ЖАМБЫЛ ОБЛЫСЫ ƏКІМДІГІНІҢ БІЛІМ БАСҚАРМАСЫ ТАРАЗ

ҚАЛАСЫ БІЛІМ БӨЛІМІНІҢ №57ОРТА МЕКТЕБІ КММ

ƏДІСТЕМЕЛІК НҰСҚАУЛЫҚ

«Зерттеужұмыстарынжүргізу»

(Бұл құрал бастауыш сынып білім алушылар үшін)

Джиенгали Жəния Алмасбайқызы

Бастауыш сынып мұғалімі

Аңдатпа

Бұл әдістемелік құрал 2 сынып оқушыларына арналған “Зерттеу жұмыстарын жүргізу” тақырыбы бойынша дайындалған. Құрал оқушылардың ғылыми зерттеу дағдыларын дамытуға, тәжірибелік жұмыстар жүргізуге және қорытынды жасауға үйретуге бағытталған. Әдістемелік құралда бақылау, тәжірибе жасау, салыстыру және мәліметтерді талдау тәсілдері ұсынылған. Құрал оқушылардың логикалық ойлау, шығармашылық белсенділік, топтық жұмыс, экологиялық мәдениет және өзіндік бақылау дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Мұғалімге сабақ барысын тиімді ұйымдастыруға, әр оқушының қабілетін ескеруге және зерттеу дағдыларын дамытуға көмек көрсетеді. Бұл құрал педагогикалық тәжірибеде ғылыми әдістерді қолданудың үлгісі болып табылады.

Аннотация

Данный методический материал предназначен для учеников 2 класса по теме «Проведение исследовательской работы». Руководство направлено на развитие у учащихся навыков научного исследования, проведение практических опытов и составление выводов. В методическом материале представлены методы наблюдения, эксперимента, сравнения и анализа данных. Руководство способствует развитию логического мышления, творческой активности, работы в группе, экологической культуры и навыков самоконтроля у учеников. Учителю помогает эффективно организовать урок, учитывать индивидуальные способности каждого ученика и развивать исследовательские навыки. Данный материал является примером применения научных методов в педагогической практике.

Annotation

This methodological guide is designed for 2 th-grade students on the topic “Conducting Research Work.” The guide aims to develop students’ scientific research skills, conduct practical experiments, and draw conclusions. It presents methods of observation, experimentation, comparison, and data analysis. The guide helps develop students’ logical thinking, creativity, teamwork, ecological awareness, and self-monitoring skills. It assists teachers in effectively organizing lessons, considering each student’s abilities, and fostering research skills. This guide serves as an example of applying scientific methods in educational practice and provides a structured approach for implementing research activities in the classroom.

КІРІСПЕ

Жаратылыстану пәні бастауыш сынып оқушыларының қоршаған ортаны танып-білуіне, табиғат құбылыстарын түсінуіне және тәжірибе арқылы білім алуына бағытталған маңызды пәндердің бірі болып табылады. Бұл пән оқушылардың ойлау қабілетін, зерттеушілік қызығушылығын және логикалық тұрғыдан пайымдау дағдыларын дамытуға ықпал етеді.

«Зерттеу жұмыстарын жүргізу» тақырыбы арқылы бастауыш сынып оқушылары табиғатты бақылауды, қарапайым тәжірибелер жасауды, алынған мәліметтерді салыстыруды және қорытынды шығаруды үйренеді. Бұл олардың ғылыми ойлау дағдыларын қалыптастырып, шығармашылық қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, оқушылардың экологиялық мәдениеті жетіліп, табиғатқа деген жауапкершілік пен қамқорлық сезімі қалыптасады.

Әдістемелік құралдың мақсаты – мұғалімге бастауыш сыныптарда зерттеу жұмыстарын тиімді ұйымдастыруға, тәжірибелік тапсырмаларды орынды қолдануға және оқушылардың белсенділігін арттыруға әдістемелік қолдау көрсету. Құралда бақылау, өлшеу, салыстыру, қарапайым эксперимент жүргізу және қорытынды жасау сияқты әдістер мен тәсілдер ұсынылған. Бұл тәсілдер теориялық білімді тәжірибемен ұштастыруға мүмкіндік береді.

Сонымен қатар, әдістемелік құрал бастауыш сынып оқушыларының жас ерекшеліктерін және психофизиологиялық даму деңгейін ескере отырып құрастырылған. Тапсырмалар жүйелі түрде ұсынылып, әр сабақтың мақсаты мен міндеттері нақты айқындалған. Мұғалім бұл құралды пайдалана отырып, әр оқушының жеке ерекшеліктерін ескеріп, оқу үдерісін тиімді ұйымдастыра алады.

Осылайша, әдістемелік құрал жаратылыстану пәнінде зерттеу жұмыстары арқылы бастауыш сынып оқушыларының білімін тереңдетуге, зерттеушілік дағдыларын қалыптастыруға және тұлғалық дамуына бағытталған кешенді материал болып табылады.

ТҮСІНІК ХАТ

Жаратылыстану пәні – оқушылардың қоршаған әлемді тануы мен табиғат құбылыстарын түсінуіне бағытталған маңызды пәндердің бірі. 2 сынып оқушылары үшін бұл пән тек теориялық білім берумен шектелмей, тәжірибе жасау, бақылау және зерттеу арқылы білімдерін практикада қолдануға үйретеді. Балалар жаратылыстану пәнін зерттеу барысында қоршаған ортаны тереңірек түсініп, табиғатқа деген қызығушылықтарын арттырады, өз ойларын жүйелеуді және нақты қорытынды шығаруды үйренеді.

“Зерттеу жұмыстарын жүргізу” тақырыбының негізгі мәні – оқушыларды зерттеушілік әрекетке баулу. Бұл тақырып арқылы балалар ғылыми әдістерді қолдануды меңгеріп, бақылау жүргізуді, тәжірибе жасауды, мәліметтерді жинақтауды және нәтижелерді салыстыруды үйренеді. Мұндай дағдылар тек пәндік білімді нығайтуға ғана емес, логикалық ойлау қабілетін дамытуға, шығармашылық белсенділікті арттыруға, сондай-ақ топтық жұмысқа дағдылануға мүмкіндік береді.

Әдістемелік құралдың басты мақсаты – мұғалімге сабақ барысында зерттеу жұмыстарының құрылымын тиімді ұйымдастыруға көмек көрсету. Бұл құралда берілген тапсырмалар оқушылардың жас ерекшеліктерін, психофизиологиялық мүмкіндіктерін ескере отырып жасалған. Тапсырмалардың әрқайсысы нақты мақсатқа бағытталған және сабақ барысында жүйелі түрде қолданылады. Мұғалім бұл құралды пайдалана отырып, әр оқушының белсенділігін арттыра алады, олардың жеке қабілеттерін дамытып, сыныптағы ынтымақтастық атмосферасын қалыптастырады.

Әдістемелік құралда тәжірибелік жаттығулар мен бақылау тапсырмалары ұсынылған, олар оқушыларға өз бетімен зерттеу жүргізуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл тақырып балалардың экологиялық мәдениетін қалыптастыруға, табиғатқа қамқорлықпен қарауға және қоршаған ортаны сақтауға үйретеді. Зерттеу жұмыстары арқылы оқушылар гипотезалар жасайды, оларды тәжірибе арқылы тексереді және нақты ғылыми қорытынды шығарады.

Осы құрал педагогикалық практикаға негізделген әдістемелік ұсыныстарды қамтиды. Ол мұғалімге сабақ жоспарын тиімді құруға, оқушылардың зерттеушілік әрекеттерін басқаруға, тәжірибелік тапсырмаларды дұрыс ұйымдастыруға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, бұл әдістемелік құрал мұғалімнің кәсіби деңгейін көрсетуге және аттестациядан өтуге дайындық ретінде де маңызды болып табылады.

Осылайша, әдістемелік құрал жаратылыстану пәнінде зерттеу жұмыстары арқылы оқушылардың білімін, білік пен дағдысын арттыруға, логикалық ойлау және шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған кешенді материал болып табылады.

2. Мақсат және міндеттері

Мақсат:
Оқушылардың зерттеу әрекеттерін жүйелі түрде жүргізу арқылы жаратылыстану пәні бойынша білімдерін тереңдету, ғылыми ойлау қабілетін дамыту және жеке тұлға ретінде қалыптасуына жағдай жасау.

Міндеттері:

1. Оқушыларға ғылыми зерттеу әдістерін түсіндіру және меңгерту.

2. Оқушылардың тәжірибе жасау және бақылау дағдыларын қалыптастыру.

3. Жаратылыстану құбылыстарын зерттеу барысында логикалық ойлау қабілетін дамыту.

4. Тәжірибелік тапсырмалар арқылы оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыру.

5. Оқушыларда табиғатқа деген қызығушылықты және экологиялық мәдениетті қалыптастыру.

6. Зерттеу жұмыстары арқылы оқушылардың топта жұмыс істеу дағдыларын жетілдіру.

7. Оқушылардың ғылыми тұжырым жасау, мәліметтерді салыстыру және талдау қабілеттерін дамыту.

8. Оқушылардың өзіндік бақылау және қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру.

3. Бағдарламаның өзектілігі (маңыздылығы және қажеттілігі)

Қазіргі білім беру процесінде оқушы тек теориялық білім алуымен шектелмей, практикалық дағдылар мен зерттеушілік қабілеттерін дамытуы қажет. Жаратылыстану пәні 2 сыныпта оқушылардың табиғатқа деген қызығушылығын арттыруға, қоршаған ортаны тануға және ғылыми зерттеу әдістерін меңгеруге бағытталған.

“Зерттеу жұмыстарын жүргізу” тақырыбының өзектілігі мына факторлармен байланысты:

• Оқушыларға ғылыми ойлауды үйрету, тәжірибелік дағдыларын қалыптастыру қажеттілігі;

• Табиғат құбылыстарын бақылау, салыстыру және тәжірибелік жолмен тексеру арқылы білімді бекіту;

• Жеке тұлғаның дамуына ықпал ету: логикалық ойлау, шығармашылық, ынтымақтастық және жауапкершілік қасиеттерін қалыптастыру;

• Экологиялық мәдениетті дамыту, балалардың қоршаған ортаға қамқорлықпен қарауын қалыптастыру.

Осы әдістемелік құрал мұғалімге сабақ барысын жүйелі ұйымдастыруға, әр оқушының қабілетін ескеруге, зерттеу дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, құрал аттестация кезінде педагогтің кәсіби деңгейін көрсетуге де лайықты.

4. Жұмыстың ғылыми-әдістемелік деңгейі

Бұл әдістемелік құралдың жаңашылдығы – зерттеу жұмысына арналған практикалық тапсырмаларды жүйелі түрде беруінде. Басқа қолданыстағы нұсқаулықтар көбінесе тек теориялық біліммен шектелсе, бұл құралда:

• Оқушылар тәжірибелік зерттеу жүргізуді өз бетімен үйренеді;

• Ғылыми әдістерді (бақылау, өлшеу, салыстыру, гипотезаны тексеру) қолдану жүйелі түрде ұсынылған;

• Зерттеу нәтижелерін алдын ала алынған мәліметтермен салыстыру арқылы қорытынды жасау тәсілі енгізілген.

Бұл жаңашылдық сабақ барысын белсенді, интерактивті етіп қана қоймай, оқушылардың ғылыми ойлау қабілеттерін дамытады, логикалық және аналитикалық дағдыларын жетілдіреді.

5. Бағдарламаның ғылымилығы

Әдістемелік құрал білім беру парадигмасының жаңа талаптарына сәйкес жасалған:

• Оқыту процесі оқушы орталыққа қойылған, жеке тұлғаның дамуына және зерттеушілік қабілетіне бағытталған;

• Психология және педагогика ғылымындағы соңғы зерттеулер ескерілген;

• Практикалық зерттеу жұмыстарын жүргізу, гипотеза құру, тәжірибелер арқылы мәліметтерді тексеру – бәрі ғылыми әдістерге негізделген;

• Оқушылар логикалық қорытынды шығара отырып, ғылыми дәлелдер мен бақылау нәтижелерін салыстыра алады.

Осылайша, құрал ғылыми тұрғыдан дәлелденген, практикалық тәжірибеге негізделген және педагогикалық ғылымның соңғы жетістіктеріне сәйкес келеді.

6. Бағыттылығы

Әдістемелік құрал тек білім мен дағды қалыптастыруға бағытталмай, оқушының жеке тұлғалық дамуына да ықпал етеді. Негізгі бағыттары:

• Оқушыларда білім, білік, дағды қалыптастырумен қатар жеке тұлғасын дамыту;

• Балалардың психофизиологиялық және әлеуметтік денсаулығын сақтау;

• Білім беру процесінің экономикалық, экологиялық, этнопедагогикалық және психологиялық бағыттылығын қамтамасыз ету;

• Білім беру мазмұнының гуманистік, интеграциялық және инновациялық тәсілдерге сәйкестігін қамтамасыз ету;

• Ғылым талаптарына сай келу: зерттеу мәселесі, ғылыми гипотеза, гипотезаны тексеру, ғылыми негізделген зерттеу жүргізу және нәтижелерді алдын ала алынған мәліметтермен салыстыру.

7. Жұмыстың әдіснамалық негізі мен сипаттамасы

Әдістемелік құралдың әдіснамалық негізі:

• Жүйелілік: зерттеу тақырыптары логикалық тәртіппен дәйектелген, тәжірибелік тапсырмалар бір-бірімен байланысқан;

• Нәтижелердің әдіснамалық байланысы: әр зерттеу тапсырмасы теориялық біліммен байланысты және нақты әдістемелік қадамдар арқылы жүзеге асырылады;

• Дәйектілік: оқушы бастапқы мәліметтен қорытындыға дейінгі жолды толық көреді, логикалық байланыс сақталады;

• Сенімділік: тапсырмалар мен ұсыныстар педагогикалық практикада дәлелденген, ғылыми тұрғыдан негізделген.

8. Әр нәтиженің, ғылыми ұстанымның және бағдарламаның дұрыстығы мен сенімділігі

• Әдістемелік құралда ұсынылған әр тапсырма педагогикалық практикада тексерілген, нәтижелері дәлелденген;

• Зерттеу жұмыстары ғылыми әдістерге сәйкес құрылып, логикалық қорытындыға жеткізеді;

• Құралдағы ұстанымдар білім беру парадигмасы мен психологиялық-педагогикалық нормаларға сәйкес;

• Әр нәтиже нақты бақылау және тәжірибе арқылы расталған, сенімділігі жоғары;

• Бағдарламаны қолдану оқушылардың зерттеу дағдыларын тиімді дамытып, оқу процесін сапалы әрі нәтижелі етеді.

9. Күтілетін нәтиже

Әдістемелік құралды қолдану нәтижесінде 2 сынып оқушылары келесі білім, дағды және қабілеттерге ие болады, яғни күтілетін нәтиже 8 міндетке тікелей сәйкес жүйеленген:

Ғылыми зерттеу әдістерін меңгеру (1-міндет): Оқушылар бақылау, тәжірибе жасау, салыстыру және өлшеу әдістерін өз бетімен қолдана алады. Олар тәжірибелік жұмыстар жүргізу кезінде гипотезаларды құрастырып, оларды тексереді, нәтижелерді жазып, қорытынды шығарады. Бұл дағды оқушылардың ғылыми ойлау қабілетін дамытады, логикалық талдау жүргізуге үйретеді. Мысалы, тәжірибе барысында оқушы әрбір кезеңде өз бақылауларын тіркеп, алынған мәліметтерді салыстыру арқылы қорытынды жасайды. Мұндай дағды тек пәндік білімді бекітіп қана қоймай, оқушының аналитикалық ойлауын да жетілдіреді.

Тәжірибе жасау және бақылау дағдылары (2-міндет): Оқушылар тәжірибелік жұмыс барысында зерттеу құралдарын дұрыс қолдануды, өлшеу мен бақылауды ұйымдастыруды үйренеді. Тәжірибені жоспарлау, қауіпсіздік ережелерін сақтау, өлшеу нәтижелерін тіркеу – бұл дағдылар олардың практикалық қабілеттерін қалыптастырады. Сонымен қатар, мұндай дағдылар оқушыларға өз бетінше эксперимент жүргізуге сенімділік береді және теориялық білімді практикамен байланыстырады.

Логикалық ойлау қабілетін дамыту (3-міндет): Зерттеу жұмыстары оқушыларды себеп-салдарды анықтауға, проблемаларды шешуге және қорытынды жасауға үйретеді. Әр тапсырма логикалық құрылымға сәйкес ұсынылғандықтан, балалар ақпаратты жинақтап, жүйелеп, дұрыс қорытынды шығара алады. Бұл олардың ойлау дағдыларын жетілдіріп, логикалық талдау жүргізуге және ғылыми тұрғыда дәлел жасауға мүмкіндік береді.

Шығармашылық белсенділікті арттыру (4-міндет): Әдістемелік құрал оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытуға бағытталған. Мысалы, тәжірибелік тапсырмалар мен бақылаулар кезінде әр оқушы өз әдісін ұсына алады, өз шешімдерін ойлап табады және жаңа идеяларды енгізеді. Бұл олардың жеке тұлғалық дамуына, өз ойын еркін жеткізуге және өз шешімдерін қорғай білуге ықпал етеді. Сонымен қатар, шығармашылық белсенділік оқушылардың пәнге деген қызығушылығын арттырады.

Табиғатқа қызығушылық пен экологиялық мәдениет (5-міндет): Зерттеу жұмыстары оқушыларда табиғат құбылыстарына қызығушылықты оятады, экологиялық мәдениетті қалыптастырады. Балалар тәжірибе жасау арқылы қоршаған ортаны бақылауды, табиғатты қорғауды және экологиялық мәселелерді талдауды үйренеді. Бұл олардың жеке жауапкершілігін арттырады, табиғатқа қамқорлық сезімін қалыптастырады және өмір бойы экологиялық мәдениетті сақтау дағдысын дамытады.

Топтық жұмыс дағдылары (6-міндет): Әдістемелік құрал топтық зерттеу элементтерін қамтиды, бұл оқушыларға бірлесіп жұмыс істеу, міндеттерді бөлісу және пікір алмасу дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Топтық жұмыстар барысында балалар ортақ қорытындыға жету үшін өзара байланыс жасап, бір-бірімен тиімді әрекеттеседі. Бұл олардың коммуникация, өзара сыйластық, көшбасшылық және әлеуметтік дағдыларын жетілдіреді.

