XV–XVI ҒАСЫРЛАРДАҒЫ ГЕРМАНИЯДАҒЫ ГУМАНИСТІК ҚОЗҒАЛЫС ЖӘНЕ ОНЫҢ ЕУРОПАЛЫҚ ӨРКЕНИЕТКЕ ЫҚПАЛЫ

Аңдатпа

Бұл мақалада XV–XVI ғасырлардағы Германиядағы гуманизмнің қалыптасуы, дамуы және оның өзіндік ерекшеліктері қарастырылады. Германиядағы гуманистік қозғалыстың Италиядағы Қайта өрлеу дәуірімен байланысы, сондай-ақ оның неміс қоғамының рухани, мәдени және діни өміріне ықпалы талданады. Гуманизмнің негізгі өкілдерінің қызметі мен идеялары зерттеліп, олардың Реформация үдерісіне әсері айқындалады. Сонымен қатар неміс гуманизмінің ұлттық сипаттары, университеттер мен баспа ісінің дамуы арқылы таралу ерекшеліктері көрсетіледі. Мақалада тарихи-салыстырмалы және мәдени-тарихи зерттеу әдістері қолданылды.

Кілт сөздер: гуманизм, Германия, Қайта өрлеу, Реформация, университеттер, филология, Эразм Роттердамский, Иоганн Рейхлин, Ульрих фон Гуттен.

Кіріспе

XV–XVI ғасырлар Еуропа тарихында терең мәдени және рухани өзгерістер кезеңі болды. Бұл дәуірде ортағасырлық дүниетаным әлсіреп, адамның тұлғалық мүмкіндіктерін жоғары бағалайтын жаңа көзқарастар қалыптасты. Осындай өзгерістердің негізінде гуманизм идеялары дүниеге келді. Гуманизм алғашында Италияда пайда болғанымен, кейін Батыс және Орталық Еуропа елдеріне кеңінен таралды. Солардың ішінде Германиядағы гуманизм ерекше орын алады.

Германиядағы гуманизм италиялық үлгіні толық қайталамады. Оның басты ерекшелігі – діни-моральдық мәселелерге ерекше назар аударуы және кейінгі Реформация қозғалысымен тығыз байланыста дамуы болды. Неміс гуманистері антикалық мұраны зерттеумен қатар, қоғамдағы діни қайшылықтарды сынап, білім беру ісін жаңғыртуға ұмтылды.

Зерттеу тақырыбының өзектілігі Германиядағы гуманизмнің Еуропалық мәдениет пен тарихи ойдың дамуына елеулі ықпал етуімен түсіндіріледі. Сонымен қатар бұл кезеңдегі гуманистік идеялар қазіргі заманғы білім беру, зайырлылық және адам құндылықтары ұғымдарының қалыптасуына негіз болды.

Германиядағы гуманизмнің қалыптасу алғышарттары

XV ғасырдың екінші жартысында Германияда экономикалық және мәдени өзгерістер күшейді. Қалалардың өсуі, сауданың дамуы және университеттердің көбеюі гуманистік идеялардың таралуына қолайлы жағдай жасады. Германиядағы ірі университеттер — Гейдельберг университеті, Кельн университеті және Эрфурт университеті — гуманистік білімнің орталықтарына айналды.

Сонымен қатар кітап басу ісінің дамуы гуманизмнің таралуына үлкен ықпал етті. XV ғасырдың ортасында Иоганн Гутенберг ойлап тапқан баспа станогы ғылыми еңбектердің кең таралуына мүмкіндік берді. Антикалық авторлардың шығармалары, латын тіліндегі мәтіндер және гуманистік трактаттар Германия қалаларында тез тарала бастады.

Неміс гуманизмінің қалыптасуына Италиямен мәдени байланыстар да әсер етті. Көптеген неміс ғалымдары Италия университеттерінде білім алып, кейін өз елдерінде гуманистік идеяларды насихаттады. Алайда Германияда гуманизм таза зайырлы сипат алмады. Ол көбіне діни реформалармен ұштасып отырды.

Неміс гуманизмінің негізгі ерекшеліктері

Германиядағы гуманизмнің басты ерекшеліктерінің бірі — оның діни сипатта болуы. Итальян гуманистері көбіне антикалық мәдениетке және адамның шығармашылық мүмкіндіктеріне назар аударса, неміс гуманистері христиандық мораль мен шіркеу реформасына басымдық берді.

Неміс гуманистері схоластиканы қатты сынға алды. Ортағасырлық мектептердегі догматикалық оқыту тәсілдері гуманистердің пікірінше адамның еркін ойлау қабілетін тежеді. Сондықтан олар антикалық тілдерді, әсіресе латын және грек тілдерін оқытуды қолдады.

