жүктеу мүмкіндігіне ие боласыз
Бұл материал сайт қолданушысы жариялаған. Материалдың ішінде жазылған барлық ақпаратқа жауапкершілікті жариялаған қолданушы жауап береді. Ұстаз тілегі тек ақпаратты таратуға қолдау көрсетеді. Егер материал сіздің авторлық құқығыңызды бұзған болса немесе басқа да себептермен сайттан өшіру керек деп ойласаңыз осында жазыңыз
1 жыл бойы шексіз жүктеңіз
Зиянды әдеттерге жол жоқ
КІРІСПЕ
Зерттеудің өзектілігі. Елбасымыздың халыққа арнаған әрбір жолдауының ел болашағы үшін мәні зор. Соның ішінде денсаулық мәселесін айрықша назарға ұстап, «Қазақстан – 2050» стратегиясында «Ұлт денсаулығы – біздің табысты болашағымыздың кепілі» екендігін алға қойды. Елбасымыз «Нұрлы жол – болашаққа бастар жол» атты жолдауында нұрлы жол – бұл әлемнің ең дамыған 30 елінің қатарына ену жолындағы ауқымды қадам.Өркениет жолындағы елдің ертеңі – халқының саулығына байланысты. Халықтың дені сау болып тұрса, мемлекеттің де қадамы нық, келешегі кемел болары сөзсіз. Нұрлы жолға бағыттайтын саламаттылық – саулық кепілі, ал саулық – табысты болашақ болмақ.Мемлекет басшысының Жолдауы бойынша дұрыс тамақтануды, спортпен шұғылдануды, ұрпақты болу денсаулығын, СӨС насихаттауды, дене белсенділігін қоса алғанда қоғамдық денсаулықты басқаруды, саламатты өмір салтын дәріптеуді күшейту қажет. Жастарды ұрпақты болу денсаулығын сақтау мен нығайтуға ерекше назар аударған жөн. Елбасының: «Қазақстан – 2030» бағдарламасында халықтың салауатты өмір сүруіне қол жеткізу үшін әр түрлі бағытта күрес жүргізу керек деп атап көрсетті [1].
Салауатты өмір салтын ұстану үшін ең алдымен жаман әдеттерден құтылғанымыз жөн. Зиянды әдеттер: есірткіге құмарлық,ішімдікке әуестік,темекі шегу.Темекі шегуді қарастыратын болсақ. «Темекі шегу – адамның орынсыз тілегінен туған бақытсыздық» деген болатын орыстың ұлы белгілі фармакологы И.М.Догель [2]. Әйтсе де, жасөспірімнің ересек көрінуі, қатарынан қалмау, кәнігі шылымқор болып көрінгісі келуі сияқты орынсыз тілектері оны темекіні үсті-үстіне шегуге итермелейді. Адам темекіге деген ағзасының табиғи жиренішті реакциясын жеңіп, ағзасын темекі түтініне үйретеді. Адам эйфорияға беріліп, күш қосылғанын байқайды. Бірақ бұл қысқа мерзімді әсер ғана. Сондықтан адам темекіні үсті үстіне шегуге мәжбүр. Бірте бірте ол ағзаның үйреншікті стимуляторы болып, адам өз әдетінің құлына айналады [3]. Адам ағзасында темекінің зиянды әсерінен зардап шекпейтін мүше жоқ десе де болады. Темекінің зиянымен күресуден әлсіреп, ауруға шалдығып, қызметі мен формасын өзгертіп жатқан мүшелерді толық атап шығу мүмкін емес. Өкінішке орай, қазіргі заманғы әлемде жасөспірімдерді темекі шегуге көбірек азғырулар тартады. Темекі шегу жасөспірім шақтан басталады, сондықтан кіші, орта және жоғары сынып оқушылары арасында антиникотин туралы ақпаратты жүйелі түрде тарату қажет. Бұл, ең алдымен, жастар мәселесі, өйткені бұл тәуелділіктің қалыптасуы жасөспірімдер мен жастарда орын алады. Темекінің зияны тек темекі шегетіндерге ғана емес, темекі шеккендердің қасында жүргендерге де әсер етеді. Біріншіден, темекі шегуден бас тарту мәселесі – соңғы уақытта денсаулығын сақтау және зиянды әдетті жұқтырмау үшін, сондай-ақ темекіге қатысты нәрселерден қорғану, себебі темекі шегетіндерге шағылыстыратын заттар шылым шегетін адамдарға қауіп төндірмейді, ысталған және сіңірілетін никотин және тағы басқалар жанып тұрған темекіге ұшырайды. Көптеген әлеуметтік сауалнамалар бойынша, темекі шегушілердің саны жыл сайын артып келеді. Соңғы жылдары олардың ортасында дене және психикалық денсаулығына қауіп төндіретін ауқым пайда болды [4].
