ҰЛТТЫҚ ТӘРБИЕ НЕГІЗІНДЕ «АДАЛ АЗАМАТ» ҚҰНДЫЛЫҚТАРЫН ҚАЛЫПТАСТЫРУДЫҢ ӘДІСТЕМЕЛІК ЖОЛДАРЫНЫҢ ЕРЕКШЕЛІКТЕРІ

Ұлттық тәрбие негізінде «Адал азамат» құндылықтарын қалыптастыру – қазіргі қоғам алдындағы маңызды міндеттердің бірі. Жаһандану үдерісі күшейіп, ақпараттық кеңістік кеңейген сайын жас ұрпақтың рухани болмысына, дүниетанымына, ұлттық санасына түрлі сыртқы ықпалдар әсер етуде. Осындай кезеңде ұлттық құндылықтарды сақтай отырып, қоғамға пайдалы, ар-ожданы биік, жауапкершілігі мол тұлға тәрбиелеу ерекше маңызға ие. Сондықтан білім беру жүйесінде ұлттық тәрбие мен адамгершілік тәрбиесін ұштастыра отырып, «Адал азамат» моделін қалыптастыру – уақыт талабы. Бұл бағытта ұлттық тәрбие халықтың ғасырлар бойы жинақтаған рухани тәжірибесіне сүйенетін негізгі құрал болып табылады.

Қазақ халқы бала тәрбиесіне ежелден ерекше мән берген. Ұрпақ тәрбиесін ұлт болашағымен байланыстырған халқымыз адамның бойындағы адалдық, әділдік, намыс, ар-ұят, еңбекқорлық, үлкенді сыйлау, кішіге қамқор болу сияқты қасиеттерді ең жоғары құндылықтар ретінде бағалаған. «Атаның баласы болма, адамның баласы бол», «Адалдық – ардың ісі», «Тура биде туған жоқ» деген мақал-мәтелдердің өзі халқымыздың тәрбие философиясының тереңдігін көрсетеді. Ұлттық тәрбие – тек салт-дәстүрді үйрету емес, ол тұлғаның ішкі мәдениетін, рухани әлемін, мінез-құлқын қалыптастыруға бағытталған тұтас педагогикалық жүйе. Осы жүйе арқылы қоғамға пайдалы, елін сүйетін, өз ісіне адал азамат тәрбиелеуге болады.

«Адал азамат» ұғымы – адамгершілік құндылықтардың жиынтығы. Адал азамат – өз ісіне жауапкершілікпен қарайтын, әділдікті қолдайтын, ел мүддесін жеке бас пайдасынан жоғары қоятын, заң мен тәртіпті құрметтейтін тұлға. Мұндай адам айналасына сенім ұялатады, қоғамдағы тұрақтылық пен бірліктің нығаюына ықпал етеді. Сондықтан адал азамат тәрбиесі мектеп қабырғасынан басталуы қажет. Себебі баланың дүниетанымы мен мінезінің негізі дәл осы кезеңде қалыптасады. Егер бала кішкентайынан адалдықты, әділдікті, еңбекті, жауапкершілікті бойына сіңірсе, болашақта саналы әрі елжанды азамат болып өседі.

Ұлттық тәрбие арқылы «Адал азамат» құндылықтарын қалыптастыруда ең алдымен тәрбие мазмұнының ұлттық негізде құрылуы маңызды. Сабақ барысында және сыныптан тыс жұмыстарда халқымыздың рухани мұрасын тиімді пайдалану қажет. Қазақ әдебиетіндегі кейіпкерлердің өмірі, билердің шешендік сөздері, батырлардың ерлігі, ақын-жыраулардың өнегелі ойлары оқушыларға үлкен тәрбиелік әсер береді. Мысалы, Абай Құнанбайұлы шығармаларында адам бойындағы адалдық, еңбекқорлық, ғылымға ұмтылу мәселелері кеңінен қозғалады. Оның «Толық адам» ілімі бүгінгі тәрбие жүйесінде де өзектілігін жоғалтқан жоқ. Ал Ыбырай Алтынсарин жастарды білімге, еңбекке, қарапайымдылыққа тәрбиелеуді басты мақсат еткен. Осындай тұлғалардың өнегелі өмір жолын насихаттау арқылы оқушылардың бойында ұлттық сана мен адамгершілік қасиеттерді қалыптастыруға болады.

Ұлттық тәрбиенің негізгі құралдарының бірі – халық педагогикасы. Халық ауыз әдебиеті, ертегілер, мақал-мәтелдер, шешендік сөздер, жыр-дастандар баланың рухани дамуына ықпал етеді. Мәселен, мақал-мәтелдер арқылы бала адалдықтың, еңбектің, бірліктің маңызын түсінеді. «Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей» деген мақал еңбексүйгіштікке тәрбиелесе, «Өтіріктің құйрығы бір-ақ тұтам» деген нақыл шыншылдыққа баулиды. Мұндай ұлттық мұраларды тәрбие сағаттарында, әдебиет сабақтарында, пікірталас пен шығармашылық жұмыстарда жүйелі қолдану оқушының дүниетанымын байытады.

«Адал азамат» тәрбиесінде мұғалімнің тұлғасы ерекше рөл атқарады. Себебі бала көбіне үлкендердің әрекетіне қарап өседі. Сондықтан ұстаздың әділдігі, мәдениеті, жауапкершілігі, сөйлеу әдебі, адамгершілік қасиеті оқушыға тікелей әсер етеді. Мұғалім тек білім беруші емес, тәрбиеші, бағыт беруші тұлға болуы тиіс. Егер ұстаз өз ісіне адал болса, оқушы да адалдықтың мәнін терең түсінеді. Осы тұрғыдан алғанда мектептегі тәрбие жұмыстары формалды сипатта емес, өмірмен байланысты, мазмұнды түрде ұйымдастырылуы қажет.