Ғылыми тұжырым жасау және мәліметтерді салыстыру (7-міндет): Әр оқушы өз экспериментінің нәтижелерін алдын ала берілген мәліметтермен салыстыра отырып, қорытынды жасайды. Бұл дағды олардың аналитикалық ойлау қабілетін дамытып, алынған ақпаратты дұрыс интерпретациялауға үйретеді. Сонымен қатар, оқушылар ғылыми дәлелдерге сүйене отырып қорытынды шығара алады, зерттеу нәтижелерін бағалай алады және ғылыми ақпаратты сенімді түрде талдайды.

Өзіндік бақылау және қорытынды жасау дағдылары (8-міндет): Әр оқушы өз жұмысын бағалай алады, тәжірибенің әр кезеңінде бақылау жүргізіп, алынған нәтижелерді сыныпта талқылай алады. Бұл олардың өзіндік бақылау, жауапкершілік және сыни тұрғыдан ойлау қабілеттерін дамытады. Сонымен қатар, оқушылар тәжірибелердің қорытындысын жазып, өз ғылыми ұстанымдарын қорғай білуге үйренеді.

Қорытынды:
Осы әдістемелік құралды қолдану арқылы оқушылар зерттеу жұмыстарын жүргізу дағдыларын толық меңгеріп, логикалық ойлау, аналитикалық қабілет, шығармашылық белсенділік, топта жұмыс істеу, ғылыми қорытынды жасау және өзіндік бақылау дағдыларын жетілдіреді. Сонымен қатар, олардың пәнге деген қызығушылығы артып, экологиялық мәдениеті қалыптасады. Мұғалімге сабақ барысын тиімді ұйымдастыруға мүмкіндік береді, педагогикалық тәжірибесін байытады және аттестация үшін сенімді негіз бола алады.

АҚПАРАТТЫҚ БӨЛІМ

№	Критерий	Балл	Дескриптор
1	Мәліметтердің нақтылығы	0–10	0–2: деректер жоқ немесе қате; 3–4: деректер тек негізгі деңгейде; 5–6: негізгі деректер дұрыс; 7–8: деректер толық, дәлелді; 9–10: барлық деректер нақты, терең, жүйелі
2	Ақпаратты жүйелеп беру	0–10	0–2: ақпарат ретсіз; 3–4: кейбір жүйе бар, толық емес; 5–6: ақпарат түсінікті, логика сақталған; 7–8: жүйелі, логикалық байланыс бар; 9–10: ақпарат толық, логика мен жүйелілік толық сақталған
3	Ақпарат көзін көрсету	0–10	0–2: көз көрсетілмеген; 3–4: кейбір көздер көрсетілген; 5–6: негізгі көздер көрсетілген; 7–8: барлық маңызды көздер көрсетілген; 9–10: барлық көздер нақты көрсетіліп, сенімділігі расталған
4	Ақпарат көлемі	0–10	0–2: ақпарат өте аз; 3–4: жеткілікті емес, кейбір бөлігі жетіспейді; 5–6: жеткілікті, негізгі мәлімет бар; 7–8: толық, негізгі және қосымша ақпарат қамтылған; 9–10: өте толық, барлық мәліметтер толық берілген
5	Ақпараттың өзектілігі	0–10	0–2: тақырыпқа сәйкес емес; 3–4: жартылай өзекті; 5–6: негізгі бөлімдер өзекті; 7–8: толық өзекті, тақырыпқа сай; 9–10: терең, нақты, өзекті және дәлелді
6	Ақпаратты талдау	0–10	0–2: талдау жоқ; 3–4: қарапайым талдау бар, толық емес; 5–6: негізгі талдау жасалған; 7–8: талдау толық, бірнеше факторларды қарастырады; 9–10: талдау терең, дәлелдермен толық қолдау көрсетілген
7	Ақпаратты қорытындылау	0–10	0–2: қорытынды жоқ; 3–4: қарапайым қорытынды, толық емес; 5–6: негізгі қорытынды жасалған; 7–8: қорытынды толық, нақты дәлелдер көрсетілген; 9–10: қорытынды терең, логикалық және дәлелді
8	Ақпаратты көрнекі беру	0–10	0–2: көрнекіліктер жоқ; 3–4: кейбір сурет/кесте бар, толық емес; 5–6: негізгі көрнекіліктер қолданылған; 7–8: көрнекіліктер толық, түсінікті; 9–10: көрнекіліктер терең, ақпаратты толық қолдап, жүйелі берілген
9	Ақпаратты түсіндіру	0–10	0–2: түсіндірмелер жоқ; 3–4: кейбір түсіндірмелер бар; 5–6: негізгі түсіндірмелер бар; 7–8: түсіндірмелер толық, нақты; 9–10: түсіндірмелер терең, дәлелді және жүйелі
10	Ақпаратты қорытынды бағалау	0–10	0–2: бағалау жоқ; 3–4: қарапайым бағалау, толық емес; 5–6: негізгі бағалау бар; 7–8: бағалау нақты, толық; 9–10: бағалау терең, дәлелді және нақты мысалдармен көрсетілген

Жалпы бағалау жүйесі:

• Әр критерий – 10 баллдық шкала бойынша бағаланады.

• Барлығы 10 критерий × 10 балл = 100 балл

• Қорытынды баға:

  • 90–100 балл – Өте жақсы

  • 75–89 балл – Жақсы

  • 60–74 балл – Қанағаттанарлық

  • 0–59 балл – Қанағаттанарлықсыз

ПЕРСПЕКТИВТІ ЖОСПАР БӨЛІМІ

№	Сабақтың тақырыбы	Оқу мақсаты	Сағат саны	Күтілетін нәтиже
1	Зерттеу жұмысы дегеніміз не?	Оқушылар зерттеу жұмысының мәнін түсінеді	1	Зерттеу жұмысының негізгі ұғымдарын біледі
2	Табиғаттағы құбылыстарды бақылау	Оқушылар табиғаттағы құбылыстарды бақылауды үйренеді	1	Құбылыстарды бақылап, сипаттай алады
3	Өсімдіктерді зерттеу: жапырақ, гүл, тамыр	Оқушылар өсімдіктерді бақылап сипаттайды	1	Өсімдіктерді түрлері бойынша ажырата алады
4	Жануарларды зерттеу: тіршілік ортасы және қоректену	Жануарлардың тіршілік ортасын бақылау	1	Жануарларды сипаттап, қоректенуін түсіндіреді
5	Су қасиеттерін тәжірибе арқылы анықтау	Оқушылар су қасиеттерін тәжірибеде тексереді	1	Су қасиеттерін тәжірибе арқылы анықтай алады
6	Топырақ түрлерін зерттеу	Топырақтың түрлерін және қасиеттерін түсіну	1	Топырақ ерекшеліктерін тәжірибеде зерттейді
7	Ауа-райы құбылыстарын бақылау	Оқушылар ауа-райын бақылауды үйренеді	1	Температура, жел, жаңбырды тіркеп, сипаттайды
8	Қоршаған ортаны бақылау және қорғау	Табиғатты бақылау және қорғауды үйрету	1	Экологиялық бақылау жүргізіп, қоршаған ортаны қорғауға қызығушылық қалыптастырады
9	Өлшеу құралдарын қолдану: термометр, мензурка, линейка	Өлшеу құралдарын дұрыс қолдануды үйрену	1	Өлшеу құралдарын қолдана отырып, мәлімет жинай алады
10	Мәліметтерді жинау және тіркеу	Мәліметтерді дұрыс тіркеу дағдысын дамыту	1	Мәліметтерді кестеге немесе дәптерге тіркейді
11	Мәліметтерді салыстыру	Жиналған ақпараттарды салыстыруды үйрену	1	Мәліметтерді салыстырып, қорытынды жасауға дайын болады
12	Қарапайым гипотезаны құру және тексеру	Гипотезаны құру және тексеру дағдысын қалыптастыру	1	Қарапайым гипотезаны құрастырып, тәжірибе арқылы тексереді
13	Қорытынды шығару дағдыларын дамыту	Тәжірибеден қорытынды жасау	1	Зерттеу нәтижелерінен қорытынды шығара алады
14	Топтық зерттеу жұмысына тақырып таңдау	Топпен бірлесіп тақырып таңдау	1	Топтық тақырыпты анықтап, жоспарлауға кіріседі
15	Топтық зерттеу жоспарын құру	Зерттеу жоспарын құру дағдыларын дамыту	1	Топтық зерттеу жоспарын жасайды
16	Топтық тәжірибелік жұмыс жүргізу	Топта тәжірибе жүргізу	1	Бірлескен тәжірибе жасап, нәтижелерді тіркейді
17	Топтық мәліметтерді талдау	Мәліметтерді талдау дағдыларын дамыту	1	Топтық мәліметтерді салыстырады, қорытынды жасайды
18	Топтық қорытынды жасау	Қорытынды жасау дағдыларын қалыптастыру	1	Топтық қорытынды жасап, негізгі нәтижелерді анықтайды
19	Жеке зерттеу жұмысына тақырып таңдау	Өз тақырыбын таңдауды үйрену	1	Жеке зерттеу тақырыбын анықтайды
20	Жеке жоспар құру	Жеке зерттеу жоспарын жасау	1	Жеке жоспар жасап, жұмысқа кіріседі
21	Жеке тәжірибе жасау	Жеке эксперимент жүргізу	1	Жеке тәжірибе жасап, мәліметтерді тіркейді
22	Жеке мәліметтерді талдау	Мәліметтерді талдау дағдыларын дамыту	1	Мәліметтерді салыстырып қорытынды жасайды
23	Жеке қорытынды жасау	Жеке зерттеу нәтижесін қорытындылау	1	Жеке қорытынды жасап, есеп жазады
24	Мәліметтерді кестеге және графикке түсіру	Мәліметтерді визуалдау дағдыларын дамыту	1	Мәліметтерді кесте мен графикке енгізеді
25	Зерттеу нәтижесін презентацияға дайындау	Презентацияға дайындауды үйрену	1	Нәтижені көрнекі түрде көрсетуге дайындалады
26	Презентация жасау және қорғау	Нәтижені көрсету дағдыларын дамыту	1	Презентация жасап, сынып алдында қорғай алады
27	Сыныпта зерттеу нәтижесін талқылау	Сын тұрғысынан ойлауды дамыту	1	Зерттеу нәтижесін талқылауға қатысады, пікірін қорғайды
28	Өзін-өзі бағалау: жеке және топтық жұмыс	Өз жұмысын бағалауды үйрену	1	Өзін-өзі және топтық жұмысты бағалай алады
29	Практикалық тапсырмалар арқылы зерттеу әдістерін қайталау	Зерттеу әдістерін бекіту	1	Зерттеу әдістерін қайталап, практикалық дағдыларын жетілдіреді
30	Зерттеу дағдыларын бекіту: тәжірибелік тапсырмалар	Жеке және топтық тәжірибе арқылы дағдыларды нығайту	1	Жеке және топтық тапсырмалар арқылы зерттеу дағдыларын бекітеді
31	Экологиялық дағдыларды тәжірибеде қолдану	Табиғатты қорғауды практикада көрсету	1	Экологиялық дағдыларды тәжірибеде қолданады
32	Зерттеу жұмысының нәтижесін қорытындылау	Барлық зерттеу нәтижелерін жинақтау	1	Жеке және топтық нәтижелерді қорытындылайды
33	Сыныптық қорытынды есеп: топтық және жеке зерттеу	Жиналған мәліметтер бойынша қорытынды жасау	1	Топтық және жеке қорытынды есеп жаза алады
34	Жалпы бағалау: сабақтағы зерттеу жұмыстарының нәтижесін көрсету	Сабақ нәтижесін бағалау	1	Барлық сабақтағы зерттеу жұмыстарын бағалап, қорытындылайды

ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК БӨЛІМ

САБАҚ-1. ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫ ДЕГЕНІМІЗ НЕ?

1-тапсырма. Зерттеу жұмысының анықтамасын оқу
Мұғалім зерттеу жұмысының мәнін түсіндіреді: зерттеу жұмысы – белгілі бір сұраққа жауап табу үшін жоспарлы түрде бақылау жүргізу, тәжірибе жасау, мәлімет жинау және қорытынды шығару процесі. Оқушылар бұл анықтаманы дәптерге жазып алады. Мұғалім олардан зерттеу жұмысының күнделікті өмірде қалай қолданылатынын сұрап, қысқаша түсіндіруін сұрайды.

Мысалдар:

• Бақшадағы гүлдің жапырақтарының жарыққа бағытталуын бақылау

• Үйдегі су мен қантты араластырып, қанттың қалай ерігенін зерттеу

• Таңғы ауа райын бақылап, күннің жылуды қалай әсер ететінін жазу

2-тапсырма. Мысал келтіру
Оқушылар өздері әртүрлі зерттеу жұмыстарын ойлап, топта талқылайды. Олар бақшадағы гүлдерді, үйдегі заттардың қасиеттерін немесе су мен топырақтағы өзгерістерді зерттеу мүмкіндіктерін сипаттайды. Мұғалім оқушылардың ойларын тыңдап, дұрыс бағыттағы зерттеу жұмыстарын атап көрсетеді, балалардың шығармашылық ойлауын дамытады.

Мысалдар:

• Гүлдің жапырақтарының күнге қарай қозғалуын зерттеу

• Құм мен балшықтағы судың тез еруін салыстыру

• Табиғаттағы жаңбырдың топыраққа әсерін бақылау

3-тапсырма. Топта пікірталас
Сынып 4–5 адамнан топтарға бөлінеді. Әр топ зерттеу жұмысының кезеңдерін – бақылау, тәжірибе, қорытынды – талқылайды. Топ мүшелері өз ойларын айтып, әр кезеңнің маңызын түсіндіреді. Пікірталас барысында балалар бір-бірінің ойларын толықтырады және қорытындыға келуге тырысады.

Мысалдар:

• Бақылау: гүлдің жапырақтарының орналасуын дәптерге сызу

• Тәжірибе: гүлді жарыққа қою арқылы өзгерістерді бақылау

• Қорытынды: бақылау мен тәжірибенің нәтижесін жазу, топқа баяндау

4-тапсырма. Қорытынды жазу (қиын тапсырма)
Оқушылар өз сөздерімен зерттеу жұмысының құрылымын сипаттайды. Олар бақылау, тәжірибе және қорытынды кезеңдерін логикалық түрде жазып, зерттеу процесінің қалай жүргізілетінін түсіндіреді. Мұғалім бірнеше оқушыны тақтаға шақырып, олардың жазғанын тексеріп, қажет болса түзетеді. Бұл тапсырма оқушылардың өз бетінше ойлау, логикалық жазу және түсіндіру қабілеттерін дамытады.

Мысалдар:

• «Алдымен гүлді бақылап, жапырақтарының жарыққа қалай бағытталғанын жазамыз, содан кейін тәжірибе жасап, өзгерісті бақылаймыз, соңында қорытынды шығарамыз»

• «Судың температурасын өлшеп, мұздың еріу уақытын тіркеп, қорытынды жасаймыз»

• «Топырақтағы құм мен балшыққа су құя отырып, қайсысы суды тез өткізетінін анықтаймыз, кейін нәтижені жазамыз»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: тақырыпты түсінбейді
3–4: тақырыпты жартылай түсінеді, нақты сипаттай алмайды
5–6: негізгі мазмұнын түсінеді және қарапайым түсіндірме жасайды
7–8: зерттеу жұмысының кезеңдерін толық біледі және өз сөздерімен түсіндіре алады
9–10: тақырыпты терең, логикалық және жүйелі түрде түсінеді, зерттеу процесін толық сипаттай алады

САБАҚ-2. ТАБИҒАТТАҒЫ ҚҰБЫЛЫСТАРДЫ БАҚЫЛАУ

1-тапсырма. Жер бетінде қарапайым құбылыстарды бақылау
Мақсаты: Табиғаттағы құбылыстарды байқау және олардың өзгерістерін тіркеу дағдыларын дамыту.
Мұғалім оқушыларға жер бетінде болып жатқан құбылыстарды бақылауды тапсырады: желдің бағытын, күннің шығуын, бұлттардың қозғалысын, жаңбыр немесе қардың түсуін бақылау.

Мысалдар:

• Күннің шығуы мен батуын әртүрлі уақытта бақылау

• Желдің бағыты мен күші қалай өзгеретінін байқау

• Бұлттардың түрін жазып, олардың ауа райына әсерін қарастыру

2-тапсырма. Суретке түсіру
Мақсаты: Бақылаған құбылысты визуалды түрде көрсету, есте сақтау қабілетін дамыту.
Оқушылар бақылаған құбылысты суретке түсіреді немесе дәптерге сызады.

Мысалдар:

• Бұлттардың әртүрлі түрін суреттеу

• Желдің бағытын көрсететін желбау бейнесін сызу

• Жаңбыр немесе қардың түсуін шағын сурет арқылы көрсету

3-тапсырма. Бақылау дәптерін толтыру
Мақсаты: Мәліметтерді жүйелі жазу, деректерді тіркеу дағдыларын дамыту.
Оқушылар әр құбылысты тіркеу үшін дәптерге күн, уақыт, ауа райы белгілерін жазады.

Мысалдар:

• «10 қаңтар, 8:00 – күн шықты, жел әлсіз, бұлттар аз»

• «10 қаңтар, 14:00 – жел күшейді, бұлттар көбейді»

• «10 қаңтар, 18:00 – жаңбыр жауды, температура төмендеді»

4-тапсырма. Топтық талдау (қиын тапсырма)
Мақсаты: Бақылауларды талдау, себеп-салдарын анықтау қабілетін дамыту.
Топтар өз бақылауларын салыстырады, құбылыстардың себептері мен салдарын талқылайды, өзгерістерді түсіндіруге тырысады.

