Мaзмұны

I Кiрiспe ................................................................................................................4

IІ зЕРТТЕУ бөлiм.................................................................................................6

2.1 Ұршықтың тарихы мен оның қазақ мәдениетіндегі

маңызынзерттеу.......................................................................................................6

2.2 Ұршықтың психологияға әсері.........................................................................7

2.3 Ұршық дәстүрінің қазіргі жағдайы..................................................................9

ІІІ Қoрытынды..................................................................................................11

ІҮ пайдаланылған әдeбиeттeр............................................................12

Aннoтaция

Ұршық – қазақ халқының дәстүрлі қолөнерінде маңызды орын алатын жүн иіру құралы. Ол қой жүнін жіпке айналдыруда қолданылған ең көне технологиялық бұйымдардың бірі. Ұршық арқылы алынған жіп кейін түрлі тұрмыстық бұйымдар мен киім жасауға негіз болды. Қазақ мәдениетінде ұршық тек тұрмыстық зат емес, әйелдің шеберлігін, инабаттылығын, төзімділігін, ұқыптылығын білдіретін психологиялық-рухани мәні бар символ ретінде танылған. Ұршықтың айналу процесі – адамның ойын жинақтау, сабыр сақтау, бір істі жүйелі жалғастыру идеясымен сабақтасты. Осылайша ұршық — дәстүр, қолөнер, ұлттық құндылық және тарихи психологияны байланыстыратын киелі этнографиялық зат.

Aннoтaция

Веретено – один из древнейших традиционных инструментов казахского народа, используемый для прядения шерсти. С помощью веретена мягкая овечья шерсть превращалась в нить, которая затем служила основой для изготовления одежды и предметов быта. В казахской культуре веретено символизирует не только труд и ремесло, но и женскую мудрость, скромность, аккуратность и терпение. Процесс вращения веретена ассоциируется с сосредоточенностью, внутренним спокойствием и последовательностью действий. Таким образом, веретено объединяет в себе традицию, этнографию, ручной труд и историческую психологию, являясь значимым элементом национальной духовной культуры.

І Кiрiспe

Қазақ халқының бай мәдени мұрасы мен тұрмыстық өнерінің бір бөлігі ұршық. Ұршық — ежелден бері әйелдердің киім-кешекке, тұрмысқа қажетті жіп иіру құралы ретінде қолданылып келген еңбек құралы. Ол тоқыма өнерінің дамуына, киіз басу мен жүн иіру дәстүрінің сақталуына зор үлес қосқан.

Ұршықтың көмегімен жүннен, түбіттен, мақтадан жіп иіріп, одан кейін киім-кешек, алаша, кілем, шұлық сияқты бұйымдар тоқылған. Бұл құрал тек тұрмыстық қажеттілік қана емес, сонымен қатар қазақ халқының эстетикалық талғамын, шеберлігін, қолөнер мәдениетін айқындайтын нышан ретінде де қарастырылады.

Бүгінгі таңда ұршықты қолдану сиреп кеткенімен, оны зерттеу арқылы ата-бабамыздың өмір салтын, қолөнер дәстүрлерін және экологиялық таза тұрмыс мәдениетін танып-білуге болады. Осы ғылыми жобада ұршықтың тарихы, жасалу ерекшелігі, түрлері мен қазіргі заманға бейімделуі қарастырылады.

Зерттеу өзектілігі: Қазіргі заманда балалар мен жасөспірімдердің еңбекке қызығушылығы төмендеп барады. Қазақтың ұлттық қолөнері – жастарды еңбекке баулудың тиімді құралы бола алады. Солардың бірі – ұршықпен жіп иіру. Бұл – ұмыт бола бастаған, бірақ тәрбиелік мәні жоғары дәстүр. Осыны зерттеу – ұлттық мәдениетті сақтау мен еңбекке тәрбиелеудің бір жолы.

Зерттеу мақсаты: Ұршық арқылы еңбекке баулу дәстүрінің қазіргі жағдайын зерттеу, оның тәрбиелік мәнін ашу және мектеп оқушылары арасында қызығушылықты арттыру жолдарын ұсыну.

Зерттеу міндеттері:

• Ұршықтың шығу тарихын,түрлерін,қолдану жолдарын анықтау:

• Еңбек тәрбиесімен байланысын ашу;

• Қазіргі балалар мен жасөспірімдердің бұл дәстүр туралы көзқарасын білу;

• Ұршықтың жаңғырту жолдарын ұсыну.

Зерттеу гипотезасы: Егер ұршық һарқылы еңбекке баулу дәстүрін мектеп бағдарламасына енгізсе,оқушылардың еңбекке қызығушылығы мен ұлттық мәдениетке құрметі артады.

