Зерде бұзылысы бар балалардың зейінінің даму ерекшеліктері

Жалпы зерде бұзылысы бар балаларға сигналды тану үшін, көбірек уақыт керек, ал танудың өзі тұрақты болмайтыны белгілі. Зерттеуші-ғалымдардың барлығы, зейіннің, оның ішінде ырықты зейіннің жеткіліксіздігі туралы айтады. Ақыл-ой кем балалардың ырықты зейініне енжарлық тән, көңілдері бөлінгіш. Кейбір балаларда, 10–15 минут жұмыс істегеннен кейін, қимыл-қозғалыс, мазасыздық басталады. Ал енді біреулері селқос, енжар күйге ауысады. Ырықты зейін деңгейінің төмендігі, ақыл-ойы кем балалардың ерік-жігер сапаларының жетілмеуімен байланысты. Сонымен бірге, әртүрлі объектілерге балалардың зейіндерінің таралуы, орындалуы мүмкін болмайтын әрекет. Себебі, бала тым шыдамсыз, әлсін-әлсін орнынан, сабаққа қатысы жоқ сұрақтарды қояды, орнында отырып айғай салады т.б. Мұндай қозғыш олигофрендерде, қимыл-қозғалыс белсенділіктері мен көңілдерінің бөлінуі, алаңдау күйлері өте айқын көрінеді. Бұл балалардың жасы ұлғайған сайын, ырықты зейін көлемі ұлғаяды, тұрақтылығы мен таралу қасиеті анағұрлым жақсара түседі, бірақ зейіннің белсенді шоғырлану уақыты, қалыпты құрбыларынан әлдеқайда кем болады.

Танымдық әрекеттің сипаты ең алдымен зейіннің даму ерекшеліктерінен көрінеді. Бұл үдеріс баланың қоршаған шындықты қамтуын, бастапқы өмірлік тәжірибе жинақтауын қамтамасыз етеді, ал ол психикалық үдерістердің дамуының негізін құрайды. Зейін есте сақтаумен тығыз байланысты, ол кез келген интеллектуалдық әрекеттің алғышарты болып табылады. Ақыл-ойында кемістігі бар балалар танымдық әрекет саласында, соның ішінде зейінде тұрақты бұзылыстар мен жеткіліксіз дамуымен сипатталады. Бұл тек нормадан артта қалушылық емес, сонымен қатар дамудың терең өзіндік ерекшелігі ретінде көрінеді.

Ақыл-ойында кемістігі бар балалардың зейіні мәселесіне арналған көптеген зерттеулер бар. О.Е. Фрейеровтың деректеріне сүйенсек, көптеген мұндай балалар назарын шоғырландыра алмайды, бұл олардың орындап отырған әрекеттен алаңдауынан және басқа нысандарға ауысуынан байқалады. Теориялық және эксперименттік психологияда зейін мәселесін іргелі, ерекше мәртебесі бар құбылыс ретінде алғаш В. Вундт қойған. Зейінді зерттеуде Н.Н. Ланге, С.Л. Рубинштейн, Д.Н. Узнадзе, А.Р. Лурия, А.А. Ухтомский, Н.В. Дубровинская және т.б. еңбектерінің маңызы зор.

Зейін мәселесін когнитивтік психологиялық үдеріс ретінде көптеген ғалымдар зерттеген. Ғалымдардың бір бөлігі зейінді дербес психикалық үдеріс деп қарастырса, екінші бір тобы оны қабылдау, ес, ойлау сияқты басқа психикалық үдерістермен тығыз байланыста қарастырады. Бұл- эмоционалдық-перцептивтік, интеллектуалдық және қимыл-қозғалыстық белсенділіктің жоғары деңгейін білдіретін психикалық шоғырлану.

Зейін жеке мазмұнға ие болмай, қабылдау, сөйлеу, ойлау, елестету және басқа да психикалық үдерістердің ішінде көрініс береді. Сонымен қатар зейіннің өзіндік қасиеттері бар, ал олардың жеткілікті деңгейде дамымауы баланың іс-әрекетінде айқын қиындықтарға әкеледі.

Зейін көлемі шағын болған жағдайда бала бір мезетте бірнеше объектіге назар аударып, оларды ойында сақтай алмайды.