Мысалдар:

• Желдің бағытының өзгеру себебі – ауа қысымының ауысуы

• Бұлттардың түрі мен қозғалысы – атмосфералық ауа райының өзгеруін көрсетеді

• Күннің шығуы мен батуы ауа температурасына қалай әсер етеді

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: табиғаттағы құбылыстарды байқауды түсінбейді
3–4: тек кейбір құбылыстарды байқайды, толық түсіндіре алмайды
5–6: негізгі құбылыстарды байқай алады және дәптерге тіркейді
7–8: барлық құбылыстарды дұрыс тіркейді, өз сөздерімен талдай алады
9–10: құбылыстардың себеп-салдарын терең түсінеді және жүйелі түрде сипаттай алады

САБАҚ-3. ӨСІМДІКТЕРДІ ЗЕРТТЕУ: ЖАПЫРАҚ, ГҮЛ, ТАМЫР

1-тапсырма. Өсімдіктерді таңдау
Мақсаты: Зерттеу үшін өсімдіктерді дұрыс таңдап, бақылау дағдыларын дамыту.
Оқушылар бақшадан, мектеп ауласынан немесе сыныптағы өсімдіктерден бір өсімдікті таңдайды. Мұғалім балаларға әртүрлі өсімдіктерді зерттеу үшін неге таңдау керектігін түсіндіреді.

Мысалдар:

• Сыныптағы гүлі бар кәстрөлден қызғалдақты таңдау, оның жапырағы мен гүлін бақылау

• Мектеп ауласындағы ағаштан қарақат бұтасын таңдау, жапырақ пен жемісін зерттеу

• Бақшадан қызанақты немесе басқа көкөністі таңдап, тамыр мен жапырақтың ерекшеліктерін салыстыру

2-тапсырма. Жапырақ, гүлді сипаттау
Мақсаты: Өсімдіктің бөліктерін мұқият қарап, олардың ерекшеліктерін жазу және бақылау дағдыларын дамыту.
Оқушылар таңдалған өсімдіктің жапырағын, гүлін және тамырын сипаттайды. Мұғалім олардың жазғандарын қарап, түсіндірмелерін толықтырады.

Мысалдар:

• Жапырақ пішіні: дөңгелек, ұзын немесе жіңішке

• Гүлдің түсі: қызыл, сары, ақ

• Тамыр жүйесі: біріккен (жуан) немесе тарамдалған (жіңішке)

• Жапырақ пен гүлдің пішіні мен түсінің өсімдіктің тіршілігіне қалай әсер ететінін қысқаша жазу

3-тапсырма. Сызба жасау
Мақсаты: Өсімдіктің бөліктерін визуалды түрде көрсету, бақылауды күшейту, логикалық ойлауды дамыту.
Оқушылар таңдалған өсімдіктің жапырағы, гүлі және тамырының сызбасын жасайды, әр бөлікті белгілейді.

Мысалдар:

• Жапырақ сызбасында негізгі тамыр мен қосымша тамырларды көрсету

• Гүлді сызбасында бүршіктер мен гүл шаңдарын белгілеу

• Өсімдіктің толық құрылымын дәптерге схемамен көрсету

• Сызбадан өсімдіктің әр бөлігінің қызметін қысқаша жазу

4-тапсырма. Өсімдіктің тіршілік процесін түсіндіріп талдау (қиын тапсырма)
Мақсаты: Өсімдіктің тіршілігіне байланысты процестерді түсіну, логикалық ойлау және өз ойын жүйелі жеткізу қабілетін дамыту.
Оқушылар өз сөздерімен өсімдіктің тіршілік процесін сипаттайды: тамыры арқылы судың мен минералдардың қалай сіңірілетінін, жапырағы арқылы қалай тыныс алатынын, гүлдің көбеюге қалай әсер ететінін түсіндіреді.

Мысалдар:

• Тамыр арқылы судың мен минералдардың сіңірілуін қарапайым тілмен жазу

• Жапырақ арқылы фотосинтез процесін түсіндіру: «жапырақ күн сәулесін сіңіріп, өсімдіктің тамырына энергия береді»

• Гүлдің тұқым түзуге және өсімдіктің көбеюіне қалай көмектесетінін көрсету

• Қарапайым тілмен жазылған 3-4 сөйлеммен зерттеу қорытындысын шығару

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: өсімдіктердің бөліктерін және тіршілігін түсінбейді
3–4: бөліктерін байқайды, бірақ тіршілік процесін толық түсінбейді
5–6: жапырақ, гүл, тамыр бөліктерін дұрыс сипаттай алады
7–8: өсімдіктің тіршілік процесін түсіндіре алады, бөліктердің қызметін атап өтеді
9–10: өсімдіктің тіршілігін терең, логикалық және нақты мысалдармен түсіндіреді

САБАҚ-4. ЖАНУАРЛАРДЫ ЗЕРТТЕУ: ТІРШІЛІК ОРТАСЫ ЖӘНЕ ҚОРЕКТЕНУ

1-тапсырма. Жануарларды классификациялау
Мақсаты: Жануарларды топтарға бөліп, олардың ерекшеліктерін байқау дағдыларын дамыту.
Оқушылар үй жануарларын, орман және су жануарларын бөліп қарастырады, топқа бөледі. Мұғалім классификация қағидаларын түсіндіреді.

Мысалдар:

• Үй жануарлары: мысық, ит, қоян

• Орман жануарлары: қоян, түлкі, аю

• Су жануарлары: балық, тасбақа, дельфин

• Құстар: торғай, қарға, қаз

2-тапсырма. Қоректену түрін жазу
Мақсаты: Жануарлардың қоректену ерекшеліктерін түсіндіру.
Оқушылар әр жануардың қандай тағам жейтінін дәптерге жазады.

Мысалдар:

• Мысық – етқоректі жануар

• Қоян – шөпқоректі жануар

• Аю – бәрін жейтін жануар

• Балық – көбінесе басқа су жәндіктерімен қоректенеді

3-тапсырма. Суретке түсіру
Мақсаты: Жануарлардың тіршілік ортасын және қоректенуін визуалды көрсету.
Оқушылар таңдалған жануарды оның тіршілік ортасында суретке түсіреді.

Мысалдар:

• Қоянды ормандағы қап-қара топырақ пен шөптердің арасында суреттеу

• Балықты өзенде немесе көлде сызу

• Аюдың орман мен өзен бойында тамақ іздеп жүргенін көрсету

• Қарға мен торғайды ағаштарда немесе аспанда бейнелеу

4-тапсырма. Тіршілік ортасы мен қоректену арасындағы байланысты талдау (қиын тапсырма)
Мақсаты: Жануарлардың қоректенуі мен тіршілік ортасының байланысын түсіну, логикалық ойлау қабілетін дамыту.
Оқушылар өз сөздерімен түсіндіреді: жануардың тіршілік ортасы оның қоректенуіне қалай әсер етеді, қоректену түрі жануардың өмір сүруін қалай қамтамасыз етеді.

Мысалдар:

• Қоян – ормандағы шөппен қоректенеді, сондықтан шөп көп жерді таңдайды

• Балық – суда жәндіктермен қоректенеді, өзен мен көлде өмір сүреді

• Аю – орманда жәндіктер мен жидектерді, кейде балықты жейді, бұл оның тіршілігіне мүмкіндік береді

• Қарға – ағаштарда жем іздеп қоректенеді, бұл оның тіршілік ортасын көрсетеді

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: түсінбейді
3–4: кейбірін түсінеді
5–6: дұрыс сипаттайды
7–8: байланысты түсіндіреді
9–10: терең, нақты мысалдармен түсіндіреді

САБАҚ-5. СУ ҚАСИЕТТЕРІН ТӘЖІРИБЕ АРҚЫЛЫ АНЫҚТАУ

1-тапсырма. Су көлемін өлшеу
Мақсаты: Су көлемін дұрыс өлшеу дағдыларын дамыту, өлшеу құралдарымен жұмыс істеу қабілетін қалыптастыру.
Оқушылар мензурка немесе шыны ыдыс арқылы судың нақты көлемін өлшейді, әр қадамды дәптерге тіркейді.

Мысалдар:

• 100 мл стаканға су құю және мензуркадағы деңгейін бақылау

• 200 мл бөтелкедегі суды мензурка арқылы өлшеп, нақты мөлшерін анықтау

• Кішкентай бөтелкедегі суды бірнеше мензуркаға бөліп, әр бөліктің көлемін дәптерге жазу

2-тапсырма. Температураны тексеру
Мақсаты: Су температурасын өлшеу және оның қасиеттеріне әсерін байқау.
Оқушылар термометрді пайдаланып, судың температурасын әртүрлі жағдайда тексереді және дәптерге тіркейді.

Мысалдар:

• Ыстық су мен бөлме температурасындағы судың температурасын өлшеу

• Суық судың температурасын термометр арқылы анықтау

• Күні бойы судың температурасын бірнеше рет өлшеп, өзгерістерді график немесе кестеге жазу

3-тапсырма. Қарапайым тәжірибе жасау
Мақсаты: Су қасиеттерін тәжірибе арқылы байқау, бақылау дағдыларын дамыту.
Оқушылар судың кейбір қасиеттерін тәжірибе арқылы тексереді: булану жылдамдығы, көлемнің өзгеруі, сұйықтықтар араласуы.

Мысалдар:

• Ыстық және суық суда булану жылдамдығын салыстыру

• Құм мен суды араластырып, олардың қасиеттерін бақылау

• Су мен майды араластырып, олар бір-бірінен бөлінетінін байқау

4-тапсырма. Тәжірибе нәтижесін графикке енгізіп қорытынды жасау (қиын)
Мақсаты: Мәліметтерді жүйелеу, график жасау, қорытынды шығару дағдыларын дамыту.
Оқушылар өлшеген мәліметтерін кестеге енгізіп, график салады және тәжірибе нәтижелерін қорытындылайды.

Мысалдар:

• Ыстық, жылы және суық судың булануы уақыт бойынша қалай өзгеретінін графикке түсіру

• Су көлемінің ыстықта және суықта қалай өзгеретінін салыстыру

• График арқылы қай жағдайда судың тезірек өзгеретінін анықтау

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: тәжірибені түсінбейді
3–4: кейбір қадамдарды орындайды
5–6: негізгі қадамдарды орындайды
7–8: тәжірибені толық орындайды, нәтижесін жазып, қорытынды жасайды
9–10: тәжірибенің барлық қадамын дұрыс орындайды, график салады, қорытындыны нақты түсіндіреді

САБАҚ-6. ТОПЫРАҚ ТҮРЛЕРІН ЗЕРТТЕУ

1-тапсырма. Топырақ үлгілерін жинау
Мақсаты: Зерттеу үшін әртүрлі топырақ үлгілерін жинау, бақылау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Бүгін біз әртүрлі топырақ түрлерін зерттейміз. Сіздер мектеп ауласынан, бақшадан немесе сыныптағы дайын топырақ үлгілерінен біреуін таңдайсыздар. Әр топырақ үлгісін жинаған кезде, оны таза ыдысқа салып, қайдан алынғанын белгілейік. Бұл бізге тәжірибе кезінде әр үлгінің ерекшелігін салыстыруға көмектеседі».

Мысалдар:

• Бақшадағы құмды топырақты жинау

• Орман ауласындағы қара топырақты алу

• Сыныптағы топырақ үлгілерін кәстрөлдерге салып, таңдау

2-тапсырма. Су өткізгіштігін тексеру
Мақсаты: Топырақтағы су өткізгіштік қасиеттерін анықтау, тәжірибе жүргізу.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топырақ үлгісіне бірдей мөлшерде су құйыңыздар. Құм, қара топырақ және балшық топырақта су қалай өтетінін бақылап, дәптерге жазамыз. Бұл тәжірибе арқылы әр топырақтың су өткізгіштік қасиетін анықтаймыз».

Мысалдар:

• Құмдағы су тез өтеді

• Қара топырақта су баяу сіңеді

• Балшық топырақ су өткізбейді немесе өте баяу өткізеді

3-тапсырма. Түрін анықтау
Мақсаты: Топырақтың құрамын және түрін анықтау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір әр үлгіні мұқият қарап, түсін, текстурасын, құрамын анықтаймыз. Топырақтың түрін дәптерге жазамыз. Мысалы, құм жеңіл және ұсақ бөлшектері бар, қара топырақ қоректік затқа бай, ал балшық жабысқақ және қоңыр немесе қара түсті».

Мысалдар:

• Құм – жеңіл, ұсақ құм бөлшектері бар, ақшыл түсті

• Қара топырақ – қою, қоректік заттарға бай, қара түсті

• Балшық – жабысқақ, қою қоңыр немесе қара түсті

4-тапсырма. Топырақтың өсімдіктерге әсерін талдау (қиын)
Мақсаты: Топырақ түрі өсімдіктің өсуіне қалай әсер ететінін түсіндіру, логикалық ойлау қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топырақ түрінің өсімдіктерге қалай әсер ететінін ойланып көрейік. Құмда тамыр жақсы таралады, бірақ су тез кетеді. Қара топырақта өсімдіктер тез өседі, себебі қоректік заттар көп. Балшықта тамыр кейде ауа жетіспеуінен баяу өседі. Сіздер өз сөздеріңізбен осы байланыстарды дәптерге жазасыздар».

Мысалдар:

• Құмды топырақта тамыр жақсы тарайды, бірақ су тез кетеді

• Қара топырақта өсімдіктер жақсы өседі, себебі қоректік заттар көп

• Балшық топырақта өсімдіктің тамыры баяу өседі

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: топырақ түрлерін және қасиеттерін түсінбейді
3–4: кейбірін байқайды, бірақ әсерін түсіндірмейді
5–6: топырақ түрін дұрыс сипаттай алады
7–8: өсімдіктерге әсерін түсіндіре алады
9–10: топырақ түрінің өсімдіктерге әсерін терең, логикалық және нақты мысалдармен түсіндіреді

САБАҚ-7. АУА-РАЙЫ ҚҰБЫЛЫСТАРЫН БАҚЫЛАУ

1-тапсырма. Температураны өлшеу
Мақсаты: Ауа температурасының құбылыстарға әсерін бақылау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Бүгін біз ауа-райын бақылап, температураны өлшейміз. Термометрді пайдаланып, күннің әртүрлі уақытында температураны жазып, дәптерге тіркеңіздер. Бұл ауа райының өзгерісін байқауға көмектеседі».

Мысалдар:

• Таңғы 8:00-де ауа температурасы 5°C, күн шыққаннан кейін 12°C-қа дейін көтеріледі

• Түскі 13:00-де ауа температурасы 18°C-қа жетеді

• Кешкі 18:00-де температура 10°C-қа түседі

2-тапсырма. Жел бағытын анықтау
Мақсаты: Жел бағытын дұрыс анықтау және тіркеу дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Желдің қай бағытта соғып тұрғанын байқау үшін желбау немесе қағаз жолақтарын пайдаланыңыздар. Сіздер бағытын дәптерге жазып, өзгерістерді салыстырасыздар».

Мысалдар:

• Таңертең жел солтүстік бағыттан соғады

• Күні бойы жел оңтүстік-батысқа ауысады

• Кешке жел әлсірейді, бағыты тұрақсыз болады

3-тапсырма. Жаңбыр мөлшерін тіркеу
Мақсаты: Жаңбыр мөлшерін өлшеп, бақылау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Жаңбырдың мөлшерін қарапайым құралдармен өлшеп, дәптерге жазамыз. Қанша миллилитр немесе сантиметр жаңбыр жауғанын тіркеңіздер».

Мысалдар:

• Таңертең 2 мм жаңбыр жауды

• Түскі уақытта жаңбыр тоқтады

• Кешке 5 мм жаңбыр жауд

4-тапсырма. Ауа райының күнделікті құбылыстарға әсерін сипаттау (қиын)
Мақсаты: Ауа райының табиғат пен адамдар өміріне әсерін түсіну, логикалық ойлау қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір сіздер өз бақылауларыңызға қарап, ауа райының өсімдіктерге, жануарларға және адамдардың күнделікті әрекетіне қалай әсер ететінін дәптерге жазасыздар».

Мысалдар:

• Суықта адамдар жылы киім киеді, өсімдіктер өсуі баяулайды

• Желдің күшті соғуы ағаштардың бұтақтарын қозғалдырады, су бетінде толқын пайда болады

• Жаңбыр жауған кезде топырақ суланып, өсімдіктерге су жетеді, адамдар сыртқа аз шығады

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: ауа райы құбылыстарын бақылауды түсінбейді
3–4: кейбір құбылыстарды байқайды, бірақ әсерін сипаттай алмайды
5–6: негізгі құбылыстарды тіркейді және қарапайым сипаттай алады
7–8: ауа райының әсерін дұрыс түсіндіреді
9–10: ауа райының әсерін терең, логикалық және нақты мысалдармен түсіндіреді

САБАҚ-8. ҚОРШАҒАН ОРТАНЫ БАҚЫЛАУ ЖӘНЕ ҚОРҒАУ

1-тапсырма. Қоршаған ортаны бақылау
Мақсаты: Табиғатты бақылау дағдыларын дамыту, қоршаған ортаны түсіну.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Сіздер мектеп ауласында, бақшада немесе үй маңында қоршаған ортаны бақылайсыздар. Өсімдіктерді, жануарларды, ауаны, су мен топырақты зерттейсіздер. Әр өзгерісті дәптерге тіркеңіздер».

Мысалдар:

• Ауладағы ағаштар мен гүлдерді, олардың өсуін бақылау

• Құстар мен жәндіктердің саны мен түрін жазу

• Қоқыс немесе лас жерлерді анықтау

2-тапсырма. Плакат жасау
Мақсаты: Қоршаған ортаны қорғау идеяларын визуалды түрде көрсету, шығармашылық қабілетті дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ қоршаған ортаны қорғау тақырыбында плакат жасайды. Плакатқа суреттер, жазулар және символдар қосылады. Бұл жұмыс арқылы қоршаған ортаны қорғаудың маңызын көрсетуге болады».

Мысалдар:

• «Суды үнемде» деген жазу және су құю суреті

• «Ағаш отырғызайық» деген жазу және ағаш суреттері

• Қоқысты дұрыс қоюды көрсететін сурет

3-тапсырма. Топта талқылау
Мақсаты: Қоршаған ортаны қорғау шараларын талқылау, логикалық ойлау мен пікір айту қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз бақылауларын бөліседі және қоршаған ортаны қорғаудың тиімді жолдарын талқылайды. Топтық пікірталас барысында әр оқушы өз идеясын айтып, топпен қорытындыға келеді».

