«ИНТЕРНЕТ ЦЕНЗУРАСЫ МЕН СӨЗ БОСТАНДЫҒЫ»

Аксалов Мейрамбек 1 курс
«Жаңаөзен қызмет көрсету және жаңа технологиялар колледжі»
Ғылыми жетекшісі: Нұрсұлтанова Венера Саламатқызы
Өндірістік оқыту шебері,педагог-модератор

Тақырыптың өзектілігі
Қазіргі цифрлық дәуірде интернет тек ақпарат алмасу құралы ғана емес, сонымен қатар пікір білдірудің, қоғамдық пікір қалыптастырудың басты платформасына айналды. Бұл жаңа мүмкіндіктермен бірге жаңа сын-қатерлерді де ала келді – оның ішінде интернет цензурасы мен сөз бостандығы арасындағы тепе-теңдік мәселесі өзекті болып отыр.
Интернет – ақпарат алмасудың және пікір білдірудің ең кең таралған құралдарының бірі. Қазіргі таңда адамдардың көпшілігі интернетті тек ақпарат іздеу үшін ғана емес, сонымен қатар жеке пікірлерін білдіру, әлеуметтік мәселелерді талқылау, идеялармен бөлісу үшін пайдаланады. Алайда, интернетте сөз бостандығы мен оның шекаралары арасында жиі қайшылықтар туындайды. Интернет цензурасы – бұл белгілі бір ақпараттың немесе пікірлердің таралуын шектеу немесе тоқтату әрекеті. Бұл құбылыс қоғамның дамуына түрлі әсерлер тигізеді, себебі сөз бостандығы мен ақпараттық қауіпсіздік арасындағы баланс өте нәзік.
Интернет цензурасы дегеніміз не?
Интернет цензурасы – мемлекеттің немесе жеке ұйымдардың интернеттегі белгілі бір ақпаратты бұғаттау, шектеу немесе бақылауға алу әрекеттері. Ол үкіметтер, компаниялар немесе басқа да саяси топтар арқылы жүзеге асырылуы мүмкін. Цензура көбінесе қоғамдық пікірге әсер ету, қоғамдағы тәртіпті сақтау немесе ұлттық қауіпсіздікті қамтамасыз ету мақсатында қолданылуы мүмкін.
Интернет цензурасы бірнеше түрге бөлінеді:
1.Мазмұнды цензуралау – белгілі бір веб-сайттар, әлеуметтік медиа платформалар, жаңалықтар ресурстары немесе блогтар бұғатталады.
2.Байланыс жолдарын бұғаттау – интернет байланысы белгілі бір аймақтарда немесе елдерде шектеледі.
3.Ақпаратты жою – тек нақты мақалалар, посттар немесе жазбалар ғана емес, толық ақпараттық ресурстар да жойылуы мүмкін.
4. Пікірлерді бақылау: Әлеуметтік медиа платформаларында немесе форумдарда қолданушылардың пікірлерін жою немесе өзгерту.
5.Техникалық шектеулер: Мемлекеттер немесе компаниялар интернетке кіруді шектеу немесе баяулатуға әрекет етеді. Мысалы, белгілі бір аймақтардағы интернет байланыс жылдамдығы төмендетіледі.
6.Жалған ақпаратқа қарсы шаралар: Кейбір елдерде жалған ақпаратты таратуға қарсы күрес ретінде арнайы заңдар қабылданады, бұл сөз бостандығының шектеуіне әкеп соғуы мүмкін.
Интернет цензурасының себептері
Интернет цензурасы әртүрлі себептермен қолданылуы мүмкін:
Ұлттық қауіпсіздік: Кейбір мемлекеттер үшін интернетте таралатын ақпарат ұлттық қауіпсіздікке зиян келтіруі мүмкін деп есептеледі. Сондықтан олар қауіпсіздікті сақтау мақсатында кейбір ақпараттарды шектейді.
Әлеуметтік тәртіп: Әлеуметтік тұрақтылықты сақтау үшін кейбір ақпараттар немесе пікірлердің таралуын шектеу қажет деп саналады. Бұл, әсіресе, саяси немесе әлеуметтік тақырыптарда жиі кездеседі.
Заңсыз әрекеттерге қарсы күрес: Интернетте заңсыз әрекеттерді, мысалы, киберқылмыстарды, экстремизмді, терроризмді немесе есірткі саудасын насихаттау мақсатында контентті шектеу.
Мәдени және моральдық нормалар: Кейбір мемлекеттерде интернетте таралатын ақпараттардың мәдени немесе моральдық тұрғыдан қабылданбайтындығына байланысты цензура қолданылуы мүмкін.
Сөз бостандығы және интернет
Сөз бостандығы – кез келген адамның өз пікірін, көзқарасын еркін білдіру құқығы. Бұл құқық халықаралық құқықтар мен конституцияларда бекітілген. Дегенмен, сөз бостандығының да өз шекаралары бар. Мысалы, бір адамның еркіндігі басқа адамның құқығын бұзбауы керек. Сондықтан, кейде сөз бостандығы мен интернет цензурасы арасында баланс табу қиынға соғады.
Интернетте сөз бостандығын қорғау үшін кейбір негізгі принциптер ұсынылған:

Пікір алуандығы: Әр адам өз пікірін білдіруге құқылы, сондықтан қоғамда әртүрлі көзқарастардың бар болуы маңызды.