Зейіннің тұрақтылығы мен шоғырлануы жеткіліксіз болғанда бала ұзақ уақыт бойы назарын сақтай алмайды, тез алаңдайды.

Зейіннің таңдамалылығы төмен болса, бала тапсырманы орындау үшін қажетті ақпаратты бөліп ала алмайды.

Зейінді ауыстыру қабілеті әлсіз дамыған балаларға бір әрекеттен екіншісіне көшу қиынға соғады.

Зейінді бөлу қабілетінің төмендігі бірнеше әрекетті қатар орындауға мүмкіндік бермейді (мысалы, бояп отырып мәтінді мазмұндау).

Зейіннің жеткіліксіз еріктілігі баланың нұсқау бойынша назарын шоғырландыруына кедергі келтіреді.

Зейіннің дамуы баланың танымдық белсенділігі мен оқу үдерісіндегі жетістігіне тікелей әсер етеді. Белсенді ерікті зейін көлемінің тарылуы тапсырманың мазмұнын түсінуде қиындықтарға әкеледі. Сөйлеу және есту зейінінің жеткіліксіз дамуы жазу кезінде қателердің пайда болуына себеп болады.

Психологиялық-педагогикалық әдебиеттерді теориялық талдау зейіннің тек қалыпты дамып келе жатқан бала үшін ғана емес, сонымен қатар зерде бұзылыстары бар балалардың тұлғалық дамуында да маңызды рөл атқаратынын көрсетеді. Қалыпты дамыған құрдастарымен салыстырғанда, ерекше білім беруді қажет ететін балалардың зейіні әлсіз дамыған. Олар объектіні бақылау барысында оның маңызды белгілерін толық ажырата алмайды, бұл жаңа ортада бағдарлану қиындығына әкеледі.

Зерде бұзылыстары бар балаларда еріксіз зейін басым келеді, ал ерікті зейін әлсіз дамыған. Бұл олардың нейродинамикалық ерекшеліктерімен, тежелу үдерістерінің әлсіздігімен байланысты. Нәтижесінде зейіннің тұрақсыздығы, тез алаңдаушылық байқалады. Жаңа әрекет түріне ауысу кезінде мұндай балаларға көбірек уақыт қажет. Зейінді бөлу қабілеті де төмен: олар бір мезетте екі тапсырманы орындауда қиналады.

Зейін-танымдық әрекеттің маңызды шарты, әсіресе интеллектуалдық мүмкіндіктері шектеулі балалар үшін. Мұндай балалар тез шаршайды, оқуға қызығушылығы төмен, оңай алаңдайды. Сондықтан түзету-дамыту жұмыстары барысында олардың қызығушылығын арттыратын әдістерді кеңінен қолдану қажет: дамытушы ойындар, көрнекі материалдар, интерактивті тапсырмалар және т.б.

Психологтардың зерттеулері психокоррекциялық жұмыстар барысында интеллектуалдық бұзылыстары бар балалардың зейінінде оң өзгерістер болатынын дәлелдеді. Осыған байланысты зейінді түзетуге және дамытуға бағытталған арнайы бағдарламалар, әдістер, ойындар мен жаттығуларды әзірлеу қажеттілігі туындайды. Кеңес дәуірінің психологы Н. Ф. Добрынин зейінді кез келген ұйымдасқан әрекеттің қажетті шарты деп санаған. Сондықтан зейін тұлғаның даму деңгейін бағалаудың маңызды көрсеткіші болып табылады.

Жалпы психикалық жетілмеген балаларға сигналды тану үшін, көбірек уақыт керек, ал танудың өзі тұрақты болмайтыны белгілі. Зерттеуші-ғалымдардың барлығы, зейіннің, оның ішінде ырықты зейіннің жеткіліксіздігі туралы айтады. Зерде бұзылысы бар балалардың ырықты зейініне енжарлық тән, көңілдері бөлінгіш. Кейбір балаларда, 10–15 минут жұмыс істегеннен кейін, қимыл-қозғалыс, мазасыздық басталады. Ал енді біреулері селқос, енжар күйге ауысады. Ырықты зейін деңгейінің төмендігі, зерде бұзылыстары бар балалардың ерік-жігер сапаларының жетілмеуімен байланысты. Сонымен бірге, әртүрлі объектілерге балалардың зейіндерінің таралуы, орындалуы мүмкін болмайтын әрекет.