Мысалдар:

• Қоқысты жинау және қайта өңдеу

• Ағаш отырғызу немесе гүл өсіру

• Су мен электр энергиясын үнемдеу жолдарын ойлап табу

4-тапсырма. Қоршаған ортаны қорғау жоспарын жасау (қиын)
Мақсаты: Қоршаған ортаны қорғау бойынша нақты іс-қимыл жоспарын құру, логикалық ойлау қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топтар өз плакаттары мен бақылауларын пайдаланып, қоршаған ортаны қорғау жоспарын жасайды. Жоспар нақты іс-қимылдардан тұруы керек: не істейміз, қалай істейміз, кім жауапты болады».

Мысалдар:

• Ауладағы қоқысты аптасына бір рет жинау

• Мектепке жаңа ағаш отырғызу

• Суды үнемдеу үшін дәретхана мен су құбырларын тексеру

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: қоршаған ортаны бақылауды және қорғауды түсінбейді
3–4: кейбір әрекеттерді байқайды, бірақ жоспар жасай алмайды
5–6: қоршаған ортаны бақылауды және қарапайым қорғау шараларын орындай алады
7–8: қоршаған ортаны қорғаудың жоспарланған іс-қимылдарын түсіндіре алады
9–10: қоршаған ортаны қорғау жоспарын терең, логикалық және нақты мысалдармен жасай алады

САБАҚ-9. ӨЛШЕУ ҚҰРАЛДАРЫН ҚОЛДАНУ: ТЕРМОМЕТР, МЕНЗУРКА, ЛИНЕЙКА

1-тапсырма. Өлшеу құралдарын таныстыру
Мақсаты: Термометр, мензурка және линейка сияқты өлшеу құралдарын дұрыс пайдалану дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Бүгін біз әртүрлі өлшеу құралдарын таныстырамыз. Термометр – температураны өлшеуге, мензурка – сұйықтық көлемін анықтауға, линейка – ұзындықты өлшеуге арналған. Әр құралдың қолдану тәсілін көрсетемін және сіздер тәжірибе жасайсыздар».

Мысалдар:

• Термометрді суға салып, оның температурасын оқу

• Мензурка арқылы 100 мл су өлшеу

• Линейка арқылы дәптердің ұзындығын өлшеу

2-тапсырма. Практикалық қолдану
Мақсаты: Өлшеу құралдарын нақты тәжірибеде қолдану қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы әр құралды пайдаланып тәжірибе жасайды. Термометрмен температураны өлшеп, мензуркамен сұйықтық көлемін, линейкамен ұзындықты тіркейміз. Құралдарды дұрыс және қауіпсіз қолдануға көңіл бөлейік».

Мысалдар:

• Ыстық, суық және бөлме температурасындағы судың температурасын термометрмен өлшеу

• Мензуркада 50 мл, 100 мл, 150 мл суды бөліп өлшеу

• Линейка арқылы үстелдің, дәптердің немесе дәптер парағының ұзындығын өлшеу

3-тапсырма. Нәтижелерді жазу
Мақсаты: Өлшеу нәтижелерін дұрыс тіркеп, кестеге немесе дәптерге жазу дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір сіздер өлшеу нәтижелерін дәптерге жазасыздар. Мысалы, судың температурасы – 25°C, құмның ұзындығы – 30 см. Әр оқушы өлшеу нәтижесін жүйелі жазып, салыстырады».

Мысалдар:

• «Су температурасы: 20°C – таңертең, 25°C – түсте»

• «Мензуркадағы су көлемі: 50 мл, 100 мл, 150 мл»

• «Дәптердің ұзындығы: 21 см, ені: 15 см»

4-тапсырма. Құралдарды қолдана отырып тәжірибелік есеп шығару (қиын)
Мақсаты: Өлшеу құралдарын пайдаланып есеп шығару, тәжірибеден алынған мәліметтерді талдау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы мензурка, термометр және линейка арқылы алынған мәліметтерді пайдаланып тәжірибелік есеп шығарады. Мысалы, 100 мл су жылы жерге қойылды, 10 минуттан кейін температура қанша градусқа өзгерді? Дәптерге нәтижені график немесе кесте түрінде түсіру қажет».

Мысалдар:

• Ыстық суда мұз ерігенде қанша минутқа дейін 100 мл судың температурасы 0°C-тен 10°C-қа дейін көтерілді

• 150 мл суды ыстық суға құйып, оның көлемінің өзгеруін тіркеу

• Линейка арқылы бірнеше заттың ұзындығын өлшеп, олардың айырмашылығын есептеу

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: өлшеу құралдарын қолдануды түсінбейді
3–4: кейбірін қолдана алады, бірақ нәтижесін дұрыс тіркемейді
5–6: құралдарды дұрыс қолданады, нәтижелерді дәптерге жазады
7–8: тәжірибелік есептерді дұрыс орындайды, нәтижесін талдайды
9–10: барлық құралдарды дұрыс қолданады, тәжірибелік есепті нақты, жүйелі және графикпен көрсетеді

САБАҚ-10. МӘЛІМЕТТЕРДІ ЖИНАУ ЖӘНЕ ТІРКЕУ

1-тапсырма. Мәліметтерді жазу
Мақсаты: Жүргізілген бақылаулар мен тәжірибеден алынған ақпаратты дұрыс жазу дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Бүгін біз тәжірибе нәтижелерін жазып, оларды тіркейміз. Әрбір бақылау немесе өлшеу бойынша нақты мәлімет жазу қажет. Мәліметтерді жазған кезде күн, уақыт және орын сияқты маңызды деректерді көрсетіңіз».

Мысалдар:

• «10 қаңтар, таңғы 8:00 – ауа температурасы 5°C, жел бағыты солтүстік»

• «100 мл су ыстық жерде 10 минуттан кейін 25°C-қа дейін қызды»

• «Құм топыраққа су құйылды, су тез өтті»

2-тапсырма. Кесте жасау
Мақсаты: Мәліметтерді жүйелеу үшін кесте құру дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Мәліметтерді кестеге енгізіп, салыстыруды жеңілдетеміз. Кестеде уақыт, орын, өлшеу нәтижесі немесе бақылау сипаттамасы көрсетілуі керек».

Мысалдар:

Уақыт	Температура (°C)	Жел бағыты	Қосымша бақылау
8:00	5	Солтүстік	Бұлттар аз
12:00	15	Шығыс	Бұлттар көбейген
18:00	10	Оңтүстік	Жаңбыр жауды

3-тапсырма. Топпен салыстыру
Мақсаты: Мәліметтерді топта талқылау және салыстыру дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз жинаған мәліметтерін салыстырады. Қандай нәтижелер ұқсас немесе айырмашылық бар екенін талқылайды. Бұл мәліметтердің дұрыстығын тексеруге және қорытынды жасауға көмектеседі».

Мысалдар:

• Бір топ 10 қаңтарда таңғы 8:00-де ауа 5°C деп тіркеді, екінші топ – 6°C деп жазды. Салыстырып, орташа мәнін есептеу

• Әр топ судың әртүрлі температурадағы булану жылдамдығын салыстырады

• Құм мен қара топырақтағы су өткізгіштікті салыстырады

4-тапсырма. Мәліметтерден қорытынды жасау (қиын)
Мақсаты: Жиналған мәліметтерді талдап, қорытынды жасау қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір топтар өз кестелері мен бақылауларын қарап, қандай қорытынды жасауға болатынын анықтайды. Мысалы, қай топырақ су тез өтеді, ауа райы өсімдіктерге қалай әсер етеді, температураның өзгерісі қандай заңдылықты көрсетеді».

Мысалдар:

• «Құмды топырақта су тез өтеді, сондықтан өсімдіктерге су аз беріледі»

• «Таңертең ауа температурасы төмен болған, күндіз 15°C-қа жеткен, өсімдіктер күндіз жақсы өседі»

• «Желдің бағыты күндіз оңтүстікке ауысады, бұл жаңбыр мен булануға әсер етеді»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: мәліметтерді жинауды және тіркеуді түсінбейді
3–4: кейбір мәліметтерді тіркейді, бірақ салыстыра алмайды
5–6: негізгі мәліметтерді дұрыс тіркеп, кесте жасайды
7–8: топпен салыстырып, қорытынды жасай алады
9–10: барлық мәліметтерді дұрыс тіркеп, салыстырып, логикалық және нақты қорытынды жасайды

САБАҚ-11. МӘЛІМЕТТЕРДІ САЛЫСТЫРУ

1-тапсырма. Жеке салыстыру жүргізу
Мақсаты: Мәліметтерді өз бетімен салыстыру, айырмашылықтарды анықтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз жинаған мәліметтерін қарап, салыстырады. Мысалы, таңертеңгі және түскі ауа температурасы, су көлемінің өзгерісі немесе топырақтағы су сіңу жылдамдығы. Әр айырмашылықты дәптерге жазу қажет».

Мысалдар:

• Таңертең ауа температурасы 5°C, түсте 15°C, айырмашылық – 10°C

• 50 мл су ыстықта 10 минутта 55 мл-ге дейін буланды

• Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын салыстыру

2-тапсырма. Ерекшеліктерді жазу
Мақсаты: Айырмашылықтарды дәптерге жазу, негізгі ерекшеліктерді анықтау.

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез өтеді, қара топырақ баяу»

• «Таңғы және түскі температура арасындағы айырмашылық 10°C»

• «Ыстық су тез буланады, салқын су баяу»

3-тапсырма. Диаграмма жасау
Мақсаты: Мәліметтерді визуалды түрде көрсету, салыстыруды жеңілдету.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз салыстырған мәліметтерін диаграмма немесе график арқылы көрсетеді. Мысалы, әр түрлі топырақ түрінде су өткізгіштіктің уақыт бойынша өзгерісін көрсету».

Мысалдар:

• Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын бағандық диаграммада көрсету

• Таңғы және түскі температураны сызықтық диаграммада салыстыру

• Ыстық және салқын судың булану жылдамдығын графикпен көрсету

4-тапсырма. Айырмашылық себептерін талдау (қиын)
Мақсаты: Мәліметтер арасындағы айырмашылық себептерін түсіндіру, логикалық ойлау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір әр оқушы өз диаграммасы мен салыстырған мәліметтерін қарап, айырмашылық себептерін анықтайды. Мысалы, құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығы неге әртүрлі, таңғы және түскі температура неліктен өзгереді?»

Мысалдар:

• Құм су өткізгіш болғандықтан тез өтеді, қара топырақ баяу сіңіреді

• Таңғы температура төмен, күндіз күннің әсерінен көтерілді

• Ыстық су тез буланады, салқын су баяу

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: салыстыруды түсінбейді
3–4: кейбір салыстыруларды орындайды
5–6: мәліметтерді салыстырады, негізгі ерекшеліктерді жаза алады
7–8: салыстыру нәтижесін диаграммада көрсете алады
9–10: барлық мәліметтерді салыстырып, айырмашылық себептерін нақты түсіндіреді

САБАҚ-12. ҚАРАПАЙЫМ ГИПОТЕЗАНЫ ҚҰРУ ЖӘНЕ ТЕКСЕРУ

1-тапсырма. Гипотеза жазу
Мақсаты: Қарапайым гипотезаны құру дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Гипотеза – тәжірибе барысында тексеретін болжам. Біз алдымен сұрақ қойып, оған жауап ретінде гипотеза жасаймыз. Мысалы, “Құмдағы су қара топыраққа қарағанда тез сіңеді”».

Мысалдар:

• «Егер топырақ құм болса, су тез сіңеді»

• «Егер су ыстық болса, тез буланады»

• «Егер өсімдік күн сәулесін көп алса, жапырағы үлкен болады»

2-тапсырма. Тәжірибе жүргізу
Мақсаты: Гипотезаны тәжірибе арқылы тексеру дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз гипотезасын тәжірибе арқылы тексереді. Тәжірибе кезінде барлық өлшемдерді тіркеп, бақылау жүргізу керек».

Мысалдар:

• Құм және қара топыраққа бірдей мөлшерде су құю, сіңу жылдамдығын бақылау

• Ыстық және бөлме температурасындағы судың булануын салыстыру

• Күн сәулесіне тұрған және көлеңкедегі өсімдіктің жапырақтарын салыстыру

3-тапсырма. Нәтижені тіркеу
Мақсаты: Тәжірибе нәтижелерін дәл жазу және жүйелеу.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір әр оқушы тәжірибе нәтижесін дәптерге жазып, кестеге немесе диаграммаға енгізеді. Бұл гипотезаның дұрыс немесе қате екенін тексеруге көмектеседі».

Мысалдар:

• Құмдағы судың сіңу жылдамдығы – 3 минут, қара топырақ – 7 минут

• Ыстық су тез буланды – 10 минутта 20 мл, салқын су – 10 минутта 5 мл

• Күн сәулесіндегі өсімдік жапырағы – 8 см, көлеңкедегі – 5 см

4-тапсырма. Гипотезаны бағалап, қорытынды жасау (қиын)
Мақсаты: Гипотезаның дұрыстығын талдау және қорытынды шығару дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз нәтижелеріне қарап, гипотезасының дұрыс немесе қате екенін анықтайды. Қорытынды жасау кезінде тәжірибеден алынған деректерді негізге алады».

Мысалдар:

• «Гипотеза дұрыс, себебі құмдағы су қара топыраққа қарағанда тез сіңді»

• «Гипотеза жартылай дұрыс, су тез буланды, бірақ кейде баяу болды»

• «Өсімдіктің күн сәулесі гипотезада айтылғандай әсер етті»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: гипотезаны құру және тексеруді түсінбейді
3–4: гипотезаны жазады, бірақ тәжірибені дұрыс жүргізбейді
5–6: гипотезаны құрып, тәжірибе жасайды, негізгі нәтижені тіркейді
7–8: гипотезаны дұрыс тексереді, нәтижені тіркеп, қорытынды жасайды
9–10: гипотезаны толық тексереді, деректерді жүйелеп, нақты және логикалық қорытынды шығарады

САБАҚ-13. ҚОРЫТЫНДЫ ШЫҒАРУ ДАҒДЫЛАРЫН ДАМЫТУ

1-тапсырма. Нәтижелерді жинақтау
Мақсаты: Зерттеу барысында алынған барлық мәліметтерді жинақтау және жүйелеу.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Бүгін біз өз тәжірибемізден немесе бақылауымыздан алынған мәліметтерді жинақтаймыз. Әр оқушы өз дәптеріндегі жазбаларды қарап, маңызды нәтижелерді бөліп алады».

Мысалдар:

• Құмдағы су тез сіңеді, қара топырақ баяу

• Ыстық суда судың булануы тез, салқын суда баяу

• Таңғы және түскі температура арасындағы айырмашылық 10°C

2-тапсырма. Қысқаша қорытынды жасау
Мақсаты: Жиналған мәліметтер негізінде қысқаша қорытынды жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір әр оқушы өз мәліметтерінен қысқаша қорытынды шығарады. Мысалы, “Құм суды тез өткізеді, сондықтан өсімдіктерге су аз жетеді”».

Мысалдар:

• «Құм топырағында су тез кетеді, қара топырақта баяу»

• «Ыстық су тез буланады, салқын су баяу»

• «Таңғы температура төмен болған, күндіз температура көтерілді»

3-тапсырма. Топпен пікір алмасу
Мақсаты: Қорытындыны топта талқылау, әріптестермен ой бөлісу.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз қорытындысын сыныппен бөліседі. Басқа топтардың нәтижесін тыңдап, өз қорытындысын толықтыру немесе дәлелдермен нығайтуға болады».

Мысалдар:

• Бір топ: «Құм су өткізгіш, сондықтан өсімдіктерге аз су жетеді»

• Басқа топ: «Иә, бірақ кейбір өсімдіктерге бұл жеткілікті болуы мүмкін»

• Топтар арасында пікір алмасып, қорытынды нақты әрі толық болады

4-тапсырма. Қорытындыны дәлелдермен негіздеу (қиын)
Мақсаты: Қорытындыны тәжірибе мен мәліметтерге сүйене отырып дәлелдермен түсіндіру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қорытынды жасағанда әр оқушы өз ойын дәлелдермен негіздейді. Мысалы, “Құмдағы су 3 минутта сіңді, қара топырақта 7 минут, сондықтан гипотезам дұрыс шықты”».

Мысалдар:

• «Құм тез сіңеді, қара топырақ баяу – тәжірибе дәлелдеді»

• «Ыстық судың булануы тез, салқын судың баяу – деректермен расталды»

• «Таңғы және түскі температура айырмашылығы өсімдіктерге әсерін көрсетті

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: қорытынды шығара алмайды
3–4: қысқаша қорытынды жасайды, дәлелсіз
5–6: негізгі қорытындыны шығарады, кейбір дәлел көрсетеді
7–8: қорытындыны дұрыс шығарады, бірнеше дәлел келтіреді
9–10: қорытындыны толық, логикалық, нақты дәлелдермен негіздейді

САБАҚ-14. ТОПТЫҚ ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНА ТАҚЫРЫП ТАҢДАУ

1-тапсырма. Тақырыптарды талдау
Мақсаты: Зерттеу тақырыптарын талдау, олардың мазмұнын түсіну.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ алдымен бірнеше тақырыпты қарайды. Тақырып мазмұны неге қызықты екенін, қандай мәліметтер жинауға болатынын талқылайды».

Мысалдар:

• «Судың қасиеттерін зерттеу» – тәжірибе жасауға мүмкіндік береді

• «Өсімдіктердің жарыққа реакциясы» – бақылау арқылы зерттеуге болады

• «Құм мен қара топырақтағы су сіңу жылдамдығы» – нақты тәжірибелік жұмыс

2-тапсырма. Топ ішінде дауыс беру
Мақсаты: Тақырыпты топ ішінде келісім арқылы таңдау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз ойымен бөліседі, қай тақырыпты зерттегісі келетінін айтады. Топ ішінде дауыс беру арқылы ең қызықты тақырып таңдалады».