Ақпаратқа қол жеткізу: Интернетте ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі адамның білім алуына және өз пікірін қалыптастыруына мүмкіндік береді.

Жалған ақпаратқа қарсы күрес: Сөз бостандығының кейбір шектеулері жалған немесе манипуляциялық ақпараттарды таратуға тосқауыл қою үшін қажет болуы мүмкін.

Интернет цензурасының әсері

Интернет цензурасы қоғамға әртүрлі әсер етуі мүмкін:

Ақпараттың шектелуі: Цензура арқылы кейбір ақпаратқа қол жеткізу мүмкіндігі жоғалады, бұл азаматтардың толық әрі дұрыс ақпарат алуына кедергі келтіруі мүмкін.

Сенімділік мәселелері: Қоғамның интернеттегі ақпараттарға деген сенімі төмендеуі мүмкін, себебі адамдар кейбір ақпараттың шектелуі немесе жасыруы туралы күмәнданады.

Креативтілікті шектеу: Интернет платформаларының, әсіресе әлеуметтік медиа мен блогтардың цензураға ұшырауы шығармашылық процесстерге, жеке жобаларға және пікірталастарға зиян келтіруі мүмкін.

Қоғамдық пікірдің манипуляциясы: Цензура үкіметтер немесе ірі ұйымдар тарапынан қоғамдық пікірді басқару құралы ретінде қолданылуы мүмкін. Бұл демократияға қауіп төндіреді, өйткені халықтың өз пікірін еркін білдіруі қиындайды.

Интернеттегі цензура: қажеттілік пе, әлде шектеу ме?
Интернеттегі цензура әр елде әртүрлі деңгейде жүзеге асады. Кейбір мемлекеттер оны ұлттық қауіпсіздік, қоғамдық тәртіп және жалған ақпаратпен күрес мақсатында енгізеді. Алайда, кейбір жағдайларда бұл шектеулер сөз бостандығын басып-жаншу құралына айналып кетуі мүмкін.
Қазақстанда да соңғы жылдары әлеуметтік желілерге қатысты белгілі бір шектеулер енгізіліп, кейбір контенттер бұғатталуда. Бұл үдерістер қоғамда үлкен пікірталас туындатуда.

Жұмысшылар мен жастар арасындағы рөлі
Жұмысшы мамандық иелері мен жастар – ел болашағының тірегі. Олар интернет арқылы білім алып, тәжірибе алмасып, еңбек нарығында өз орнын табуда. Бірақ сөз бостандығына қысым көрсетілуі, цензураның шектен тыс күшеюі олардың әлеуетін толық ашуға кедергі келтіруі мүмкін.
Осы себепті интернет еркіндігі – тек саяси мәселе емес, ол сонымен қатар экономикалық және әлеуметтік дамудың бір бөлігі болып табылады.

Тепе-теңдік табу жолдары

Мемлекет пен азаматтық қоғам арасында диалог орнату.

Ақпараттық сауаттылықты арттыру.

Жалған ақпаратпен күресудің тиімді, ашық тәсілдерін қолдану.

Цензура мен сөз бостандығы арасындағы заңдық шеңберлерді нақтылау.

Қорытынды

Интернет цензурасы мен сөз бостандығы арасындағы баланс өте нәзік. Сөз бостандығы маңызды болса да, кейде қоғамның мүддесін қорғау үшін белгілі бір шектеулер енгізілуі мүмкін. Бірақ, бұл шектеулерді қатаң бақылап, оларды қажетсіз түрде қолданбау маңызды. Ақпараттық қауіпсіздік пен сөз бостандығын сақтау арасында дұрыс баланс табу демократиялық қоғамдардың негізгі мақсаттарының бірі болуы керек. Әрбір азаматқа өз пікірін еркін білдіруге мүмкіндік беру – біздің қоғамның прогреске жетуі үшін маңызды. Интернет цензурасы мен сөз бостандығы – бір-бірімен тығыз байланысты және өзара теңестірілуі тиіс ұғымдар. Демократиялық қоғам құру жолында бұл мәселеде ашықтық пен әділеттілік басты қағида болуы тиіс. Жұмысшы қауым мен жастар бұл процесте белсенді рөл атқаруы қажет, себебі олар – елдің дамуына тікелей үлес қосатын маңызды күш.