Зерттеу жұмысының міндеттері:

• туризмнің мектеп оқушысының дамуына әсері туралы әдебиеттерді зерттеу;

- табиғатта өмір сүрудің жолдары мен әдістерін игеру;

- Маңғыстау облысының туризмі жайлы зерттеу;

- алынған нәтижелерді талдаңыз, тұжырымдар жасаңыз.

Зерттеу нысаны: технология және өнер

Зерттеу гипотезасы:

Зерттеу әдістері:

- ғылыми-әдістемелік әдебиеттерді зерттеу;

- практикалық эксперимент;

Практикалық маңыздылығы: зерттеулерді ұршық арқылы еңбекке баулу дәстүрінің қазіргі жағдайын зерттеп, оның тәрбиелік мәнін ашу және мектеп оқушылары арасында қызығушылықты арттыру жолдарын ұсыну мақсатында сыныптан тыс іс-шараларда қолдануға болады.

ІІ ЗЕРТТЕУ БӨЛІМ

2.1 Ұршықтың тарихы мен оның қазақ мәдениетіндегі маңызын зерттеу.

Қазақ халқының тұрмысында ұрпақтан-ұрпаққа мирас болып келе жатқан бай рухани және материалдық мәдени мұралардың бірі-қолөнер бұйымдары. Солардың ішінде ерекше маңызға ие құрал-ұршық.

Ұршық — жүн, түбіт, мақта сияқты табиғи талшықтардан жіп иіруге арналған қарапайым әрі тиімді еңбек құралы. Бұл құрал әйелдердің күнделікті тіршілігінде кеңінен қолданылып, тұрмыстық қажеттіліктерге арналған мата, жіп, тоқыма бұйымдарын дайындауда маңызды рөл атқарған.

Ұршықтың тарихы көне дәуірлерге — көшпелі кезеңдерге дейін барады. Археологиялық деректер мен этнографиялық жазбаларда ұршықпен иірілген жіптер, түрлі жүн бұйымдары туралы айтылады. Қазақ аналары мен әжелері жүнді иіріп, одан киіз, алаша, арқан, шекпен сияқты тұрмысқа қажетті заттар жасаған. Бұл дәстүр тек тұрмысты қамтамасыз ету ғана емес, сонымен бірге қыз балаға еңбекке баулудың, тәрбиелеудің де бір әдісі болған.

Ұршық көбінесе ағаштан жасалған. Кейде оның ұшы темірден немесе сүйектен де болуы мүмкін. Қолдану тәсілі өте қарапайым: бір қолмен ұршықты айналдырып, екінші қолмен жүнді соза отырып, жіп иіреді. Бұл жұмыс ерекше төзімділікті, ұқыптылықты және сабырлықты талап етеді.

Ұршық арқылы еңбекке баулу дәстүрі — қазақ халқының ұрпақ тәрбиесіндегі маңызды салт-дәстүрлерінің бірі. Бұл дәстүр әсіресе қыз балаларды еңбекке, ұқыптылыққа, төзімділікке, сабырлыққа баулу мақсатында қолданылған. Қазақ отбасы тәрбиесінде қыз баланың қолөнерге бейім болуы ерекше маңызды саналған. Ұршық — сол тәрбиенің алғашқы баспалдағы

Қазақта «Ұршық иірген қыз – ұяң болады» деген сөз бекер айтылмаған. Бұл — ұршықпен жұмыс істеудің тек еңбек емес, мінез тәрбиесіне де ықпал ететінін білдіреді. Қыз баланың шеберлігі мен тәрбиелілігі осы қолөнер арқылы бағаланған.

Жүннен ұршықпен тоқыма тоқитын жіп алу жолы :

1. Қойдың жүнін қырқып , ешкінің түбітін тарап алады;

2. Қой жүнін жуып алады;

3. Қой жүнін таяқпен сабайды және қоқыстан тазартады;

4. Ешкі жүнін түтіп , қоқыстардан тазалайды;

5. Жүнді шүйкелейді ( ұзынша бөліктерге бөледі);

6. Дайын жүнді ұршықпен иіреді;

Жүннен ұршықпен иіріліп , тоқылған бұйымдардың ерекшелігі:

- Экологиялық таза өнім

• Сапасы жоғары;

• Тапсырыс берушінің қалауы мен қажеттілігі ескеріледі;

• Ерекше сыйлық болады;

Бүгінде ұршықпен жіп иіру сирек кездесетін өнерге айналған. Алайда бұл дәстүр халқымыздың мәдени мұрасы ретінде зерттеуге, сақтауға және кейінгі ұрпаққа үйретуге лайық . Бұл — тек қолөнер емес, ұлт тәрбиесін сақтаудың да жолы. [1].