Мысалдар:

• 5 оқушыдан 3-еуі «Судың қасиеттері» деп дауыс береді, тақырып сол таңдалады

• «Өсімдіктердің жарыққа реакциясы» тақырыбы 2 дауыс алады, бірақ ең көп дауысқа сай тақырып – «Су қасиеттері»

3-тапсырма. Тақырыпты бекіту
Мақсаты: Топтың таңдалған тақырыбын ресми бекіту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топ басшысы тақырыпты дәптерге жазады, мұғалімнен бекіту алады. Енді осы тақырып бойынша зерттеу жүргізуге дайынбыз».

Мысалдар:

• «Тақырып: Судың қасиеттерін тәжірибе арқылы зерттеу» – топ бекітті

• «Тақырып: Өсімдіктердің жарыққа реакциясы» – басқа топ таңдауы мүмкін

4-тапсырма. Таңдалған тақырып бойынша қысқаша зерттеу жоспарын жасау (қиын)
Мақсаты: Тақырып бойынша зерттеу жүргізу үшін негізгі қадамдарды жоспарлау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір әр топ өз тақырыбына қысқаша зерттеу жоспарын жасайды. Мысалы, қандай мәліметтер жинаймыз, қандай тәжірибе жасаймыз, нәтижені қалай тіркейміз».

Мысалдар:

• «Тақырып: Судың қасиеттерін зерттеу»

  1. Судың көлемін өлшеу

  2. Температураны тексеру

  3. Су булану жылдамдығын салыстыру

  4. Нәтижені кестеге тіркеп, қорытынды жаса

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: тақырыпты таңдай алмайды
3–4: тақырыпты таңдайды, бірақ жоспар жасай алмайды
5–6: тақырыпты таңдап, негізгі жоспар жасайды
7–8: жоспарды толық жасап, топ ішінде талқылайды
9–10: тақырыпты дұрыс таңдап, нақты және логикалық зерттеу жоспарын құрады

САБАҚ-15. ТОПТЫҚ ЗЕРТТЕУ ЖОСПАРЫН ҚҰРУ

1-тапсырма. Кезеңдерді белгілеу
Мақсаты: Зерттеу процесінің әр кезеңін анықтау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз тақырыбы бойынша зерттеу кезеңдерін анықтайды. Мысалы, бақылау, тәжірибе, мәліметтерді тіркеу және қорытынды шығару. Әр кезеңнің нақты мақсатын белгілейміз».

Мысалдар:

• 1-кезең: Судың көлемін өлшеу

• 2-кезең: Температураны тексеру

• 3-кезең: Су булану жылдамдығын салыстыру

• 4-кезең: Нәтижені тіркеп, қорытынды жасау

2-тапсырма. Міндеттерді бөлу
Мақсаты: Топ мүшелері арасында нақты міндеттерді бөлу, жауапкершілікті дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ мүшесі өз міндетін алады. Біреуі тәжірибе жасайды, біреуі мәліметтерді тіркейді, біреуі диаграмма немесе кесте құрады».

Мысалдар:

• Али: су көлемін өлшейді

• Дана: температураны тіркейді

• Нұрлан: диаграмма жасайды

• Айша: қорытындыны жазып, топқа баяндайды

3-тапсырма. Қажетті құралдарды жазу
Мақсаты: Зерттеу үшін қажет құралдарды анықтау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топ өз жоспарында қандай құралдар қажет екенін жазады: термометр, мензурка, линейка, дәптер, график қағазы және т.б. Құралдардың барлығын алдын-ала дайындау қажет».

Мысалдар:

• Термометр – судың температурасын өлшеу үшін

• Мензурка – судың көлемін өлшеу үшін

• Линейка – тәжірибе құралдарының ұзындығын өлшеу

• Дәптер – нәтижелерді жазу үшін

4-тапсырма. Жоспарға болжам жасау және күтетін нәтижелерді көрсету (қиын)
Мақсаты: Зерттеу барысында болжам жасап, нәтижені алдын ала анықтау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз жоспарына болжам енгізеді. Мысалы, “Құмдағы су қара топыраққа қарағанда тез сіңеді” немесе “Ыстық су тез буланады”. Күтетін нәтижені дәптерге жазу керек».

Мысалдар:

• «Болжам: Құм суды тез сіңіреді. Күтетін нәтиже: 3–4 минутта су толығымен сіңеді»

• «Болжам: Ыстық су тез буланады. Күтетін нәтиже: 10 минутта 20 мл су буланады»

• «Болжам: Күн сәулесінде тұрған өсімдік тез өседі. Күтетін нәтиже: жапырағы 8 см-ге дейін өседі»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: жоспар жасай алмайды
3–4: жоспарды жасайды, бірақ кезеңдер мен міндеттер белгісіз
5–6: кезеңдерді белгілейді, міндеттер мен құралдарды жазады
7–8: жоспарды толық құрады, болжам жасап, күтетін нәтижелерді көрсетеді
9–10: жоспар толық, логикалық, болжам дәлелді және нақты нәтижелерді қамтиды

САБАҚ-16. ТОПТЫҚ ТӘЖІРИБЕЛІК ЖҰМЫС ЖҮРГІЗУ

1-тапсырма. Тәжірибені орындау
Мақсаты: Зерттеу тақырыбы бойынша тәжірибе жүргізу дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Бүгін топтар өз жоспарларына сәйкес тәжірибе жүргізеді. Әр топ мүшесі өз міндетін орындайды және бақылау жүргізеді. Барлық тәжірибе қадамдарын мұқият орындау керек».

Мысалдар:

• Құм және қара топыраққа бірдей мөлшерде су құю

• Ыстық және бөлме температурасындағы судың булануын бақылау

• Өсімдіктің күн сәулесінде және көлеңкеде өсуін бақылау

2-тапсырма. Мәліметтерді жазу
Мақсаты: Тәжірибе нәтижелерін дәл жазу және жүйелеу.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ тәжірибе барысында өлшеген мәліметтерін дәптерге немесе кестеге тіркейді. Мәліметтер нақты болуы керек, мысалы: көлем, уақыт, температура».

Мысалдар:

• Құмдағы су 3 минутта сіңді, қара топырақ – 7 минут

• Ыстық суда 10 минутта 20 мл су буланды, салқын суда – 5 мл

• Күн сәулесіндегі өсімдіктің жапырағы 8 см, көлеңкедегі 5 см

3-тапсырма. Суретке түсіру
Мақсаты: Тәжірибенің визуалды нәтижесін көрсету, бақылауды нығайту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топ әр тәжірибе кезеңін суретке түсіреді. Мысалы, су сіңу жылдамдығын, өсімдіктің өсуін немесе құралдарды орналастыруды бейнелейді».

Мысалдар:

• Құм мен қара топырақтағы судың сіңу процессін суретке түсіру

• Ыстық және салқын судың булануын суреттеу

• Өсімдіктің күн сәулесінде және көлеңкеде өсуін сызу

4-тапсырма. Тәжірибенің нәтижесін талдау және қорытынды жасау (қиын)
Мақсаты: Мәліметтерді талдау және тәжірибе бойынша қорытынды шығару.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз тәжірибесінен алынған нәтижелерді талдайды. Қай мәліметтер гипотезаны дәлелдеді, қайсысы жоқ екенін анықтайды. Соңында қорытынды жасалады».

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс шықты»

• «Ыстық судың булануы тез болды, салқын су баяу – болжам расталды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуіне әсер етті, көлеңкедегі өсімдік баяу өсті»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: тәжірибені жүргізуді түсінбейді
3–4: тәжірибе жасайды, бірақ нәтижені дұрыс тіркемейді
5–6: тәжірибені жүргізеді, мәліметтерді жаза алады
7–8: нәтижелерді талдап, қорытынды жасайды
9–10: тәжірибені толық жүргізеді, мәліметтерді жүйелеп, нақты және логикалық қорытынды шығарады

САБАҚ-17. ТОПТЫҚ МӘЛІМЕТТЕРДІ ТАЛДАУ

1-тапсырма. Мәліметтерді салыстыру
Мақсаты: Топ мүшелерінің жинаған мәліметтерін салыстыру дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз мәліметтерін бір-бірімен салыстырады. Қай топтың нәтижесі ұқсас, қайсысы ерекшеленеді, оны дәптерге тіркейді».

Мысалдар:

• Құмдағы су 3 минутта сіңсе, қара топырақта 7 минут

• Ыстық суда 10 минутта 20 мл су буланды, салқын суда – 5 мл

• Таңғы температура 5°C, түскі температура 15°C

2-тапсырма. Ерекшеліктерін анықтау
Мақсаты: Мәліметтер арасындағы айырмашылықтарды анықтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Салыстырылған мәліметтерден ерекшеліктерді бөліп алу керек. Бұл талдау нәтижесінде қорытынды жасау жеңіл болады».

Мысалдар:

• «Құм су өткізгіш, қара топырақ баяу»

• «Ыстық су тез буланады, салқын су баяу»

• «Таңғы температура төмен, түске қарай көтерілді»

3-тапсырма. Диаграмма жасау
Мақсаты: Мәліметтерді визуалды түрде көрсету, салыстыруды жеңілдету.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топтар өз мәліметтерін диаграмма немесе график түрінде көрсетеді. Мысалы, су сіңу жылдамдығын немесе температураны салыстыру».

Мысалдар:

• Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын бағандық диаграммада көрсету

• Таңғы және түскі температураны сызықтық диаграммада көрсету

• Ыстық және салқын судың булану жылдамдығын графикпен көрсету

4-тапсырма. Себеп-салдар байланысын түсіндіру (қиын)
Мақсаты: Мәліметтер арасындағы себеп-салдар байланысын түсіндіру, логикалық ойлау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз талдауы негізінде неге белгілі айырмашылықтар пайда болғанын түсіндіреді. Мысалы, құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығы неге әртүрлі, ыстық және салқын судың булануы неге өзгеше».

Мысалдар:

• «Құм су өткізгіш болғандықтан тез өтеді, қара топырақ баяу сіңіреді»

• «Ыстық су тез буланады, себебі температура жоғары»

• «Таңғы температура төмен болғандықтан өсімдіктер баяу өседі»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: мәліметтерді талдауды түсінбейді
3–4: кейбір мәліметтерді салыстырады, ерекшеліктерді анықтамайды
5–6: мәліметтерді салыстырып, негізгі ерекшеліктерді жаза алады
7–8: диаграмма жасап, себеп-салдар байланысын түсіндіре алады
9–10: барлық мәліметтерді салыстырып, логикалық себеп-салдар байланысын нақты түсіндіреді

САБАҚ-18. ТОПТЫҚ ҚОРЫТЫНДЫ ЖАСАУ

1-тапсырма. Мәліметтерді жинақтау
Мақсаты: Зерттеу барысында алынған барлық мәліметтерді біріктіру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз тәжірибесі мен бақылауларынан алынған мәліметтерді жинақтайды. Мәліметтердің толық әрі жүйелі жазылғанын қадағалаңыз».

Мысалдар:

• Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу

• Ыстық судың булануы тез, салқын суда баяу

• Таңғы және түскі температура арасындағы айырмашылық 10°C

2-тапсырма. Қорытынды жазу
Мақсаты: Мәліметтер негізінде қысқаша қорытынды жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз мәліметтерін қарап, қорытынды шығарады. Қорытынды қысқа, нақты және тәжірибеден алынған деректерге сүйенуі керек».

Мысалдар:

• «Құм су өткізгіш болғандықтан, судың сіңуі тез болды»

• «Ыстық суда су тез буланды, себебі температура жоғары»

• «Таңғы температура төмен болғандықтан өсімдіктер баяу өсті»

3-тапсырма. Презентацияға дайындау
Мақсаты: Қорытындыны визуалды түрде көрсету және қорғауға дайын болу.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топ қорытындысын флипчарт, слайд немесе сызба түрінде дайындайды. Әр топ мүшесі өз бөлімін түсіндіреді».

Мысалдар:

• Бағандық диаграмма арқылы құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын көрсету

• Графикпен температураның өзгерісін көрсету

• Қысқа мәтінмен қорытынды жазу: «Гипотеза дұрыс шықты, мәліметтер расталды»

4-тапсырма. Қорытындыны нақты дәлелдермен қорғау (қиын)
Мақсаты: Қорытындыны дәлелдермен түсіндіру, логикалық ойлау және сөйлеу қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз қорытындысын қорғағанда мәліметтерді дәлел ретінде пайдаланады. Мысалы: “Құмдағы су 3 минутта сіңді, қара топырақта 7 минут, сондықтан гипотезамыз дұрыс”».

Мысалдар:

• «Құм тез сіңді, қара топырақ баяу – тәжірибе растайды»

• «Ыстық су тез буланады, салқын су баяу – деректер дәлел болды»

• «Таңғы және түскі температура өсімдіктердің өсуіне әсер етті»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: қорытынды жасай алмайды
3–4: қысқаша қорытынды жасайды, дәлелсіз
5–6: қорытынды жасайды, кейбір дәлел көрсетеді
7–8: қорытындыны дұрыс жасап, бірнеше дәлел келтіреді
9–10: қорытындыны толық, нақты және логикалық дәлелдермен қорғайды

САБАҚ-19. ЖЕКЕ ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНА ТАҚЫРЫП ТАҢДАУ

1-тапсырма. Жеке тақырып таңдау
Мақсаты: Өз қызығушылығына сай зерттеу тақырыбын таңдау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз тақырыбын таңдайды. Тақырып қызықты, қарапайым және зерттеуге болатын болуы тиіс. Тақырыпты таңдау кезінде мектеп, үй немесе қоршаған ортадағы құбылыстардан мысал келтіруге болады».

Мысалдар:

• «Су мен құмдағы су өткізгіштігін зерттеу»

• «Күн сәулесінің өсімдіктің өсуіне әсері»

• «Тамыр арқылы судың өсімдікке жету жолын зерттеу»

2-тапсырма. Зерттеу сұрағын қою
Мақсаты: Таңдалған тақырып бойынша нақты зерттеу сұрағын жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Зерттеу сұрағы – сіздің тәжірибеңізге жауап беретін сұрақ. Мысалы: “Құм мен қара топырақта су сіңу жылдамдығы әртүрлі ме?”».

Мысалдар:

• «Құмдағы су қара топыраққа қарағанда тез сіңеді ме?»

• «Күн сәулесі өсімдіктің жапырақ көлеміне әсер етеді ме?»

• «Тамыр арқылы су өсімдіктің әр бөлігінде бірдей тарай ма?»

3-тапсырма. Мақсат қою
Мақсаты: Зерттеу жұмысының мақсатын нақтылау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Мақсат – зерттеу барысында не білгіңіз келетінін көрсету. Мысалы, “Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын салыстыру”».

Мысалдар:

• «Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын салыстыру»

• «Өсімдіктің күн сәулесін алуына байланысты өсуін бақылау»

• «Тамыр арқылы судың әр бөлікте таралуын анықтау

4-тапсырма. Тақырыпты ғылыми тұрғыдан негіздеу (қиын)
Мақсаты: Таңдалған тақырыпты ғылыми тұрғыдан түсіндіру, логикалық ойлау қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы тақырыбын дәлелдермен негіздейді. Мысалы, “Су сіңу жылдамдығын зерттеу қажет, себебі әртүрлі топырақ түрлері өсімдіктің су алуына әсер етеді”».

Мысалдар:

• «Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын зерттеу маңызды, себебі бұл өсімдіктің өсуіне тікелей әсер етеді»

• «Күн сәулесінің әсерін зерттеу керек, өйткені ол фотосинтез процесін және өсімдік өсімін анықтайды»

• «Тамыр арқылы судың таралуын зерттеу қажет, себебі бұл өсімдік денесінің барлық бөлігінің ылғал алуын түсінуге көмектеседі»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: тақырыпты таңдай алмайды
3–4: тақырыпты таңдайды, бірақ сұрақ пен мақсат жоқ
5–6: тақырыпты таңдап, сұрақ пен мақсатты жаза алады
7–8: тақырыпты дұрыс таңдайды, сұрақ пен мақсат нақты
9–10: тақырыпты ғылыми тұрғыдан негіздеп, нақты сұрақ пен мақсат жасайды

САБАҚ-20. ЖЕКЕ ЖОСПАР ҚҰРУ

1-тапсырма. Кезеңдерді жазу
Мақсаты: Зерттеу жұмысындағы әр кезеңді дұрыс белгілеу.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз тақырыбына сай зерттеу кезеңдерін жазады. Мысалы, бақылау → тәжірибе → мәліметтерді тіркеу → қорытынды».

Мысалдар:

• 1-кезең: Құм мен қара топыраққа су құю

• 2-кезең: Температураны өлшеу

• 3-кезең: Мәліметтерді дәптерге жазу

• 4-кезең: Қорытынды шығару

2-тапсырма. Құралдар тізімін жасау
Мақсаты: Зерттеу үшін қажетті құралдарды анықтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз жоспарына тәжірибе жүргізу үшін қандай құралдар қажет екенін жазады».

Мысалдар:

• Термометр – температураны өлшеу үшін

• Мензурка – судың көлемін өлшеу үшін

• Линейка – ұзындықты өлшеу үшін

• Дәптер – мәліметтерді тіркеу үшін

3-тапсырма. Жұмыс ретін көрсету
Мақсаты: Жұмыстың ретін логикалық түрде көрсету, тәжірибе қадамдарын анықтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз жоспарында жұмыстың ретін нақты көрсетеді: бірінші не істеледі, екінші қадам қандай, соңында қалай қорытынды шығарылады».

Мысалдар:

• 1-қадам: Су мен топырақты дайындау

• 2-қадам: Су мөлшерін өлшеу және құю

• 3-қадам: Сіңу уақытын бақылау

• 4-қадам: Мәліметтерді кестеге енгізу, қорытынды жасау

4-тапсырма. Жоспарды логикалық талдаумен жасау (қиын)
Мақсаты: Жоспарды қадамдық, логикалық, нақты түрде құру, болжам мен нәтижелерді байланыстыру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз жоспарын қарап, қадамдар логикалық түрде орналасқанына көз жеткізеді. Мысалы, эксперимент басталмайынша нәтижелерді жазуға болмайды».