Тағы бір ерекшелік — гуманизмнің ұлттық сипат алуы. Неміс гуманистері Германияның мәдени бірлігін нығайтуға тырысты. Олар ұлттық тарихқа қызығушылық танытып, неміс халқының мәдени мұрасын зерттеді. Бұл үдеріс кейін ұлттық сана-сезімнің қалыптасуына әсер етті.

Сонымен қатар неміс гуманизмі Реформациямен тығыз байланыста дамыды. Гуманистердің шіркеуді сынауы XVI ғасырдағы діни реформалардың алғышарттарын қалыптастырды. Кейбір гуманистер Реформацияны қолдаса, кейбіреулері діни қақтығыстардан бас тартуға тырысты.

Германия гуманизмінің көрнекті өкілдері

Неміс гуманизмінің маңызды өкілдерінің бірі — Иоганн Рейхлин. Ол көне тілдерді зерттеп, әсіресе еврей тілін оқытуды қолдады. Рейхлин шіркеудің діни әдебиеттерді жою әрекеттеріне қарсы шығып, еркін ғылыми зерттеуді қорғады. Оның қызметі гуманистік филологияның дамуына үлкен үлес қосты.

Тағы бір ірі гуманист — Ульрих фон Гуттен. Ол өз шығармаларында католик шіркеуінің кемшіліктерін өткір сынға алды. Гуттен гуманизм мен Реформация арасындағы байланысты нығайтқан тұлғалардың бірі болды.

Эразм Роттердамский Германияда өмір сүрмесе де, оның идеялары неміс гуманистеріне зор ықпал етті. Эразм білім мен моральдық жаңаруды қолдап, шіркеуді бейбіт жолмен реформалауды ұсынды. Оның еңбектері Германия университеттерінде кең таралды.

Сонымен қатар Филипп Меланхтон гуманистік білім беру жүйесін дамытуда маңызды рөл атқарды. Ол мектеп реформаларын жүргізіп, гуманистік педагогиканың қалыптасуына ықпал етті.

Гуманизм және Реформация

XVI ғасырда Германияда басталған Реформация қозғалысы гуманизммен тығыз байланысты болды. Мартин Лютер бастаған діни реформалар шіркеудің беделіне күмән келтіріп, христиандықтың бастапқы қағидаларына қайта оралу идеясын көтерді.

Гуманистер мәтіндерді түпнұсқадан зерттеуді талап етті. Бұл бағыт Киелі кітапты жаңа көзқараспен қарастыруға мүмкіндік берді. Латын тілінен бөлек, грек және еврей тілдерін зерттеу арқылы діни мәтіндердің бастапқы мағынасына назар аударылды.

Дегенмен гуманизм мен Реформация арасында айырмашылықтар да болды. Гуманистер көбіне мәдени және білім беру реформаларын қолдаса, реформаторлар діни өзгерістерге басымдық берді. Кейбір гуманистер діни қақтығыстардың күшеюіне қарсы болды. Соған қарамастан гуманистік идеялар Реформацияның интеллектуалдық негізін қалады.

Қорытынды

XV–XVI ғасырлардағы Германиядағы гуманизм Еуропалық Қайта өрлеу мәдениетінің маңызды құрамдас бөлігі болды. Ол Италиядағы гуманизм ықпалымен қалыптасқанымен, өзіндік ұлттық және діни ерекшеліктерімен дараланды. Неміс гуманистері білім беру жүйесін реформалауға, антикалық мұраны зерттеуге және еркін ойлауды дамытуға үлкен үлес қосты.

Германиядағы гуманизмнің басты ерекшелігі оның Реформациямен тығыз байланысында болды. Гуманистік идеялар шіркеуді сынауға, діни мәтіндерді қайта қарастыруға және қоғамның рухани жаңаруына ықпал етті. Сонымен қатар бұл қозғалыс ұлттық мәдениеттің дамуына және ғылыми ойдың қалыптасуына негіз қалады.

Осылайша, Германиядағы гуманизм тек мәдени құбылыс қана емес, Еуропаның әлеуметтік және рухани дамуына әсер еткен тарихи қозғалыс ретінде бағаланады.

Пайдаланылған әдебиеттер

1. Брагина Л.М. История культуры стран Западной Европы в эпоху Возрождения. – Москва, 1999.

2. Гуревич А.Я. Средневековый мир: культура безмолвствующего большинства. – Москва, 1990.

3. Смирин М.М. Немецкий гуманизм эпохи Возрождения. – Москва, 1978.

4. Похвала глупости / Эразм Роттердамский.

5. 95 тезисов / Мартин Лютер.

6. Burke P. The Renaissance. – London, 1997.

7. Nauert C. Humanism and the Culture of Renaissance Europe. – Cambridge, 2006.