектепке дейінгі тәрбие, ұлттық тәрбие, салт-дәстүр, ұлттық ойын, мәдени мұра, бала тәрбиесі, тәрбиеші, отбасы.

Қазіргі таңда жас ұрпаққа сапалы білім берумен қатар, оның бойына адамгершілік қасиеттерді, ұлттық сана мен мәдени құндылықтарды қалыптастыру – маңызды міндеттердің бірі. Баланың тұлғалық қалыптасуы мектепке дейінгі кезеңнен басталады. Осы уақытта бала қоршаған ортаны танып, жақсы мен жаманды ажыратып, үлкендердің іс-әрекетіне еліктеу арқылы алғашқы өмірлік ұстанымдарын қалыптастырады. Ұлттық құндылық – халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани және мәдени тәжірибесінің негізі. Ана тілі, туған жер, ұлттық өнер, салт-дәстүр, әдет-ғұрып, отбасы тәрбиесі, үлкенді құрметтеу, кішіге қамқор болу, еңбекқорлық, отансүйгіштік – ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып келе жатқан асыл мұра. Сондықтан мектепке дейінгі ұйымдағы тәрбие жұмысы баланың жас ерекшелігіне сай ұлттық құндылықтармен тығыз байланыста ұйымдастырылғаны тиімді. Ұлттық тәрбиені балаға құрғақ түсіндіруден гөрі, оны ойын, шығармашылық әрекет, ертегі, әңгіме, көрнекілік және күнделікті қарым-қатынас арқылы меңгерту әлдеқайда нәтижелі. Ұлттық құндылық – тәрбие негізі. Баланың ұлттық дүниетанымы отбасынан және мектепке дейінгі ұйымнан қалыптасады. Бала үшін тәрбиешінің әрбір сөзі, ісі, қарым-қатынасы – үлгі. Сондықтан тәрбиеші ұлттық құндылықтарды тек арнайы ұйымдастырылған іс-әрекет кезінде ғана емес, күнделікті тәрбие барысында да қолдануы қажет. Мысалы, балалармен амандасу кезінде қазақы әдеп нормаларын көрсету, үлкенге құрмет білдіру, достарына көмектесу, нанды қадірлеу, табиғатты қорғау, ойыншықтарды ұқыпты ұстау сияқты қарапайым әрекеттердің өзі ұлттық тәрбиенің негізін қалайды. Баланың бойына «үлкенді сыйла», «кішіге қамқор бол», «еңбек ет», «туған жеріңді сүй», «ана тіліңді құрметте» деген құндылықтарды сіңіру күнделікті өмірмен байланысты болғанда ғана нәтижелі болады.