Мектепке дейінгі жастағы балалардың зейін дамуындағы жас ерекшелігі мынада: ырықсыз зейін біртіндеп ырықты зейінмен алмасады. Үш жасқа қарай баланың ырықсыз зейіні қарқынды жетіледі, ал ырықты зейін барған сайын психикалық әрекетке көбірек қатыса бастайды. Ырықты зейін қабылдаудың нақтылығы мен егжей-тегжейлілігін, есте сақтаудың беріктігі мен таңдамалылығын, ойлаудың бағыттылығы мен өнімділігін анықтайды. Зейіннің дамуын оның қасиеттерінің (шоғырлану, тұрақтылық, ауысу, бөліну, көлем) қалыптасу деңгейінен байқауға болады. Мектепке дейінгі жаста зейіннің барлық түрлері мен қасиеттері дамиды.

Ырықсыз зейіннің тұрақтылығы 3-4 жаста 5-6 секундтан, 7-8 жаста 19 секундқа дейін артады. Зейіннің тұрақтылығы материалдың мәнділігіне, эмоциялық бояуына және баланың тәжірибесіне байланысты. Зейінді бөлу көбіне баланың материалды немесе әрекет түрін меңгеру деңгейіне тәуелді. Кіші мектепке дейінгі жастағы балалар зейінді бөлуге қабілетсіз, ал ересек жаста ол аз ғана деңгейде дамиды (мысалы, әнмен сүйемелденетін би, сурет салу және сурет бойынша әңгімелеу). Зейіннің ауысуы оқыту мен тәрбиенің әсерінен дамиды. Ойын әрекетінде және жылдам бағдарлануды қажет ететін түрлі жаттығуларда зейінді ауыстыруға қолайлы жағдайлар жасалады.

Мектепке дейінгі жастағы зердесінде бұзылысы бар балалардың зейін ерекшеліктері оның тұрақсыздығымен сипатталады, бұл қозу мен тежелу арасындағы теңгерімнің бұзылуынан туындайды. Зейінді шоғырландыру мен ұстап тұру қиындайды, ол тұрақсыз әрі алаңдағыш болады. Зейін көлемінің азаюы (2-3 нысан) және тітіркендіргіштерді есте сақтай алмаудан туындайтын жиынтықтың тарылуы баланың «қарап тұрып көрмеуіне», «тыңдап тұрып естімеуіне» әкеледі. Зейіннің ауысуындағы бұзылыс бір тапсырмадан екіншісіне көшуін қиындатады, бала таныс әрекетке «қатып қалуы» немесе «қайталауы» мүмкін. Зейінді бөле алмау екі әрекетті қатар орындауда көрінеді, мысалы, сурет салып отырып, өлең айтуға қабілетсіз.

Мектепке дейінгі жастағы зейін дамуының жас ерекшеліктеріне мыналарды жатқызуға болады:

1. Зейінді шоғырландыру, тұрақтылық және көлем мүмкіндіктерінің айтарлықтай артуы.

2. Сөйлеудің дамуына байланысты зейінді басқаруда еріктілік элементтері қалыптасады.

3. Зейін делдалдық сипатқа ие болады.

4. Кейінгі-ырықты зейін элементтері пайда болады.

Зердесінде бұзылысы бар мектепке дейінгі жастағы балалардың зейін ерекшеліктері:

Мектепке дейінгі жаста зейіннің қалыптасуы жетекші іс-әрекет болып табылатын ойынмен, қабылдау мен сөйлеудің дамуымен тығыз байланысты. Ал зердесінде бұзылысы бар балаларда зейіннің дамуы айқын ерекшеліктермен сипатталады.

1. Зейін көлемінің шектеулілігі

Зерде бұзылысы бар мектепке дейінгі балалардың зейін көлемі өте шағын болады. Олар бір мезетте 1–2 объектіге ғана назар аудара алады, бірнеше затты немесе әрекетті қатар қамтуда қиындық көреді. Бұл ерекшелік тапсырманың шартын толық түсінбеуге, әрекеттің реттілігін сақтай алмауға әкеледі.