2.2 Ұршықтың психологияға әсері – бұл дәстүрлі құралдың тек тұрмыстық немесе мәдени ғана емес, адамның ішкі жан дүниесіне, мінез-құлқы мен психологиялық қалпына да оң ықпалы бар екенін көрсетеді. Ұршықпен жұмыс істеу – медитативті, тыныш, бірқалыпты процесс, ал мұндай әрекеттердің психологиялық пайдасы мол.

Ұршықтың психологияға оң әсері:

1. Сабыр мен шыдамдылықты қалыптастырады

• Ұршық иіру – бірден нәтиже бермейтін, ұзақ уақытты қажет ететін іс. Бұл адамды сабырлы, төзімді болуға үйретеді.

• Әсіресе қыз балаларға ерте жастан ұршық үйрету – мінезді қалыптастырудың бір жолы болған.

2. Жүйкені тыныштандырады

• Бір ырғақпен қайталанатын қимылдар (мысалы, ұршық айналдыру) адамның миына тыныштық пен қауіпсіздік сигналын береді.

• Бұл — қазіргі тілмен айтқанда, медитацияға ұқсас процесс.

• Стресті азайтады, ойды жинақтауға көмектеседі.

Ұршықты айналдыру – барысында белгілі бір ырғақта қайталанатын, бірқалыпты қимыл. Бұл:

• Миды тыныштандырады

• Зейінді бір нүктеге шоғырландырады

• Ойды тыныштандырып, күйзелісті азайтады

Ұршық иіру барысында адам:

• Қолының қозғалысын бақылайды,

• Жіптің тартылуын сезінеді,

• Айналу ырғағына бейімделеді.

Ұршықты иіру кезінде:

• Қол, көз, иық бұлшықеттері жұмсақ қимылдайды,

• Ми әрекеті бәсеңдеп, тынышталады.

Бұл – психофизикалық үйлесімділікке жетудің табиғи жолы. Мұндай жаттығулар адамның өзін реттеу қабілетін арттырады.

Ұршықпен ұзақ айналысу:

• Ашуды басады,

• Қобалжуды азайтады,

• Ішкі сабыр мен тұрақтылықты қалыптастырады [2 ].

Ұршықтың психологияға әсері – бұл дәстүрлі құралдың тек тұрмыстық немесе мәдени ғана емес, адамның ішкі жан дүниесіне, мінез-құлқы мен психологиялық қалпына да оң ықпалы бар екенін көрсетеді. Ұршықпен жұмыс істеу – медитативті, тыныш, бірқалыпты процесс, ал мұндай әрекеттердің психологиялық пайдасы мол.

Ұршық – тек жіп иіру құралы емес, адамның ішкі тыныштығын табуына, сабырлы әрі жинақы болуына көмектесетін психологиялық құрал. Бүгінгі таңда арт-терапия, менталды денсаулық, mindfulness сияқты бағыттар кең таралып жатқанда, ұршық сияқты ұлттық дәстүрлі әрекеттерді қайта қарастырып, психологиялық көмек ретінде қолдануға да болады. [3].

2.3 Ұршық дәстүрінің қазіргі жағдайы — бұл тақырып ұлттық қолөнер мен тәрбиелік дәстүрлердің бүгінгі қоғамдағы рөлін түсінуге мүмкіндік береді. Қысқаша айтқанда, ұршық иіру дәстүрі қазіргі таңда кең таралмағанымен, ұлттық мұраны жаңғырту жолында қайта қолға алынуда.

- Ұршық ұлттық мәдениет пен этнография нышаны ретінде музейлерде, көрмелерде көрсетіледі.

- Қазақтың қолөнер шеберлері мен этноауылдарда ұршықпен жіп иіруді көрсету мақсатында пайдаланады.

-Мәдени шараларда, мерекелік көрмелерде ұлттық бұйым ретінде насихатталып жүр.

Сирек қолданылатын дәстүр

• Қазіргі кезде ұршықты күнделікті өмірде қолданылатындар аз;

• Тоқыма өнімдері өндірістік жолмен дайындалғандықтан,қолмен жіп иіру қажеттілігі жойылған;

• Жас ұрпақ бұл құрал мен істің не екенін біле бермейді.

Ұршық дәстүрі бүгінгі күні тұрмыстық қажеттілік ретінде қолданылмайды, бірақ ұлттық рухани мұра, тәрбиелік құрал ретінде маңызы зор. Жаңғырту мен насихаттау арқылы бұл дәстүр болашақ ұрпаққа үлгі бола алады.