Мысалдар:

• «Суды құю → уақытты өлшеу → мәліметтерді жазу → қорытынды жасау»

• «Құмдағы су тез сіңеді деп болжам жасап, тәжірибені осы қадаммен тексеру»

• «Қорытынды жасау үшін барлық мәліметтерді жинап, салыстыру»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: жоспар жасай алмайды
3–4: жоспарды жазады, бірақ қадамдар дұрыс емес
5–6: қадамдарды белгілейді, құралдар мен ретті жазады
7–8: жоспар логикалық, қадамдар дұрыс, құралдар нақты
9–10: жоспар толық, логикалық, болжам мен нәтиже байланысқан

САБАҚ-21. ЖЕКЕ ТӘЖІРИБЕ ЖАСАУ

1-тапсырма. Эксперимент жүргізу
Мақсаты: Зерттеу тақырыбына сәйкес тәжірибе жасау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз жоспарына сай тәжірибе жүргізеді. Барлық қадамдарды мұқият орындау керек. Мысалы, судың сіңу жылдамдығын немесе температура өзгерісін бақылау».

Мысалдар:

• Құм мен қара топыраққа бірдей мөлшерде су құю

• Ыстық және салқын судың булануын бақылау

• Өсімдіктің күн сәулесінде және көлеңкеде өсуін тексеру

2-тапсырма. Мәліметтерді жазу
Мақсаты: Тәжірибе нәтижелерін дәл жазу, бақылауды дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы тәжірибе барысында өлшеген мәліметтерін дәптерге тіркейді. Мысалы: уақыт, көлем, температура».

Мысалдар:

• Құмдағы су 3 минутта сіңді, қара топырақ – 7 минут

• Ыстық суда 10 минутта 20 мл су буланды, салқын суда – 5 мл

• Өсімдіктің жапырағы күн сәулесінде 8 см, көлеңкеде 5 см

3-тапсырма. Нәтижені кестеге енгізу
Мақсаты: Мәліметтерді жүйелеу, салыстыруға ыңғайлы кесте жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір барлық өлшемдерді кестеге енгізіп, тәжірибені жүйелеу керек. Кесте мәліметтерді көрнекі көрсетеді».

Мысалдар:

Зат/Топырақ	Су көлемі (мл)	Сіңу уақыты (мин)	Температура (°C)
Құм	50	3	20
Қара топырақ	50	7	20

4-тапсырма. Тәжірибе нәтижелерін графикке түсіріп, талдау (қиын)
Мақсаты: Мәліметтерді графикке түсіру және нәтижені талдау қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы кестеден алынған мәліметтерді графикке түсіреді. Мысалы, су сіңу жылдамдығы немесе температура өзгерісін уақытқа байланысты көрсету. График арқылы нәтижені талдап, қорытынды шығарады».

Мысалдар:

• Құм мен қара топырақтағы судың сіңу уақытын сызықтық графикте көрсету

• Ыстық және салқын судың булану жылдамдығын графикпен салыстыру

• Күн сәулесі әсеріндегі өсімдіктің өсуін графикпен көрсет

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: тәжірибені жүргізуді түсінбейді
3–4: тәжірибе жасайды, бірақ мәліметтерді дұрыс жазбайды
5–6: мәліметтерді тіркеп, кесте жасайды
7–8: мәліметтерді кестеге енгізіп, график салады
9–10: тәжірибені толық жүргізіп, нәтижелерді графикпен көрсете алады, талдайды

САБАҚ-22. ЖЕКЕ МӘЛІМЕТТЕРДІ ТАЛДАУ

1-тапсырма. Мәліметтерді салыстыру
Мақсаты: Жеке тәжірибе немесе бақылаудан алынған мәліметтерді салыстыру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Сіздер өз жеке тәжірибелеріңізден алынған мәліметтерді салыстырасыздар. Мысалы, құм мен қара топырақтағы судың сіңу уақытын немесе ыстық және салқын судың булануын салыстыру».

Мысалдар:

• Құмдағы су 3 минутта сіңді, қара топырақта 7 минут

• Ыстық суда 10 минутта 20 мл су буланды, салқын суда – 5 мл

• Өсімдіктің күн сәулесінде өсуі 8 см, көлеңкеде 5 см

2-тапсырма. Ерекшеліктерді табу
Мақсаты: Мәліметтер арасындағы айырмашылықтарды анықтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Салыстырған мәліметтерден ерекшеліктерді жазу керек. Қай көрсеткіштер өзгеше, қайсысы ұқсас екенін дәптерге тіркеңіз».

Мысалдар:

• «Құм су өткізгіш, қара топырақ баяу»

• «Ыстық су тез буланады, салқын су баяу»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін тездетеді, көлеңкеде баяу»

3-тапсырма. Диаграмма жасау
Мақсаты: Мәліметтерді визуалды түрде көрсету, салыстыруды жеңілдету.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Мәліметтерді бағандық немесе сызықтық диаграммаға түсіріп, айырмашылықтарды көрнекі көрсету».

Мысалдар:

• Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын диаграммада көрсету

• Таңғы және түскі температураны графикпен салыстыру

• Ыстық және салқын судың булану жылдамдығын графикпен көрсет

4-тапсырма. Мәліметтерден қорытынды жасау және дәлелдеу (қиын)
Мақсаты: Мәліметтер негізінде қорытынды шығарып, дәлел келтіру дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір әр оқушы өз деректерін қарап, қорытынды жасайды. Қорытындыны тәжірибеден алынған мәліметтермен дәлелдеңіз».

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс»

• «Ыстық судың булануы тез, салқын су баяу – деректер дәлел болды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуіне әсер етті, көлеңкедегі өсімдік баяу өсті»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: мәліметтерді талдауды түсінбейді
3–4: кейбір салыстыруларды орындайды, ерекшеліктерді анықтай алмайды
5–6: мәліметтерді салыстырады, негізгі ерекшеліктерді жаза алады
7–8: диаграмма жасап, қорытынды шығара алады
9–10: барлық мәліметтерді салыстырып, қорытындыны дәлелдермен нақты көрсетеді

САБАҚ-23. ЖЕКЕ ҚОРЫТЫНДЫ ЖАСАУ

1-тапсырма. Қорытынды жазу
Мақсаты: Жеке зерттеу нәтижелерін жинақтап, қысқаша қорытынды жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз тәжірибесі мен бақылауларын қарап, қысқаша қорытынды жазады. Қорытынды нақты, қысқа және эксперимент деректерімен байланысты болуы керек».

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс шықты»

• «Ыстық су тез буланады, салқын су баяу – болжам расталды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуіне әсер етті, көлеңкедегі өсімдік баяу өсті»

2-тапсырма. Нәтижені топқа баяндау
Мақсаты: Жеке қорытындысын топ алдында көрсету, коммуникативтік қабілетті дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы қорытындысын топқа баяндап, өз ойын түсіндіреді. Басқа оқушылардың сұрақтарына жауап береді».

Мысалдар:

• «Менің экспериментімде құмдағы су 3 минутта сіңді, қара топырақта 7 минут. Сондықтан гипотеза дұрыс»

• «Ыстық суда су тез буланды, салқын суда баяу. Бұл деректер гипотезамды растайды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін тездетеді, көлеңкеде баяу»

3-тапсырма. Пікірді қорғау
Мақсаты: Қорытындыны дәлелдермен қорғау, логикалық ойлау қабілетін дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топ мүшелері қорытындысын баяндаған соң, өз пікірін дәлелдермен қорғайды. Мысалы, эксперимент деректерімен немесе график, диаграмма арқылы».

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, себебі құрамында ұсақ бөлшектер бар, қара топырақ баяу сіңді – деректер дәлел болды»

• «Ыстық судың булануы тез, себебі температура жоғары – график растайды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуіне әсер етті – фотосинтез процесін есепке алу»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: қорытынды жасай алмайды
3–4: қорытынды жазады, дәлелдер жоқ
5–6: қорытынды жасайды, кейбір дәлел көрсетеді
7–8: қорытындыны дұрыс жазып, дәлелдер келтіреді
9–10: қорытындыны толық, жүйелі, нақты дәлелдермен қорғайды

САБАҚ-24. МӘЛІМЕТТЕРДІ КЕСТЕГЕ ЖӘНЕ ГРАФИККЕ ТҮСІРУ

1-тапсырма. Кесте жасау

Мақсаты: Мәліметтерді жүйелеп жазу, салыстыруға ыңғайлы кесте құру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз тәжірибесінен немесе бақылауларынан алынған мәліметтерді кестеге енгізеді. Кесте мәліметтерді көрнекі және жүйелі көрсетеді».

Қалай жасау керек:

1. Қағазға немесе дәптерге кесте сызыңыз.

2. Бірінші қатарға баған атауларын жазыңыз: Зат/Топырақ, Су көлемі (мл), Сіңу уақыты (мин), Температура (°C).

3. Әр жолға тәжірибеден алынған мәліметтерді енгізіңіз.

Мысал кесте:

Зат/Топырақ	Су көлемі (мл)	Сіңу уақыты (мин)	Температура (°C)
Құм	50	3	20
Қара топырақ	50	7	20

2-тапсырма. Диаграмма құру

Мақсаты: Мәліметтерді графикалық түрде көрсету, салыстыруды жеңілдету.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Кестеден алынған мәліметтерді бағандық немесе сызықтық диаграммаға түсіреміз. Бұл мәліметтер арасындағы айырмашылықтарды көрнекі көрсетеді».

Қалай жасау керек:

1. Кестедегі мәліметтерді пайдаланып, бағандық немесе сызықтық диаграмма салыңыз.

2. Горизонтальға топырақ түрін немесе уақытты қойып, вертикальға өлшенген мәндерді белгілеңіз.

3. Әр бағанды немесе нүктені түсті немесе символмен ерекшелендіріп салыңыз.

Мысалдар:

• Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығын бағандық диаграммада көрсету

• Ыстық және салқын судың булану жылдамдығын графикпен көрсету

• Таңғы және түскі температураны сызықтық диаграммада салыстыру

3-тапсырма. Мәліметтерді түсіндіру

Мақсаты: Кесте мен график арқылы мәліметтерді талдау және түсіндіру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы кесте мен графикке қарап, қандай қорытынды жасауға болатынын түсіндіреді. Мәліметтердің айырмашылықтары мен ұқсастықтарын атап өтеді».

Қалай жасау керек:

1. Кесте мен графикке қарап, қай топырақ немесе жағдай нәтижесі басым екенін анықтаңыз.

2. Нәтижені жазбаша түсіндіріңіз.

3. Мысалмен дәлелдеңіз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су 3 минутта сіңді, қара топырақ 7 минут – құм суды тез өткізеді»

• «Ыстық суда 10 минутта 20 мл су буланды, салқын суда 5 мл – температура булануға әсер етеді»

• «Таңғы температура 5°C, түскі температура 15°C – өсімдіктерге күннің әсері бар»

4-тапсырма. График арқылы қорытынды шығару (қиын)

Мақсаты: Мәліметтерді график арқылы талдап, қорытынды жасау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір әр оқушы графикке қарап, тәжірибеден алынған қорытынды шығарады. Мысалы, қандай топырақ су өткізгіш, температураның өсімдікке әсері қандай екенін анықтайды».

Қалай жасау керек:

1. Диаграммадағы әр баған немесе нүктені қараңыз.

2. Айырмашылықтар мен ұқсастықтарды жазбаша түрде анықтаңыз.

3. Қорытынды жасаңыз, гипотеза немесе болжаммен салыстырыңыз.

Мысалдар:

• «Құм су тез сіңіреді, қара топырақ баяу»

• «Ыстық судың булануы тез, салқын суда баяу»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін тездетеді»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: мәліметтерді кестеге және графикке енгізуді түсінбейді
3–4: мәліметтерді енгізеді, бірақ талдай алмайды
5–6: мәліметтерді кестеге және графикке енгізіп, салыстыра алады
7–8: мәліметтерді талдап, қорытынды жасай алады
9–10: график арқылы толық қорытынды жасап, нақты дәлел келтіреді

САБАҚ-25. ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕСІН ПРЕЗЕНТАЦИЯҒА ДАЙЫНДАУ

1-тапсырма. Слайдтарды жасау

Мақсаты: Зерттеу нәтижесін көрнекі түрде көрсету үшін слайд жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз зерттеу нәтижесін PowerPoint, Google Slides немесе қағаздағы слайдтар арқылы дайындайды. Слайдтар тақырыпқа сай, қысқа және анық болуы керек».

Қалай жасау керек:

1. Слайдтар санын анықтаңыз (мысалы, 3–5 слайд).

2. Әр слайдқа тақырып қойыңыз: кіріспе, зерттеу әдістері, тәжірибе нәтижелері, қорытынды.

3. Мәліметті қысқа сөйлемдермен жазыңыз.

Мысалдар:

• 1-слайд: «Зерттеу тақырыбы: Құм мен қара топырақтағы судың сіңу жылдамдығы»

• 2-слайд: «Зерттеу әдістері: су құю, уақытты өлшеу, кестеге енгізу»

• 3-слайд: «Нәтижелер: құм 3 мин, қара топырақ 7 мин»

2-тапсырма. Суреттер қосу

Мақсаты: Мәліметтерді көрнекі етіп көрсету.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Слайдқа эксперимент суреттерін, кесте немесе графиктерді қосу керек. Бұл ақпаратты түсінуді жеңілдетеді».

Қалай жасау керек:

1. Суретке тәжірибенің кезеңін қосыңыз (мысалы, су құю, топырақ үлгілері).

2. График немесе диаграмманы енгізіңіз.

3. Суреттердің әрқайсысына қысқаша түсініктеме беріңіз.

Мысалдар:

• Құм мен қара топыраққа су құю сәтін фото немесе суретпен көрсету

• Бағандық диаграмма арқылы сіңу уақытын көрсету

• Қысқаша мәтінмен «Құм су тез сіңеді» деп жаз

3-тапсырма. Қысқаша қорытынды жазу

Мақсаты: Презентацияға соңында қорытынды жазу, негізгі ойды көрсету.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Слайдқа қысқаша қорытынды жазылады: гипотеза расталды ма, қандай нәтижелер шықты, негізгі тұжырымдар».

Қалай жасау керек:

1. 1–2 сөйлеммен қорытынды жазыңыз.

2. Мәліметтермен дәлелдеңіз.

3. Қорытынды тақырыпқа сәйкес болсын.

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс шықты»

• «Ыстық су тез буланды, салқын суда баяу – температура әсері расталды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін тездетті»

4-тапсырма. Ақпаратты жүйелі түрде орналастыру (қиын)

Мақсаты: Презентациядағы мәліметтерді логикалық және көрнекі түрде орналастыру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Слайдтағы мәтін, суреттер мен диаграммалар логикалық ретпен орналасуы керек: кіріспеден бастап қорытындыға дейін».

• «Ақпарат бір-бірін қайталамай, оқушыға түсінікті болуы тиіс».

Қалай жасау керек:

1. Кіріспе – тақырып пен мақсат

2. Зерттеу әдістері – құралдар, қадамдар

3. Нәтижелер – кесте, график, диаграмма

4. Қорытынды – қысқаша, дәлелді

Мысалдар:

• 1-слайд: тақырып + зерттеу мақсаты

• 2-слайд: тәжірибе қадамдары + құралдар

• 3-слайд: график + негізгі нәтиже

• 4-слайд: қорытынды + негізгі тұжырым

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: презентация жасай алмайды
3–4: слайдтарды жасайды, сурет пен мәтін дұрыс емес
5–6: слайдтар, суреттер және қорытынды бар, бірақ логика бұзылған
7–8: слайдтар дұрыс, ақпарат логикалық, кейбір дәлел бар
9–10: презентация толық, ақпарат жүйелі, суреттер мен қорытынды дәлелді, логикалық

САБАҚ-26. ПРЕЗЕНТАЦИЯ ЖАСАУ ЖӘНЕ ҚОРҒАУ

1-тапсырма. Слайд немесе постер жасау
Мақсаты: Зерттеу нәтижесін көрнекі түрде көрсету.

Жеңілдетілген нұсқа:

• Компьютерде слайд жасау міндетті емес. Балалар қағазға постер немесе ватманға сурет, кесте, диаграмма салып, ақпаратты көрсетеді.

Қалай жасау керек:

1. Постерге тақырыпты жазыңыз.

2. Мәліметтерді қысқаша сөздермен немесе суретпен көрсетіңіз.

3. Диаграмма немесе графикті қолмен салыңыз.

Мысал:

• «Құмдағы су 3 мин, қара топырақ 7 мин – судың сіңу жылдамдығы»

• Кішкентай кесте немесе бағандық диаграмма

2-тапсырма. Түсіндіру
Мақсаты: Өз жұмысының нәтижесін сыныпқа айту.

Қалай жасау керек:

• Постерді көрсетіп, қысқаша 1–2 сөйлеммен түсіндіріңіз.

• Мысалы: «Құм суды тез өткізеді, қара топырақ баяу».

3-тапсырма. Сұрақтарға жауап беру
Мақсаты: Қарапайым сұрақтарға жауап беру, өз жұмысын қорғау.

Қалай жасау керек:

• Мұғалім немесе сыныптастар сұрақ қояды.

• Жауап қысқа, нақты және мысалмен болуы керек.

Мысал:

• «Неге құм суды тез өткізеді?» → «Құм ұсақ бөлшектерден тұрады, сондықтан су тез өтеді»

4-тапсырма. Қорытынды жасау (қиын)
Мақсаты: Мәліметтерді жинақтап, қысқаша қорытынды жасау.

Қалай жасау керек:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс шықты»

• «Ыстық су тез буланды, салқын су баяу – температура әсері расталды»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: жұмысын көрсете алмайды
3–4: постер салады, түсіндіре алмайды
5–6: постерді көрсетеді, қысқаша түсіндіреді
7–8: постерді толық көрсетеді, сұраққа жауап береді
9–10: жұмысын нақты, көрнекі, мысалдармен түсіндіреді және сұраққа дұрыс жауап береді

САБАҚ-27. СЫНЫПТА ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕСІН ТАЛҚЫЛАУ (ПОСТЕР)

1-тапсырма. Басқа постерлерді қарау

Мақсаты: Сыныптағы басқа топ немесе жеке оқушының зерттеу нәтижесін қарау, ақпаратты түсіну.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ немесе оқушы өз постерін көрсетеді. Басқа оқушылар постерді мұқият қарап, маңызды мәліметтерді дәптерге жазып алады».

Қалай жасау керек:

1. Постерге назар аударыңыз: тақырып, суреттер, кесте, график бар ма.

