Ядролық физика және жаһандық саясат: атом қуаты мен қауіпсіздік мәселелері

Талантұлы Нұржанат

Ғылыми жетекші:Бркенова Асемгуль Сексенбаевна, физика магистрі, математика, физика және информатика кафедрасының оқытушысы

Ш.Уәлиханов атындағы Көкшетау университеті, Көкшетау қ.

talantnurzanat@gmail.com

Аңдатпа: Бұл мақалада ядролық физика негіздеріне сүйене отырып, атом қуатының халықаралық саясаттағы орны мен ядролық қауіпсіздікке қатысты негізгі мәселелер талданады. XXI ғасырда энергетикалық қауіпсіздік пен климаттың өзгеруіне қарсы күрес мәселелері жаһандық саясаттың басты тақырыптарының бірі болып отыр. Осы тұрғыда ядролық энергетика – қуатты, көміртегінен таза энергия көзі ретінде қарастырылуда. Алайда, атом энергиясының саяси, экологиялық және қауіпсіздік салдарлары да терең зерттеуді қажет етеді.

Ядролық физиканың негіздері және атом энергиясының әлеуеті

Ядролық энергия – ауыр атом ядроларының (мысалы, уран-235, плутоний-239) бөлінуі немесе жеңіл ядролардың қосылуы нәтижесінде пайда болатын энергия түрі. Бұл энергияны электр қуатын өндіруге қолдануға болады. Қазіргі уақытта көптеген елдерде атом электр станциялары (АЭС) жұмыс істейді. Олар атмосфераға зиянды газдар шығармай, үздіксіз энергия өндіру арқылы климаттың өзгеруіне қарсы күреске үлес қосуда.

Атом энергетикасының жаһандық саясаттағы рөлі

Атом энергиясын бейбіт мақсатта пайдалану – көптеген елдер үшін энергетикалық тәуелсіздік пен тұрақтылықты қамтамасыз ету жолы. Ядролық технологияға ие болу кейбір мемлекеттер үшін саяси бедел мен геосаяси ықпалдың нышанына айналған. Мәселен, Франция, Қытай, Ресей және АҚШ – атом энергетикасын ұлттық стратегияның ажырамас бөлігі ретінде дамытуда.

Алайда, бұл энергия түрінің саяси мәні мен қауіптері де зор. Ядролық қаруларды таратпау келісімі (ЯҚТК) – атом энергиясын тек бейбіт мақсатта қолдануды қамтамасыз етуге бағытталған маңызды халықаралық шарт. Алайда, Иран, Солтүстік Корея сынды кейбір мемлекеттердің ядролық бағдарламалары халықаралық алаңдаушылық тудыруда.

Ядролық қауіпсіздік және экологиялық мәселелер

Атом энергиясын пайдалану жоғары қауіпсіздік шараларын талап етеді. Чернобыль (1986) мен Фукусима (2011) апаттары ядролық технологиялардың қауіптері мен олардан туындайтын ұзақ мерзімді экологиялық зардаптарды көрсетті. Радиоактивті қалдықтарды сақтау, ядролық реакторлардың физикалық қауіпсіздігі және табиғи апаттарға қарсы төзімділігі – шешілуі тиіс негізгі мәселелердің бірі.

Сонымен қатар, ядролық материалдардың террористік ұйымдардың қолына түсу қаупі де бар. Осыған байланысты Халықаралық атом энергиясы агенттігі (МАГАТЭ) ядролық қауіпсіздік стандарттарын қатаң түрде реттеп, елдер арасында ақпарат алмасуды үйлестіреді.

Қазақстанның ядролық энергетикадағы ұстанымы

Қазақстан уран өндірісі бойынша әлемде жетекші орын алады. Алайда, елімізде қазіргі уақытта бірде-бір жұмыс істейтін АЭС жоқ. 1999 жылы Ақтаудағы БН-350 реакторы жабылғаннан кейін ядролық энергетика саласы тоқтап қалған болатын.

Соңғы жылдары Қазақстан үкіметі жаңа АЭС салу мүмкіндігін қарастыруда. Бұл бастама еліміздің энергетикалық тәуелсіздігін нығайту мен көміртегі қалдықтарын азайту мақсатында ұсынылуда. Дегенмен, халықтың күмәні мен экологиялық қауіптерге қатысты алаңдаушылығы ескерусіз қалмауы тиіс.

Қорытынды

Ядролық физика мен атом энергиясы – жаһандық саясаттағы маңызды тақырыптардың бірі. Оның энергетикалық әлеуеті зор болғанымен, қауіпсіздік пен экологиялық мәселелер бірінші кезекте шешілуі қажет. Қазақстан үшін бұл сала – болашақтың энергиясы бола алады, егер ол халықтың сенімі мен халықаралық қауіпсіздік талаптарына сай жүзеге асырылса.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
1. Назарбаев Н.Ә. “Қазақстанның энергетикалық болашағы” – Алматы: Жібек жолы, 2018.
2. World Nuclear Association. “Nuclear Power Reactors: Classification and Operation” – www.world-nuclear.org.
3. IAEA (International Atomic Energy Agency). “Safety Measures in Nuclear Energy” – www.iaea.org.
4. Черкасова И.В., Сидоров П.П. “Ядерная энергетика: современное состояние и перспективы” – Москва: Наука, 2020.
5. Қазақстан Республикасы Энергетика министрлігі. “Қазақстандағы атом энергетикасының даму перспективалары” – www.energo.gov.kz.