Ұлы Даланың Ұлы тұлғасы

Бүкіл әлемде ұлы ғалым, данышпан, энциклопедист Әбу Насыр Әл-Фараби әлемнің екінші ұстазы болды. Ол 870-950 жылдары Сырдария бойыдағы Отырар қаласында туып өскен. Оның шын аты - Мұхаммед ибн Ұзлағ Тархани. Отырар қаласы Сол кезде Фараб деп аталатындықтан, ұлы ғалым Әбу Насыр Мұхаммед ибн Мұхаммед Ұзлағ Ибн Тархан есімін туған жермен байланыстырып, ол Әл-Фараби деп аталған. Яғни, Фарабидің әкесі Ұзлағ, ал арғы атасы Тархан аталған. Әл-Фараби 870 жылы Ұлы Жібек Жолының аса маңызды орталықтарының бірі болған Отырар қаласының аясында дүниеге келген.

Бала кезінен ол сол дәуірдің өркениеті мен мәдениетінің негізгі орталықтары болып саналатын Бұхара, Самарқанд, Мерф, Бағдад, Харран, Рей, Каир, Алеппоға барып, білімін жетілдіріп отырды. Әл-Фараби түркі тілінде өзінің сауатын ашып, ақын-күйші және әнші ретінде танымал болған. Сондай-ақ, ұлы ғалымның өлеңдерінің үлгілері, сондай-ақ оның жағдайы туралы мәліметтер бар. Әл-Фарабидің көзі тірісінде бүкіл Орта Азия мен Түркістанға Араб халифаты ықпалында болғандықтан, адамдар қарым-қатынас жасау үшін араб, парсы және түркі тілдерін пайдаланған.

Ғылым, білім іздеп жер шарын аралап жүрген ойшыл парсы, түрік, араб тілдерінен басқа грек, қытай, латын, санскрит және басқа тілдерді үйренген. Сол заманда дамыған барлық ғылым салалары мен өнер түрлерін жетік меңгеріп, оның дамуына өз үлесін қосады жіне бұл жақсы идея екеніне сенімімді болған. Бұлайша ол келер ұрпаққа бай мәдени және асыл мұра қаладырды.

Оның уақыты Ұлы Жібек жолы бойындағы қалалардың, соның ішінде Отырар экономикасы мен мәдениетінің дамуымен тұспа-тұс келді. Әл-Фараби Парсы, Ирак және Араб елдерінде болып, тез есейді. Сапар барысында ол көп оқыған ғалымдар мен ойшылдар, ақындармен, қайраткерлермен танысады. Тарихи деректер Әл-Фарабидің шамамен 70 тілде сөйлегенін көрсетеді.

Қазақ жерінде этиканы ерекше ілім ретінде қарастырған философ-ғалым, әмбебап - ғалым Әбу Насыр әл-Фараби. Ол этиканы жақсылық пен жамандықты ажыратуға мүмкіндік беретін ғылым ретінде қарастырды. Оның түсінігінде адам жаратылыстағы ең қасиетті жан. Сондықтан оған үлкен құрметпен қарау керек. Ұлы данагөй Әл-Фараби «Қайырымды қаланың бірінші басшысы, қайырымды халықтың басшысы және жер жүзін мекендейтін елдің басшысы өз бойында туа біткен 12 қасиетті ұштастырған адам ғана бола алады» деген.

Білім-ғылымды оқумен қатар, ол үлкен тәрбиелік мәні бар шығармалар жазды. Әл-Фараби сезім мен ойлау, тәрбие мен қызмет жүйесін жетілдіру проблемасына қайта бет бұрды. Ұлы ойшыл ғылым мен тәрбиенің үйлесімінде ғана рухани сауаттылыққа жол ашатынын ескерті. Ғалым физикалық және моральдық тәрбиенің ұстанымына, оның бір-біріне әсеріне ерекше мән берді.

Әл-Фараби «адамға ең бірінші білім емес, тәрбие беру керек, тәрбиесіз берілген білім – адамзаттың қас жауы. Ол келешекте оның өміріне зиян әкеледі» деп атап өтті. Ғұламаның философиялық еңбектерін түсіндіру және қайта қарау барысында оның педагогика тарихындағы ең ұлы тұлғалардың бірі болғанын көреміз. Әбу Насыр Әл-Фарабидің «Риторика», «Поэзия өнері», «бақытқа жол сілтеу туралы» трактаттарында этикалық - эстетикалық мәселелерге бас назар аударып, білім дәрежесін талдап, олардың негізін қалады.

Әл-Фарабидің ең үлкен ашқан жаңалығы - ежелгі мұра мен исламды біріктірген мәдениетті құру. Сондықтан, Әл-Фарабидің қайнар көздері туралы айтқанда, тек Шығыс пен Батыс қана емес, қазақтың құнарлы топырағынан өсіп, Отырар өркениетімен нәр еткенінде ұмытпау керек. Араб елінде бай мұра қалдырып, «Шығыс аристотелі» атанған Әл-Фараби есімі берілді. Міне, ол сексен жасқа толғанда, өмірімен қоштасады. Ол: «мен Қыпшақ елінде атақ іздемедім. Мен білім іздеп келдім, бұл білімді араб елінен таптым, бірақ менің Қыпшақ еліне деген махаббатым шексіз», - деп жазды ол өз өлеңінде.

Ол әдемі өлеңдер айтып, қобызда ойнады. Біз-қобыз аспабын жасап, күй шығарған Қорқыт Ата дейміз. Шын мәнінде, Қорқыт атадан кейін әл-Фараби ойшыл, көп тілді, қобызды дамытып, құлағында ойнайтын адам болды. Әл-Фараби-қазақ өркениетінің, музыка философиясының негізін қалаған ұлы ойшыл. Бірақ ол-барлық түркі халықтарына ортақ адам, өйткені қазақ қана емес, қазақ халқы да өмір сүрді. Әл-Фараби мұрасы түркі халықтарын біріктіретін рухани негіз болып табылады деп айтуға болады.

Орта ғасырларда ғалым-энциклопедист Әл-Фарабидей ғұлама болған жоқ. 1980 жылдардан бастап фарабитану деп аталатын жаңа бағыт пайда болды. Әлемдік және отандық фарабитану бар. Әл-Фараби шетелде емес, тәуелсіз елдің мемлекеттік мүддесі мен ұлттық ұстанымына қызмет етуге тиіс. Сондықтан біз әл-Фарабидің ғылыми-философиялық мұрасын біліп қана қоймай, жас ұрпақтың санасына сіңіруіміз керек. Біз әл-Фарабидің мұрасы, Әл-Фараби әлемі туралы аз білеміз. Оның құпиясы әлі толық ашылған жоқ. Ол-әлем халықтарын біріктіретін тұлға.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:

1.Қазақ әдебиеті. Энциклопедиялық анықтамалық. Алматы «Аруна Лтд» 2010ж.

2. Н.Келімбетов. “Көркемдік дәстүр жалғастығы”. Астана. “Елорда”-2000ж.
3. Ә.Дербісәлиев. “Қазақ даласының жұлдыздары”. Алматы-1995жыл.
4. Ж. Алтаев. “Философия және мәдениеттану”. Алматы, 1998жыл.