2. Негізгі мәліметтерді дәптерге қысқаша жазып алыңыз.

3. Диаграмма мен кестеге көңіл бөліңіз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су 3 минутта сіңді, қара топырақ 7 минут – судың сіңу жылдамдығы»

• «Ыстық суда 10 минутта 20 мл су буланды, салқын суда 5 мл»

2-тапсырма. Сұрақтар қою

Мақсаты: Тыңдалған постер бойынша сұрақтар қою, ақпаратты нақтылау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Сіздер басқа топқа сұрақ қойып, зерттеуді дұрыс түсінуді қамтамасыз етесіздер».

Қалай жасау керек:

1. Постерді қараңыз.

2. Қысқа, нақты сұрақ қойыңыз.

3. Қажет болса, мысал келтіріңіз.

Мысалдар:

• «Құм су өткізгіш болғандықтан тез сіңеді, қара топырақ баяу – бұл неліктен?»

• «Ыстық суда су тез буланады, салқын суда баяу – не себепті?»

3-тапсырма. Қорытынды салыстыру

Мақсаты: Әр топ немесе оқушының қорытындысын салыстырып, айырмашылықтарды анықтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Сыныптағы барлық қорытындыларды қарап, қайсысы ұқсас, қайсысы ерекшеленеді, талқылаңыз».

Қалай жасау керек:

1. Дәптерге әр топтың қорытындысын қысқаша жазыңыз.

2. Айырмашылықтар мен ұқсастықтарды белгілеңіз.

3. Қай қорытынды дәлелді екенін талқылаңыз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді» – барлық топ бірдей қорытындыға келген

• «Ыстық суда су тез буланды» – кейбір топтар қосымша өлшемдер қолданған

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуіне әсер етті» – бәрі ұқсас пікірде

4-тапсырма. Әртүрлі қорытындыларды салыстырып талдау (қиын)

Мақсаты: Салыстыру арқылы логикалық ойлау және қорытынды жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы әртүрлі қорытындыларды қарап, қайсысы тәжірибе деректеріне сәйкес екенін анықтайды».

Қалай жасау керек:

1. Барлық қорытындыны қарап, ұқсас және өзгеше тұстарын бөліп алыңыз.

2. Өз тәжірибеңізбен салыстырып, дұрыс қорытындыны анықтаңыз.

3. Қысқаша жазбаша қорытынды жасаңыз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді» – барлық дерекпен расталды

• «Салқын суда су баяу буланады» – графикпен дәлелденді

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін тездетеді» – фотосинтез нәтижелерімен сәйкес

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: басқа қорытындыларды салыстыра алмайды
3–4: қорытындыларды оқиды, бірақ салыстыру жасамайды
5–6: кейбір қорытындыларды салыстырады, айырмашылықтарды жаза алады
7–8: барлық қорытындыларды салыстырып, айырмашылықтарды түсіндіре алады
9–10: әртүрлі қорытындыларды логикалық талдап, өз қорытындысын дәлелдермен айқындайды

САБАҚ-28. ӨЗІН-ӨЗІ БАҒАЛАУ: ЖЕКЕ ЖӘНЕ ТОПТЫҚ ЖҰМЫС

1-тапсырма. Жеке жұмыс бағалау

Мақсаты: Оқушы өз жұмысын бағалап, күшті және әлсіз жақтарын анықтай алады.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз тәжірибесін, зерттеу нәтижесін қарап, жеке жұмысын бағалайды. Көңіл бөліп, не жақсы жасалғанын, неден қателескенін анықтау керек».

Қалай жасау керек:

1. Дәптерге өз жұмысын бағалау кестесін жасаңыз: «Жақсы» / «Жақсы емес» немесе 0–10 балл.

2. Әр тапсырма бойынша өз жетістігіңізді бағалаңыз.

3. Күшті жақтарыңызды және қайсы жақтарыңызды дамыту керегін жазыңыз.

Мысалдар:

• «Кестеге мәліметтерді енгіздім – 9 балл»

• «График салу кезінде қателік болды – 5 балл»

• «Қорытынды жазуда өз ойымды нақты жеткіздім – 8 балл»

2-тапсырма. Топтық жұмыс бағалау

Мақсаты: Топтық жұмыстың нәтижесін бағалау және топтағы әр оқушының үлесін анықтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топ мүшелері бір-бірінің жұмысын бағалайды. Әркімнің үлесі мен белсенділігін атап өтіңіз».

Қалай жасау керек:

1. Топтың әр мүшесін бағалаңыз: «Жақсы», «Орташа», «Әлсіз» немесе 0–10 балл.

2. Әр мүшенің қандай үлес қосқанын жазыңыз.

3. Топтық жұмыстың күшті және әлсіз жақтарын анықтаңыз.

Мысалдар:

• «Алишер тәжірибені жақсы жүргізді – 9 балл»

• «Айжан график салуға көмектесті – 8 балл»

• «Басқа топ мүшелері мәліметтерді салыстырғанда белсенді болды – 7 балл»

3-тапсырма. Күшті және әлсіз жақтарды анықтау

Мақсаты: Жеке және топтық жұмыстың артықшылықтары мен кемшіліктерін анықтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Өз жұмысыңызды және топтық жұмысты қарап, күшті жақтарыңызды жазыңыз: не жақсы жасалды, қайсысы қызық болды, әлсіз жақтарды да атап өтіңіз».

Қалай жасау керек:

1. Дәптерге екі баған жасаңыз: «Күшті жақтар» / «Әлсіз жақтар».

2. Жеке және топтық жұмысты бөліп бағалаңыз.

3. Қысқаша түсініктеме қосыңыз.

Мысалдар:

• «Күшті жақ: тәжірибені дұрыс жүргіздім, нәтижелерді кестеге енгіздім»

• «Әлсіз жақ: график салғанда кейбір нүктелерді дұрыс қоймадым»

• «Топтық күшті жақ: әркім өз жұмысын белсенді орындады»

• «Топтық әлсіз жақ: кейде пікірталас созылып кетті»

4-тапсырма. Өз әрекетін терең талдау (қиын)

Мақсаты: Жеке және топтық жұмысын терең талдау, болашақта қалай жақсартуға болатынын ойлау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз әрекетін қарап, неге кей тапсырма жақсы шыққанын, неге қиындық туындағанын жазуы керек. Қысқаша жоспар жасаңыз: келесі жолы қалай жақсартасыз?»

Қалай жасау керек:

1. Дәптерге қысқаша жазба жасаңыз: «Бұл сабақта мен…»

2. Жақсы және қиын тұстарын талдаңыз.

3. Болашаққа арналған ұсыныс қосыңыз.

Мысалдар:

• «Мен кесте мен графикті дұрыс жасадым, бірақ диаграмманы салғанда уақытты дұрыс есептедім»

• «Келесі жолы графикті алдын ала жоспарлап, қателіктерді азайтамын»

• «Топпен жұмыс кезінде пікірді тыңдап, барлығын ескеремін»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: өзін-өзі бағалай алмайды
3–4: кейбір жұмыстарын бағалайды, талдау жоқ
5–6: жеке және топтық жұмысты бағалайды, күшті және әлсіз жақтарын жаза алады
7–8: өзін және топты талдап, нақты мысалдармен көрсетеді
9–10: өз әрекетін терең талдап, нақты дәлелдер мен ұсыныстар береді

САБАҚ-29. ПРАКТИКАЛЫҚ ТАПСЫРМАЛАР АРҚЫЛЫ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІН ҚАЙТАЛАУ

1-тапсырма. Бақылау жүргізу

Мақсаты: Қарапайым құбылыстарды бақылау арқылы зерттеу әдісін қайталау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Оқушылар тәжірибе немесе бақылаудан алынған мәліметтерді қайта қарап, бақылау дағдыларын пысықтайды».

Қалай жасау керек:

1. Таңдалған объектіні (мысалы, су, топырақ, өсімдік) қараңыз.

2. Өзгерістерді уақыт бойынша бақылап, дәптерге жазып алыңыз.

3. Әр қадамын нақты әрі қысқаша жазыңыз.

Мысалдар:

• Құм мен қара топыраққа су құю, сіңу уақытын бақылау

• Өсімдіктің күн сәулесінде және көлеңкеде өсуін бақылау

• Ыстық және салқын судың булануын бақылау

2-тапсырма. Эксперимент жасау

Мақсаты: Зерттеу әдістерін тәжірибе арқылы қайталау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы тәжірибені қайталап, өз мәліметтерін тіркейді. Эксперимент әдісі бойынша алдын ала гипотеза жасау керек».

Қалай жасау керек:

1. Қажетті құралдарды дайындаңыз: мензурка, термометр, стакан, топырақ үлгілері.

2. Алдын ала гипотезаны қойыңыз: «Құмдағы су қара топыраққа қарағанда тез сіңеді».

3. Эксперимент жүргізіп, деректерді тіркеңіз.

Мысалдар:

• 50 мл суды құм мен қара топыраққа құю, сіңу уақытын өлшеу

• Ыстық және салқын судың булануын салыстыру

• Өсімдіктің жапырақ көлемін күн сәулесінде және көлеңкеде өлшеу

3-тапсырма. Мәліметтерді тіркеу

Мақсаты: Эксперимент нәтижелерін кестеге жазу және талдау үшін дайындау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір барлық өлшемдерді кестеге енгізіп, мәліметтерді жүйелеу қажет».

Қалай жасау керек:

1. Кесте жасаңыз: бағандарға объект, өлшем, уақыт, температура т.б. енгізіңіз.

2. Мәліметтерді тәжірибеден алып, әр жолға енгізіңіз.

3. Қай нәтижелер сәйкес келгенін немесе ерекшеленгенін белгілеңіз.

Мысал кесте:

Зат/Топырақ	Су көлемі (мл)	Сіңу уақыты (мин)	Температура (°C)
Құм	50	3	20
Қара топырақ	50	7	20

4-тапсырма. Эксперимент нәтижесін талдау (қиын)

Мақсаты: Мәліметтерді талдап, қорытынды жасау дағдыларын қайталау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір әр оқушы кестедегі мәліметтерді қарап, нәтижені талдайды. Мысалы, қай топырақ суды тез өткізді, қайсысы баяу, температура әсері қандай».

Қалай жасау керек:

1. Мәліметтерді салыстырыңыз.

2. Айырмашылықтар мен ұқсастықтарды анықтаңыз.

3. Қорытынды жасап, гипотезамен салыстырыңыз.

Мысалдар:

• «Құм су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс шықты»

• «Ыстық суда су тез буланды, салқын суда баяу – температура әсері расталды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін тездетті»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: тәжірибені қайталап, мәліметтерді тіркей алмайды
3–4: кейбір қадамдарды орындайды, талдау жоқ
5–6: эксперимент жүргізіп, мәліметтерді тіркейді
7–8: эксперимент нәтижесін талдап, қорытынды жасайды
9–10: экспериментті толық жүргізіп, мәліметтерді талдап, дәлелдермен қорытындылайды

САБАҚ-30. ЗЕРТТЕУ ДАҒДЫЛАРЫН БЕКІТУ: ТӘЖІРИБЕЛІК ТАПСЫРМАЛАР

1-тапсырма. Жеке тәжірибе жасау

Мақсаты: Жеке зерттеу дағдыларын бекіту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз жеке тақырыбы бойынша тәжірибе жүргізеді. Қадамдарды дәл орындап, мәліметтерді дәптерге тіркеу керек».

Қалай жасау керек:

1. Алдын ала гипотезаны қойыңыз (мысалы: «Құмдағы су қара топыраққа қарағанда тез сіңеді»).

2. Тәжірибені жүргізіңіз: су құю, уақытты өлшеу, температураны бақылау.

3. Мәліметтерді кестеге енгізіңіз.

Мысалдар:

• Құм мен қара топыраққа 50 мл су құю, сіңу уақытын өлшеу

• Ыстық және салқын судың булануын салыстыру

• Өсімдіктің күн сәулесінде және көлеңкеде өсуін бақылау

2-тапсырма. Топтық тәжірибе жасау

Мақсаты: Топтық жұмыс арқылы тәжірибе дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топ мүшелері бірге тәжірибе жасайды. Әркім өз қадамын бақылайды және мәліметтерді тіркейді».

Қалай жасау керек:

1. Топ мүшелері құралдарды дайындайды: мензурка, термометр, стакан, топырақ үлгілері.

2. Әр қадамды топпен орындаңыз: өлшеу → тіркеу → салыстыру.

3. Мәліметтерді біріктіріп кестеге енгізіңіз.

Мысалдар:

• Топпен құм мен қара топыраққа су құю, сіңу уақытын жазу

• Ыстық және салқын судың булану жылдамдығын өлшеу

• Топпен өсімдіктің өсуін салыстыру

3-тапсырма. Мәліметтерді салыстыру

Мақсаты: Жеке және топтық тәжірибеден алынған мәліметтерді салыстыру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір өз жеке мәліметтеріңіз бен топтық мәліметтерді салыстырыңыз. Қайсысы ұқсас, қайсысы өзгеше екенін анықтаңыз».

Қалай жасау керек:

1. Дәптерде жеке және топтық нәтижелерді кестеге салыңыз.

2. Айырмашылықтар мен ұқсастықтарды белгілеп жазыңыз.

3. Қорытынды жасау үшін салыстыру нәтижесін қолданыңыз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су жеке экспериментте 3 мин, топтық тәжірибеде 4 мин – айырмашылық аз»

• «Ыстық су жеке экспериментте 20 мл, топтықта 18 мл – деректер ұқсас»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін тездеткені бәрінде бірдей байқалды»

4-тапсырма. Қорытындыны дәлелдермен жасау (қиын)

Мақсаты: Мәліметтерді талдап, қорытындыны нақты дәлелдермен жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қазір сіз тәжірибе деректеріне қарап қорытынды шығарасыз. Қорытындыңыз тәжірибеден алынған мәліметтерге сүйенуі керек».

Қалай жасау керек:

1. Мәліметтерді кестеден және графиктен қараңыз.

2. Қай қорытынды дұрыс екенін анықтаңыз.

3. Қорытындыны 1–2 сөйлеммен жазыңыз, деректермен дәлелдеңіз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза расталды»

• «Ыстық суда су тез буланды, салқын суда баяу – температура әсері дәлелденді»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін жылдамдатты – деректермен расталды»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: тәжірибелік тапсырманы жасай алмайды
3–4: тәжірибені орындайды, бірақ мәліметтерді тіркемейді
5–6: жеке және топтық тәжірибе жүргізіп, мәліметтерді тіркейді
7–8: мәліметтерді салыстырып, қорытынды жасайды
9–10: барлық тәжірибені дұрыс жүргізіп, мәліметтерді талдап, қорытындыны дәлелдермен көрсетеді

САБАҚ-31. ЭКОЛОГИЯЛЫҚ ДАҒДЫЛАРДЫ ТӘЖІРИБЕДЕ ҚОЛДАНУ

1-тапсырма. Қоршаған ортаны бақылау

Мақсаты: Табиғаттағы негізгі экологиялық құбылыстарды бақылау дағдыларын дамыту.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Оқушылар мектеп ауласы, бақша немесе сыныптағы өсімдіктер мен жануарларды қарап, қоршаған ортаның жағдайын бақылауды үйренеді».

Қалай жасау керек:

1. Қоршаған ортаны қараңыз: өсімдіктер, жануарлар, ауа райы, топырақ.

2. Өзгерістерді дәптерге жазып алыңыз.

3. Ең қызықты немесе ерекше құбылысты белгілеңіз.

Мысалдар:

• «Бақшадағы гүлдердің кейбірі құрғап жатыр, су қажет»

• «Құмда кейбір қоңыздар қозғалып жүр»

• «Ауа райы күн ашық, жел күшті»

2-тапсырма. Экологиялық іс-әрекет жасау

Мақсаты: Табиғатты қорғауға бағытталған нақты әрекеттерді орындау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Оқушылар өз бақылауына сәйкес экологиялық іс-әрекет жасайды: қоқыс жинау, өсімдіктерді суару, су көзін бақылау».

Қалай жасау керек:

1. Топпен немесе жеке экологиялық әрекет жасаңыз.

2. Әр әрекетті дәптерге жазып, нәтижесін бақылаңыз.

3. Не үшін осы әрекетті жасағаныңызды түсіндіріңіз.

Мысалдар:

• «Мектеп ауласындағы қоқысты жинадық»

• «Бақшадағы гүлдерді суардық»

• «Суды ысырап етпеу үшін кранапты тексердік»

3-тапсырма. Топта талқылау

Мақсаты: Экологиялық әрекеттердің тиімділігін талқылау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр топ өз әрекеттерін талқылайды: не жақсы жасалды, қандай қиындық болды, неге осы әрекет пайдалы».

Қалай жасау керек:

1. Топ мүшелері өз тәжірибесін айтып береді.

2. Бір-бірінің пікірін тыңдап, толықтырады.

3. Топтық қорытынды шығарылады.

Мысалдар:

• «Қоқысты жинау қоршаған ортаны таза етті»

• «Гүлдерді суару өсімдіктердің жақсы өсуіне көмектесті»

• «Суды үнемдеу пайдалы, себебі ысырап азайды»

4-тапсырма. Қоршаған ортаны қорғау стратегиясын ұсыну (қиын)

Мақсаты: Экологиялық дағдыларды пайдаланып, нақты ұсыныстар жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз тәжірибесін негізге алып, қоршаған ортаны қорғауға арналған жоспар немесе стратегия жасайды».

Қалай жасау керек:

1. Қоршаған ортаны бақылау нәтижелерін қарап, ең маңызды мәселелерді анықтаңыз.

2. Сол мәселені шешуге арналған қарапайым ұсыныс жасаңыз.

3. Қысқаша жазып немесе постерде бейнелеңіз.