Ұршық дәстүрі бүгінгі күні тұрмыстық қажеттілік ретінде қолданылмайды, бірақ ұлттық рухани мұра, тәрбиелік құрал ретінде маңызы зор. Жаңғырту мен насихаттау арқылы бұл дәстүр болашақ ұрпаққа үлгі бола алады.Ұршық иіру дәстүрі — қазақ халқының еңбекке, ұқыптылыққа, сабыр мен төзімділікке баулитын терең тәрбиелік мәні бар көне мұрасы. Бүгінде бұл дәстүр тұрмыста кеңінен қолданылмаса да, мәдени құндылық ретінде өз маңызын жоғалтқан жоқ. Қазіргі заманда ұршық тек қолөнердің символы ғана емес, ұлттық болмысты сақтаудың, жас ұрпаққа рухани тәрбие берудің құралына айналып келеді. [4].

Практикалық бөлім : № 1 Сауалнама

Қатысқаны : 14 оқушы

1.Ұршықты білесің бе? «иә» - 3; «жоқ»-11

2.Ұршықты ұстап көрдің бе? «иә» - 2; «жоқ»-12

3. Ұршықтың денсаулыққа пайдасын білесің бе? «иә» - 1, «жоқ» - 13; 4.Ұршықпен иірілген жіптен не жасайтынын білесің бе? «иә»-10, «жоқ» 4.

5. Ұршық туралы қосымша білгілерің келе ме? «иә» -14

Алған сауалнаманың қорытындысы мынадай :

1.Оқушылардың көбісі ұршық жайлы білмейді.

2.Оқушыларды ұршық туралы мәліметтер қызықтырды.

3.Ұршықпен иіріліп , тоқылған бұйымдар жылы болатынын түсінді.

Қорытынды

Ұршық – көнеден келе жатқан, ұрпақтан – ұрпаққа жалғасқан колөнер бұйымы. Таза жүннен ұршықпен иіріліп тоқылған киімдер адам денсаулығына пайдасы мол. Қой жүнінен тоқылған киім денеге микромассаж жасап, қанның айналуын жақсартады. Жылуды сақтап, суық күндері адамның бойын тоңдырмайды. Және ұршық иіріп отырған адамның дене қозғалысы көп болады. Ол да ұршықтың бір пайдасы. Сондықтан, ұршық иіріп , тоқма тоқу үрдісін жалғастыру өте қажет іс.

Ұршық – тек жүн иіретін құрал емес, ол – қазақ әйелінің төзімі, тазалығы, сабыры мен ойдың жинақылығының символы.
Иірілген жіп секілді өмір де біртіндеп, байқап, оймен, ниетпен түзеледі.
Дәстүрде ұршық – қол еңбегінің, ішкі тыныштықтың және отаншыл ұрпақ тәрбиесініңкөрінісі.Өткеннің ізімен жіпті иіргендей, біз де тарихты танып, болашаққа дұрыс бағыт беруіміз керек.
Ұршық бізге: «Әр істі ретімен, сабырмен бастасаң – нәтижесі мықты болады» деген ұлттық психологияны меңгертеді.

Ұсыныстар:

1. Ұршықпен (зерделі зейін) жаттығуларын дамыту

   • Ұршықты пайдаланып, тыныштық пен зейінге бағытталған арнайы жаттығулар топтамасын жасау.

   • Бұл жаттығулар мектеп оқушыларына, студенттерге және ересектерге арналған болуы керек.

   • Бұл баланың шығармашылығын дамытып қана қоймай, мінезін де сабырлы етеді.

2. Ұлттық-мәдени құндылықтарды психологиялық даму құралы ретінде насихаттау

   • Ұршықтың тек мәдени немесе тарихи емес, психологиялық пайдасы бар екенін халыққа кеңінен жеткізу.

   • БАҚ-та, әлеуметтік желіде, мектеп семинарларында ұршықпен байланысын таныту.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Әбдуалиева, Б. Қазақтың қолөнері мен тұрмыстық бұйымдары. — Алматы: Рауан, 2012.

2. Тәтімов, Ә. Қазақ халқының тұрмыс-салт дәстүрлері. — Алматы: Атамұра, 2010.

3. Сейіт К. Қолөнер — халық қазынасы. — Алматы: Өнер, 2008.

4. Интернет көздері:

• https://e-history.kz — Қазақстан тарихы порталы.

• https://kitap.kz — Ұлттық кітапхананың онлайн базасы.