Ұлттық ойындар арқылы тәрбиелеу. Мектепке дейінгі жастағы бала үшін ойын – негізгі әрекет. Сондықтан ұлттық құндылықтарды бала санасына жеткізудің ең тиімді тәсілдерінің бірі – ұлттық ойындарды пайдалану. Қазақ халқының ұлттық ойындары баланың қимыл-қозғалысын дамытып қана қоймай, ептілікке, тапқырлыққа, шапшаңдыққа, ұйымшылдыққа және өзара сыйластыққа тәрбиелейді. Мектепке дейінгі топтарда балалардың жас ерекшелігіне қарай «Арқан тарту», «Асық ату», «Орамал тастамақ», «Ақ серек – көк серек», «Тақия тастамақ» сияқты ойындардың жеңілдетілген нұсқаларын ұйымдастыруға болады. Мысалы, «Асық ату» ойыны барысында тәрбиеші балаларға асықтың қазақ мәдениетіндегі орнын түсіндіріп, оның атауларымен таныстырады. Ойын кезінде бала санап үйренеді, дәлдік пен мергендікке машықтанады, кезек күтуді және ойын ережесін сақтауды меңгереді. Ұлттық ойындарды заманауи әдістермен үйлестіру де маңызды. Мысалы, ұлттық ойын элементтерін қимылды эстафеталарға, танымдық тапсырмаларға немесе математикалық ойындарға енгізуге болады. Бұл баланың қызығушылығын арттырып, ұлттық мұраны табиғи түрде қабылдауына мүмкіндік береді. Салт-дәстүрді балаға түсінікті түрде таныстыру. Ұлттық құндылықтарды қалыптастыруда салт-дәстүрлердің орны ерекше. Дегенмен мектепке дейінгі жастағы балаға салт-дәстүрдің күрделі мазмұнын ұзақ түсіндіруден гөрі, оның мәнін қарапайым мысалдар арқылы жеткізген тиімді. Балаларға шашу шашу, бата беру, бесікке салу, тұсаукесер, қонақ күту, үлкенге сәлем беру, ұлттық тағамдарды қадірлеу сияқты дәстүрлерді таныстыруға болады. Мысалы, «Тұсаукесер» дәстүрін таныстыру кезінде оның балаға қатысты мағынасын түсіндіріп, шағын сахналық көрініс ұйымдастыруға болады. Балалар рөлдерді бөлісіп ойнай отырып, дәстүрдің мазмұнын жақсы қабылдайды. «Бата – жақсы тілек» тақырыбында балаларға үлкендердің ақ тілегін тыңдатып, өздері де қысқа әрі қарапайым тілек айтуға үйретуге болады. Бұл жұмыстар баланың ұлттық мәдениетке қызығушылығын арттырып, отбасы дәстүрлеріне құрметпен қарауына ықпал етеді. Ұлттық қолөнер арқылы шығармашылықты дамыту. Ұлттық тәрбие мен шығармашылық әрекетті ұштастыру – өте тиімді әдістердің бірі. Балаларға қазақтың ұлттық ою-өрнектерімен таныстырып, оларды қағазға салу, бояу, қиып жапсыру, мүсіндеу жұмыстарын ұйымдастыруға болады. Мысалы, «Қошқармүйіз», «Түйетабан», «Ботакөз», «Ирек» сияқты ою элементтерін балалардың жас ерекшелігіне қарай қарапайым түрде таныстыруға болады. «Оюды жалғастыр», «Өрнекті тап», «Өз оюыңды құрастыр» сияқты ойындар баланың зейінін, есте сақтауын, ұсақ моторикасын және эстетикалық талғамын дамытады. Ұлттық қолөнермен таныстыру барысында тәрбиеші: «Бұл өрнек қайда кездеседі?», «Қазақ халқы ою-өрнекті қандай бұйымдарға қолданған?», «Сен әжеңнің үйінен қандай ұлттық бұйым көрдің?» деген сұрақтар арқылы баланы әңгімеге тарта алады. Отбасымен бірлескен жұмыстың маңызы. Ұлттық тәрбие балабақша мен отбасының бірлескен әрекеті арқылы нәтижелі жүзеге асады. Себебі бала алған тәрбиесін үйде бекітеді. Тәрбиеші ата-аналарды ұлттық құндылықтарды насихаттауға бағытталған түрлі іс-шараларға тартуына болады. Мысалы, «Отбасымның ұлттық дәстүрі», «Әжемнің ертегісі», «Анамның ұлттық тағамы», «Әкемнің ұлттық ойыны», «Отбасылық шежіре» тақырыптарында шағын жобалар ұйымдастыруға болады. Мұндай жұмыстар ата-ананың бала тәрбиесіне белсенді араласуына мүмкіндік береді. Сонымен қатар әр отбасының өзіндік дәстүрін көрсету арқылы балалар бір-бірінің отбасылық құндылықтарын құрметтеуді үйренеді. Ең бастысы – технология ұлттық тәрбиенің орнын алмастырмай, оны толықтыратын құрал болуы тиіс.

Қорытындындылай келе, ұлттық құндылықтарды мектепке дейінгі тәрбиеге енгізу – баланың болашақ тұлғалық қалыптасуына негіз болатын маңызды бағыт. Ұлттық ойын, ертегі, салт-дәстүр, қолөнер, музыка, мақал-мәтел, ана тілі және отбасылық тәрбие арқылы бала өзінің ұлттық мәдениетін танып, оған деген құрметін қалыптастырады. Ұлттық тәрбие баланың жас ерекшелігіне сай, қызықты әрі жүйелі ұйымдастырылған жағдайда ғана тиімді нәтиже береді. Баланы ұлттық құндылықтарға тәрбиелеу – оған өткенді жаттатумен шектелмейді. Бұл – баланың бойында туған жерге сүйіспеншілік, үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық, еңбекке жауапкершілік, достық, мейірімділік және отансүйгіштік қасиеттерін қалыптастыру. Мектепке дейінгі ұйым тәрбиешісі осы құндылықтарды баланың күнделікті өмірімен байланыстыра отырып, оның жүрегіне жол таба білуі қажет. Себебі ұлттық тәрбиенің берік негізі балалық шақта қаланады. Бүгінгі бүлдіршін – ертеңгі ел азаматы. Оның бойына ұлттық рух пен адамгершілік қасиеттерді сіңіру – баршамыздың ортақ міндетіміз.

Пайдалануға ұсынылатын әдебиеттер:

1. Қазақстан Республикасының мектепке дейінгі тәрбие мен оқытуға қатысты нормативтік-әдістемелік құжаттары.

2. Қазақ халық педагогикасына қатысты ғылыми-әдістемелік еңбектер.

3. Қазақ халық ертегілері мен ауыз әдебиеті үлгілері.

4. Қазақтың ұлттық ойындары мен салт-дәстүрлері туралы әдістемелік құралдар.

5. Мектепке дейінгі тәрбие мен оқыту әдістемесіне арналған оқу-әдістемелік еңбектер.