Мысалдар:

• «Мектеп ауласын таза ұстау үшін әр апта қоқыс жинау»

• «Бақшаны суару үшін су ысырап етпей, суды үнемдеу»

• «Орманда қалдық қалдырмау, қоқыс жәшіктерін қою»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: бақылау немесе әрекет жасай алмайды
3–4: кейбір әрекеттерді орындайды, талқылауға қатыспайды
5–6: жеке және топтық әрекет жасайды, қарапайым талдау жасайды
7–8: әрекеттерді орындап, топпен талқылап қорытынды жасайды
9–10: барлық әрекеттерді дұрыс орындайды, қорытындыны стратегиямен нақты дәлелдейді

САБАҚ-32. ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСЫНЫҢ НӘТИЖЕСІН ҚОРЫТЫНДЫЛАУ

1-тапсырма. Барлық нәтижелерді жинақтау

Мақсаты: Жеке және топтық тәжірибеден алынған барлық мәліметтерді жинақтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз жеке және топтық мәліметтерін қарап, барлық нәтижелерді бір жерде жинақтайды».

Қалай жасау керек:

1. Дәптерде жеке тәжірибе мен топтық тәжірибе нәтижелерін бір кестеге салыңыз.

2. Кестеге барлық өлшемдер мен уақытты енгізіңіз.

3. Қысқаша жазбаша сипаттама қосыңыз.

Мысалдар:

Зат/Топырақ	Жеке тәжірибе (мин)	Топтық тәжірибе (мин)	Орташа мән (мин)
Құм	3	4	3,5
Қара топырақ	7	6	6,5

2-тапсырма. Жеке қорытынды жасау

Мақсаты: Өз жеке зерттеу нәтижесін талдап, қысқаша қорытынды жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қаралған барлық деректерді негізге алып, жеке қорытынды жазыңыз. Қорытынды қысқа, нақты және тәжірибе деректеріне сүйенуі керек».

Қалай жасау керек:

1. Жеке эксперимент мәліметтерін қарап шығыңыз.

2. Негізгі нәтижені 1–2 сөйлемде жазыңыз.

3. Деректерді дәлел ретінде қолданыңыз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс шықты»

• «Ыстық суда су тез буланды, салқын суда баяу – температура әсері дәлелденді»

3-тапсырма. Топтық қорытынды жасау

Мақсаты: Топтық эксперимент нәтижесін талдап, қорытынды жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Топ мүшелері бірігіп, топтық мәліметтерді салыстырып қорытынды шығарады. Барлық қадамдар есепке алынады».

Қалай жасау керек:

1. Барлық топтық мәліметтерді қарап, орташа мәндерді есептеңіз.

2. Нәтижені кесте немесе график арқылы көрсетіңіз.

3. Қорытындыны қысқаша жазып, гипотезамен салыстырыңыз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су орташа 3,5 мин, қара топырақ 6,5 мин – эксперимент гипотезамен сәйкес келді»

• «Ыстық суда орташа булану жылдамдығы 20 мл, салқын суда 5 мл – температура әсері расталды»

4-тапсырма. Зерттеу әдістерін салыстырып қорытынды жасау (қиын)

Мақсаты: Жеке және топтық зерттеу әдістерінің тиімділігін салыстырып, қорытынды жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Барлық эксперименттік әдістерді қарап, қайсысы нәтижелі екенін анықтаңыз. Қорытындыны жазбаша түрде дәлелдермен көрсетіңіз».

Қалай жасау керек:

1. Жеке және топтық әдістердің нәтижелерін салыстырыңыз.

2. Қай әдіс дәл және нәтижелі шыққанын белгілеңіз.

3. Қысқаша қорытынды жасап, деректермен дәлелдеңіз.

Мысалдар:

• «Жеке экспериментте сіңу уақыты 3 мин болды, топтықта 4 мин – айырмашылық аз, әдістер тиімді»

• «Барлық әдістерде құм суды тез өткізді, қара топырақ баяу – қорытынды бірдей»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: нәтижелерді жинақтай алмайды
3–4: жеке немесе топтық қорытынды жасайды, салыстыру жоқ
5–6: жеке және топтық қорытынды жасайды, кейбір мәліметтерді салыстырады
7–8: барлық нәтижелерді жинақтап, қорытындыны талдайды
9–10: зерттеу әдістерін салыстырып, қорытындыны дәлелдермен нақты көрсетеді

САБАҚ-33. СЫНЫПТЫҚ ҚОРЫТЫНДЫ ЕСЕП: ТОПТЫҚ ЖӘНЕ ЖЕКЕ ЗЕРТТЕУ

1-тапсырма. Мәліметтерді талдау

Мақсаты: Жеке және топтық эксперимент нәтижелерін қарап, салыстыру.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз жеке мәліметтері мен топтық мәліметтерді қарап, айырмашылықтарды және ұқсастықтарды анықтайды».

Қалай жасау керек:

1. Жеке және топтық мәліметтерді кестеге енгізіңіз.

2. Айырмашылықтарды белгілеңіз.

3. Қысқаша жазба арқылы негізгі ерекшеліктерді анықтаңыз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су жеке экспериментте 3 мин, топтық тәжірибеде 4 мин – айырмашылық аз»

• «Ыстық су тез буланды, салқын суда баяу – барлық тәжірибелерде ұқсас»

2-тапсырма. Қорытынды жазу

Мақсаты: Барлық зерттеу нәтижесін жүйелі түрде қорытындылау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы немесе топ барлық нәтижелерді қарап, қысқаша қорытынды жасайды. Қорытынды нақты, эксперимент деректерімен расталуы керек».

Қалай жасау керек:

1. Жеке және топтық эксперименттерді қарап, негізгі қорытынды жасаңыз.

2. Қысқа, 1–2 сөйлеммен жазыңыз.

3. Қорытындыны эксперимент деректерімен дәлелдеңіз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс шықты»

• «Ыстық суда су тез буланды, салқын суда баяу – температура әсері расталды»

3-тапсырма. График, кесте жасау

Мақсаты: Мәліметтерді көрнекі түрде көрсету.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Қорытынды есеп үшін кесте мен график немесе диаграмма жасаңыз. Бұл қорытындыны көрсетуге көмектеседі».

Қалай жасау керек:

1. Жеке және топтық мәліметтерді кестеге енгізіңіз.

2. Бағандық немесе сызықтық диаграмма салып, айырмашылықтарды көрсетіңіз.

3. Қысқаша түсініктеме қосыңыз.

Мысал кесте:

Зат/Топырақ	Жеке тәжірибе (мин)	Топтық тәжірибе (мин)	Орташа мән (мин)
Құм	3	4	3,5
Қара топырақ	7	6	6,5

Мысал график:

• Бағандық диаграммада құм мен қара топырақтағы судың сіңу уақытын салыстыру

4-тапсырма. Қорытындыны жүйелі баяндау (қиын)

Мақсаты: Жеке және топтық қорытындыларды салыстырып, логикалық және дәлелді баяндау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы немесе топ қорытынды есепті жүйелі баяндауы керек: жеке және топтық мәліметтерді салыстыру, негізгі қорытынды көрсету, дәлелдер келтіру».

Қалай жасау керек:

1. Кесте мен графикке қарап, негізгі қорытынды жасаңыз.

2. Жеке және топтық нәтижелерді салыстырыңыз.

3. Қорытындыны 1–2 сөйлемде айтып, деректермен дәлелдеңіз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су жеке экспериментте 3 мин, топтықта 4 мин – айырмашылық аз, барлығы бірдей қорытындыға келді»

• «Ыстық суда су тез буланды, салқын суда баяу – температура әсері расталды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін жылдамдатты, бұл барлық эксперименттерде дәлелденді»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: мәліметтерді талдай алмайды, қорытынды жасай алмайды
3–4: кейбір мәліметтерді талдайды, қорытынды қысқа және толық емес
5–6: мәліметтерді салыстырып, қысқаша қорытынды жасайды
7–8: барлық мәліметтерді талдап, қорытынды жүйелі
9–10: жеке және топтық қорытындыларды салыстырып, қорытындыны дәлелдермен толық және логикалық түрде баяндады

САБАҚ-34. ЖАЛПЫ БАҒАЛАУ: САБАҚТАҒЫ ЗЕРТТЕУ ЖҰМЫСТАРЫНЫҢ НӘТИЖЕСІН КӨРСЕТУ

1-тапсырма. Барлық сабақ нәтижелерін талдау

Мақсаты: Бүкіл сабақ бойында жасалған зерттеу жұмыстарының нәтижелерін қарап, жинақтау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы сабақ бойында жинаған мәліметтерін қарап, барлық тәжірибелер мен тапсырмаларды талдайды».

Қалай жасау керек:

1. Дәптердегі барлық мәліметтер мен қорытындыларды қарап шығыңыз.

2. Жеке және топтық эксперименттердің нәтижелерін салыстырыңыз.

3. Айырмашылықтар мен ұқсастықтарды белгілеңіз.

Мысалдар:

• «Құмдағы су әр экспериментте тез сіңді, қара топырақ баяу – нәтижелер ұқсас»

• «Ыстық суда су тез буланды, салқын суда баяу – әр сабақта дәлелденді»

2-тапсырма. Қорытынды жазу

Мақсаты: Сабақ бойындағы зерттеу нәтижелерін қысқаша қорытындылау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Барлық талданған деректерді қысқаша қорытындылап, негізгі тұжырымдарды жазу».

Қалай жасау керек:

1. Жеке және топтық тәжірибеден алынған негізгі нәтижелерді 1–2 сөйлемге жазып шығарыңыз.

2. Қорытынды эксперимент деректерімен дәлелденсін.

Мысалдар:

• «Құмдағы су тез сіңді, қара топырақ баяу – гипотеза дұрыс шықты»

• «Ыстық суда су тез буланды, салқын суда баяу – температура әсері расталды»

• «Күн сәулесі өсімдіктің өсуін жылдамдатты»

3-тапсырма. Пікірлерді жинау

Мақсаты: Сыныптағы әр оқушының ой-пікірін жинап, бағалау жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы немесе топ бір-бірінің жұмысына қысқаша пікір береді. Пікірлер позитивті және конструктивті болсын».

Қалай жасау керек:

1. Сыныптағы әр топ немесе оқушының жұмысын қарап, қысқаша пікір жазыңыз.

2. Пікірде не ұнағанын, не жақсартуға болатынын атап өтіңіз.

3. Барлық пікірлерді жинап, дәптерге немесе постерге орналастырыңыз.

Мысалдар:

• «Топтың графигі түсінікті болды, бірақ кейбір мәліметтерді толықтырған дұрыс»

• «Жеке эксперимент жақсы жүргізілген, деректер нақты»

• «Қорытынды қысқа, бірақ дәлелдер жеткілікті»

4-тапсырма. Сабақтағы зерттеу нәтижелерін жүйелі бағалау және ұсыныстар жасау (қиын)

Мақсаты: Барлық сабақтағы зерттеу жұмыстарын жүйелі бағалап, болашаққа ұсыныстар жасау.

Мұғалім түсіндіруі:

• «Әр оқушы өз тәжірибесін, топтық және сыныптық қорытындыларды қарап, ұсыныстар жасайды: қандай дағдыларды дамыту қажет, қай тәжірибелерді жақсарту керек».

Қалай жасау керек:

1. Барлық эксперимент және тапсырма нәтижелерін қарап, бағалаңыз.

2. Қай дағдылар жақсы дамығанын, қайсысын жақсарту керегін анықтаңыз.

3. Қысқаша ұсыныс жасап, дәптерге немесе постерге жазыңыз.

Мысалдар:

• «Мәліметтерді кестеге дұрыс енгізгенмін, график салу дағдысын дамыту керек»

• «Топтық талқылауда белсенді болдым, бірақ уақытты дұрыс бөлмедім»

• «Келесі жолы қорытындыны алдын ала жоспарлап, дәлелдерді толық көрсетемін»

Дескриптор (0–10 балл):
0–2: сабақтағы зерттеу нәтижесін көрсете алмайды
3–4: кейбір нәтижелерді талдайды, қорытынды қысқа немесе толық емес
5–6: нәтижелерді жинақтап, қорытынды жасайды, кейбір ұсыныс береді
7–8: барлық нәтижелерді талдап, қорытындыны жүйелі жасайды
9–10: сабақтағы зерттеу нәтижесін толық талдап, жүйелі қорытынды жасап, нақты ұсыныстар береді

ҚОРЫТЫНДЫ

Бүгінгі таңда жаратылыстану пәнінде зерттеу жұмыстарын жүргізу дағдыларын қалыптастыру – оқушылардың ғылыми ойлау, логикалық талдау және тәжірибелік қабілеттерін дамыту үшін маңызды. 4 сынып деңгейінде зерттеу жұмыстарын ұйымдастыру арқылы оқушылар тек теориялық білімді меңгеріп қана қоймай, практикалық дағдыларын жетілдіреді. Әдістемелік кешен сабақтары барысында оқушылар жеке және топтық тәжірибелер арқылы мәлімет жинау, бақылау жүргізу, гипотезаны тексеру, қорытынды шығару және нәтижені кесте, график арқылы көрсету дағдыларын меңгерді.

Сабақтарда қолданылған тапсырмалар оқушылардың зерттеу әрекетін белсенді түрде ұйымдастыруға бағытталған. Мысалы, жеке тәжірибе жасау кезінде оқушылар нақты нысандарға (құм, топырақ, су) бақылау жүргізіп, тәжірибе нәтижелерін тіркеу жолдарын үйренді. Топтық тәжірибелерде әр оқушы өз үлесін қосып, мәліметтерді салыстырып, ортақ қорытынды жасауға үйренді. Сонымен қатар, қоршаған ортаны қорғау бағытындағы тапсырмалар арқылы экологиялық дағдыларды тәжірибеде қолдануды меңгеріп, қоршаған ортаға жауапкершілік сезімін қалыптастырды.

Мәліметтерді кестеге және графикке енгізу тапсырмалары оқушылардың жүйелеу қабілетін дамытты. Кестелер мен диаграммалар арқылы алынған нәтижелерді салыстыру, айырмашылықтар мен ұқсастықтарды анықтау, қорытынды жасау оқушылардың логикалық ойлау және дәлелдемелік дағдыларын күшейтті. Сонымен қатар, жеке және топтық қорытындыларды салыстыру тапсырмалары оқушыларға эксперименттік нәтижелердің дұрыс интерпретациясын жасауға көмектесті.

Сабақ барысында өзін-өзі бағалау мен топтық бағалау оқушылардың өз әрекетін бағалай білу, күшті және әлсіз жақтарын анықтау қабілеттерін дамытты. Бұл әдіс арқылы оқушылар тек ғылыми әдістерді меңгеріп қана қоймай, сонымен қатар өзіне және топтағы әріптесіне сыни көзқарас қалыптастырды.

Жалпы, әдістемелік кешен 4 сынып оқушыларының зерттеу дағдыларын жүйелі түрде қалыптастыруға, тәжірибелік тапсырмалар арқылы білімді бекітуге мүмкіндік берді. Сабақтарда қолданылған тәжірибелік тапсырмалар, талдау және қорытынды жасау әдістері оқушылардың ғылымға деген қызығушылығын арттырып, олардың танымдық белсенділігін дамытты. Зерттеу жұмыстарын орындау барысында оқушылардың логикалық ойлау қабілеті, қиял мен шығармашылық дағдылары, ғылыми дәлелдемелерді қолдану мүмкіндігі айқын көрінді.

Әдістемелік кешеннің ерекшелігі – жеке және топтық жұмыс үйлесімділігін қамтамасыз ету, эксперименттік тапсырмаларды қарапайым әрі нақты әдістер арқылы өткізу. Бұл әдістемелік құрал арқылы оқушылар ғылымның негізгі принциптерімен танысып, практикалық зерттеу жұмыстарын дұрыс ұйымдастыруды үйренеді. Сонымен қатар, экологиялық дағдыларды тәжірибеде қолдану арқылы қоршаған ортаны қорғау мәдениеті қалыптасады.

Қорыта келгенде, ұсынылған әдістемелік кешен 4 сынып оқушыларына зерттеу дағдыларын дамытуға, тәжірибелік ойлау қабілетін қалыптастыруға, қоршаған ортаға жауапкершілік сезімін тәрбиелеуге мүмкіндік береді. Сабақтарда қолданылған тапсырмалар мен әдістемелік тәсілдер оқушылардың ғылыми-зерттеу дағдыларын жүйелі түрде жетілдіріп, олардың білім сапасын арттыруға ықпал етеді.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР

1. Абай Қ. «Қазақ тілінің грамматикасы». Алматы, 2015.

2. Ахметов С. «Жаратылыстану пәні: оқу әдістемелік нұсқаулық». Астана, 2018.

3. Баймұханбетова А. «Мектептегі зерттеу әдістері». Алматы, 2019.

4. Бекенова Л. «Жаратылыстану пәні бойынша тәжірибелік сабақтар». Шымкент, 2020.

5. Ғалиев Т. «Мектеп оқушыларының ғылыми-зерттеу дағдыларын дамыту». Алматы, 2017.

6. Дәулетбекова Г. «Экологиялық білім беру әдістемесі». Астана, 2021.

7. Ермеков А. «Жаратылыстану пәні: теория мен практика». Алматы, 2016.

8. Жұмабаев С. «Тәжірибелік зерттеулерді ұйымдастыру». Шымкент, 2018.

9. Қанатбеков Н. «Оқушылардың зерттеу дағдыларын дамыту жолдары». Алматы, 2019.

10. Қарабаев Б. «Жаратылыстану пәні бойынша әдістемелік нұсқаулық». Астана, 2020.

11. Мәжитов Ж. «Мектептегі тәжірибелік сабақтар». Алматы, 2017.

12. Нұртаев К. «Зерттеу жұмысының әдістемесі». Шымкент, 2019.

13. Омарова А. «Экологиялық білім беру: әдістемелік кеңестер». Алматы, 2020.

14. Рахимов С. «Жаратылыстану пәні бойынша тапсырмалар». Астана, 2018.

15. Сағындықова Г. «Мәліметтерді талдау және қорытынды жасау әдістемесі». Алматы, 2017.

16. Сейфуллин Б. «Табиғатты бақылау және зерттеу». Шымкент, 2019.

17. Тлеубергенов А. «Оқушыларға арналған зерттеу дағдылары». Алматы, 2021.

18. Шарипов Д. «Тәжірибелік жұмыстарды ұйымдастыру». Астана, 2018.

19. Шөкеев М. «Жаратылыстану пәні: оқу әдістемелік кешен». Алматы, 2020.

20. Юсупова Ж. «Мектеп оқушыларына зерттеу әдістерін үйрету». Шымкент, 2019.