2. Зейіннің тұрақсыздығы

Мұндай балалардың зейіні тұрақсыз, тез алаңдағыш болып келеді. Олар қысқа уақыт ішінде назарын жоғалтады, сыртқы тітіркендіргіштерге (дыбыс, қозғалыс, жарық, бөгде заттар) оңай көңіл аударады. Бір әрекетке ұзақ уақыт бойы зейін қою олар үшін күрделі.

3. Зейіннің төмен шоғырлануы

Зейінді шоғырландыру қабілетінің жеткіліксіз дамуы тапсырманы соңына дейін орындамауға, әрекетті үстірт орындауға себеп болады. Балалар нұсқауды тыңдай отырып, оның мәнін тез жоғалтып алады, ұсақ бөлшектерге мән бермейді.

4. Зейіннің төмен таңдамалылығы

Зердесінде бұзылысы бар балалар маңызды және маңызсыз белгілерді ажырата алмайды. Олар тапсырма үшін қажет емес элементтерге назар аударып, негізгі ақпаратты жіберіп алады. Бұл қабылдаудың толық еместігі мен әрекеттің қателі орындалуына әкеледі.

5. Зейінді ауыстырудың қиындығы

Бір әрекеттен екінші әрекетке ауысу бұл балалар үшін айтарлықтай қиын. Әсіресе жаңа немесе күрделі әрекет ұсынылған кезде, бала бұрынғы әрекетке «жабысып» қалуы мүмкін. Әрекет ауыстыру кезінде қосымша уақыт пен ересектің көмегі қажет болады.

6. Зейінді бөлу қабілетінің дамымауы

Мектепке дейінгі жастағы зерде бұзылысы бар балалар екі әрекетті қатар орындауға қабілетсіз келеді. Мысалы, тыңдай отырып, қимыл жасау немесе көре отырып, тапсырманы орындау қиындық тудырады. Бұл ерекшелік оқу іс-әрекетіне дайындықта айқын көрінеді.

7. Ерікті зейіннің әлсіз дамуы

Бұл балаларда еріксіз зейін басым болып, ерікті зейін жеткіліксіз дамиды. Яғни олар қызықты, жарқын, эмоциялық әсері күшті заттарға ғана назар аударады, ал ересектің нұсқауы бойынша зейінін шоғырландыру қиынға соғады.

8. Зейіннің нейродинамикалық ерекшеліктері

Зейіннің бұзылыстары жүйке жүйесінің ерекшеліктерімен, қозу мен тежелу үдерістерінің теңгерімсіздігімен байланысты. Қозудың басымдығы алаңдаушылыққа, ал тежелудің әлсіздігі әрекетті бақылаудың төмендеуіне әкеледі.

9. Зейіннің ойын әрекетінде көрінуі

Ойын барысында зейін тек қысқа уақытқа сақталады және көбіне сюжеттің жарқын элементтеріне бағытталады. Ойын ережелерін сақтау, рөлді орындау және әрекетті жоспарлау қиындық тудырады.

Зердесінде бұзылысы бар мектепке дейінгі жастағы балалардың зейіні шектеулі, тұрақсыз және жеткіліксіз ерікті сипатта болады. Бұл ерекшеліктер баланың танымдық дамуына, мектепке дайындығына және әлеуметтік бейімделуіне әсер етеді. Сондықтан зейінді дамыту жұмыстары ерте жастан бастап, жүйелі түрде, ойын, сенсорлық және практикалық әрекеттер арқылы жүргізілуі қажет.

Қорытындылай келе, зейін ерекшеліктері танымдық әрекеттің сипатын көрсетеді. Бұл үдеріс баланың қоршаған ортаны қамтып, бастапқы өмірлік тәжірибе жинақтауын қамтамасыз етеді, ол психикалық үдерістер дамуының негізін қалайды. Зерде бұзылысы бар мектепке дейінгі балалардың зейінінің дамуын оның қасиеттерінің (шоғырлану, тұрақтылық, ауысу, бөліну, көлем) қалыптасуынан байқауға болады. Мектепке дейінгі шақта зейіннің барлық түрлері мен қасиеттері дамиды.