Оқушыларды қоғамдық пайдалы еңбекке тарту да адал азамат тәрбиесінің маңызды бағыты болып табылады. Волонтерлік жұмыстар, қайырымдылық акциялары, экологиялық жобалар, үлкендерге көмек көрсету сияқты іс-шаралар арқылы балаларда жауапкершілік, жанашырлық, еңбекқорлық қасиеттер қалыптасады. Қоғамға қызмет ету арқылы бала өз әрекетінің маңызын сезінеді және адамға пайда келтірудің құндылығын түсінеді. Сонымен қатар мұндай жұмыстар ұжымдық мәдениетті, өзара сыйластықты дамытады.

Отбасы тәрбиесі де бұл мәселеде шешуші орын алады. Бала тәрбиесінің алғашқы мектебі – отбасы. Егер ата-ана баласына кішкентайынан адалдықты, тәртіпті, үлкенге құрмет көрсетуді үйретсе, ол қасиеттер баланың бойында тұрақты қалыптасады. Сондықтан мектеп пен отбасы арасындағы байланыс үздіксіз болуы қажет. Ата-аналар жиналыстары, бірлескен жобалар, ұлттық мерекелер мен тәрбиелік шаралар отбасы мен мектептің ынтымақтастығын нығайтады. Тәрбие бірізді болған жағдайда ғана нәтижелі болады.

Қазіргі цифрлық дәуірде рухани тәрбие мәселесі жаңа сипатқа ие болып отыр. Жасөспірімдердің көп уақыты интернет пен әлеуметтік желіде өтетіндіктен, олардың ақпараттық мәдениетін қалыптастыру маңызды. Цифрлық кеңістікте де адалдық, жауапкершілік, мәдениеттілік сақталуы керек. Сондықтан оқушыларға әлеуметтік желідегі этика, ақпаратты дұрыс пайдалану, жалған ақпараттан сақтану, уақытты тиімді қолдану мәселелері түсіндірілуі қажет. Сонымен бірге ұлттық мазмұндағы сапалы контенттерді насихаттау жас ұрпақтың ұлттық санасын нығайтуға ықпал етеді.

Тәрбие үдерісінде заманауи педагогикалық әдістерді қолдану да тиімді нәтиже береді. Дебат, пікірталас, рөлдік ойындар, эссе жазу, жағдаяттық тапсырмалар арқылы оқушылардың сыни ойлауы дамып, олар адамгершілік мәселелерге саналы көзқарас қалыптастырады. Мысалы, «Адалдық деген не?», «Әділ қоғам қандай болуы керек?» деген тақырыптарда ойталқы ұйымдастыру балалардың өзіндік пікірін қалыптастырады. Осындай жұмыстар арқылы оқушы тек теориялық білім алып қана қоймай, өмірлік ұстанымын айқындайды.

Ұлттық тәрбие негізінде қалыптасқан адал азамат – ел болашағының кепілі. Мұндай тұлға өз елін сүйеді, ұлттық мәдениетті құрметтейді, заңды сыйлайды, еңбекті бағалайды, қоғам алдындағы жауапкершілігін сезінеді. Адал азаматтар көбейген сайын қоғамда әділдік, сенім, тұрақтылық нығая түседі. Сондықтан жас ұрпақ тәрбиесіне немқұрайлы қарауға болмайды. Бұл – тек мектептің ғана емес, отбасының, қоғамның, мемлекеттің ортақ міндеті.

Қорытындылай келе, ұлттық тәрбие – тұлғаның рухани қалыптасуының негізгі өзегі. Ал «Адал азамат» тәрбиесі – қоғамның тұрақты дамуы мен ел болашағының маңызды шарты. Ұлттық құндылықтарды дәріптеу арқылы біз жас ұрпақтың бойында адамгершілік қасиеттерді қалыптастырып, елін сүйетін, ар-намысты биік қоятын саналы азамат тәрбиелей аламыз. Бүгінгі бала – ертеңгі ел тірегі. Сондықтан ұлттық рухы мықты, адал, әділ, білімді ұрпақ тәрбиелеу – баршамыздың қасиетті борышымыз.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Қара сөздер. – Алматы: Жазушы, 2020.

2. Тәрбиеге жетекші. – Алматы: Рауан, 1991.

3. Әдебиет танытқыш. – Алматы: Атамұра, 2003.

4. Қазақстан Республикасының «Білім туралы» Заңы. – Астана, 2007.

5. Қазақстан Республикасында білім беруді және ғылымды дамытудың мемлекеттік бағдарламасы. – Астана, 2023.

6. Қалиев С. Қазақ этнопедагогикасының теориялық негіздері. – Алматы: Білім, 2003.

7. Наурызбай Ж. Ұлттық тәрбиенің ғылыми-педагогикалық негіздері. – Алматы, 2007.

8. Тәлім-тәрбие тұжырымдамасы // Қазақстан мектебі журналы. – 2019.

9. Қазақ халқының мақал-мәтелдері. – Алматы: Ана тілі, 2015.

10. Қазақтың салт-дәстүрлері мен әдет-ғұрыптары. – Алматы: Атамұра, 2018.