Темекі шегудің кең таралуы және темекі шегетін жасөспірімдер санының төмендеуіне нақты үрдістердің болмауы темекі шегудің алдын алуға және оны тоқтатуға бағытталған шұғыл шаралар қабылдау қажеттігін көрсетеді. Статистикалық деректер бойынша үлкен көлемде, жекелеген елдерде зиянды әдеттердің таралуы саяси және экономикалық ахуалдың тұрақсыздығымен, дағдарыстардың көп санының болуымен және саяси және экономикалық механизмнің орындалмауымен байланысты. Біздің елге қатысты бұл мәселе ерекше өзекті және оның тамыры біздің халқымыздың тарихына терең бойлап кетеді, және оның таралуы де қоғамның төмен мәдениетімен байланысты. Бұл проблемамен қоғам ғана емес, сонымен қатар әрбір адам өзі үшін осы әдеттердің үлкен зиянын сезінуі және олармен күресуге тырысуы тиіс. Тек осыдан кейін ғана осы мәселені шешу туралы айтуға болады. Өкінішке орай, жастардың санасында темекі шегу зиянсыз әдет болып саналады және жалпы қабылданған мінез-құлық нормасынан ауытқу болып саналмайды [5]. Жасөспірімдер ортасында темекінің таралуына елдің қоғамдық өмірдің барлық салаларының дағдарысы, ертеңгі күні сенімсіздіктің өсуіне ықпал ететін өмірдің күрделі және тұрақсыз әлеуметтік-экономикалық жағдайлары, дәстүрлі және жалпы қабылданған идеалдардың, қандай да бір алмастырусыз, соғыссыз моральдық бағдарлардың бұзылуы, қылмыстың өсуі, адам өмірінің құнсыздануы тікелей ықпал етті. Сол арқылы жасөспірімнің санасында, адамгершілік құндылықтар жүйесінде, мінез-құлықта деформация орын алады. Балалар мен жасөспірімдер жасында меңгерген дағдылар, әдеттер ең берік дағдылар болып табылады [6].
Біздің өміріміздің әртүрлі салаларына еніп, осы зиянды әдеттер қоғамның әлеуметтік көңіл-күйіне, зияткерлік, кәсіби, генетикалық әлеуетіне неғұрлым зиянды әсер етеді. Осының барлығы бала туудың күрт қысқаруына және өмір сүру ұзақтығының орташа ұзақтығына, адам денсаулығының нашарлауына, елдің еңбек ресурстарының бұзылуына, қоғамның - отбасының іргелі негізінің әлсіреуіне әкеп соғады [7]. Қазіргі заманғы күрделі экономикалық, саяси, рухани өмірдің талаптарына бейімделуде жасөспірімдер үлкен қиындықтарды бастан кешуде. Жасөспірімдердің ерте алкогольденуі және темекі шегуі бір жағынан, жалпы қоғамда болып жатқан үдерістердің мазмұны мен жүзеге асыру нысандары бойынша әртүрлі бағыттағы нәтижесі болып табылады, екінші жағынан, жасөспірімнің жақын ортасындағы: отбасында, мектепте болып жатқан өзгерістердің нәтижесі болып табылады. Жасөспірімдер темекі шегуді неғұрлым ерте бастаса, соғұрлым темекі шегуге тез үйренеді, әрі қарай темекі шегуден бас тарту өте қиын болады. Сондықтан жасөспірімдердің темекі шегуді жеңу бойынша алдын алу іс-шараларын ұйымдастыруда мектеп маңызды рөл атқаруы тиіс. Бірақ бұл бағыттағы жұмыс көп күш-жігерді талап етеді, ал мұғалімдер әлеуметтік қолайсыздықтың барлық себептерін, соның ішінде темекі шегудің де себептерін жоюға ұмтылуға міндетті, сондықтан қазіргі уақытта білім беру жүйесінде әлеуметтік жұмыс жүргізілуде, ол алдын алу арқылы мұндай қолайсыз симптомдарды жоюға, азайтуға бағытталған. Біздің зерттеуіміздің теориялық-әдіснамалық негізі болып дәрігерлердің, әлеуметтанушылардың, педагогтар мен психологтардың жұмыстары табылды [8].
Зерттеудің мақсаты: Жалпы білім беретін мекемеде жасөспірімдер арасында темекі шегудің алдын алу мазмұнын зерделеу және алдын алу бағдарламасын әзірлеу.
Зерттеу пәні: Жасөспірімдердің темекі шегудің педагогикалық алдын алу жүйесін тиімді іске асыруға ықпал ететін әлеуметтік-педагогикалық нысандар мен әдістер.
Зерттеу обьектісі: Жасөспірім және темекі.
Зерттеудің әдістері: Бақылау, педагогикалық эксперимент, әңгіме, сауалнама, тест.
Зерттеудің міндеттері:
Жасөспірімдердің ағзасына зиян келтіретін темекінін зиянын анықтау.
Жасөспірімдерде темекі шегудің алдын алу формалары мен әдістерін зерттеу.
Жасөспірімдерде темекі шегуге деген қызығушылықты алдын-алу шаралары арқылы жою
Жасөспірімдердің темекі шегуінін себептерін анықтау
Жасөспірімдерді салауатты өмір салтын ұстануға ықпал ету.
Кәмелетке толмағандар арасында темекі шегу процесін тежейтін нақты іс-шаралар ұсыну.
Зерттеудің ғылыми болжамы: Жасөспірім шақтағы темекі шегудің деңгейін төмендетуге ықпал етуге болады, егерде;
– темекі шегудің алдын алу формалары мен әдістерін дұрыс колданып, қазіргі белсенді және интерактивті әдістерді қамтитын алдын-алу шараларын дұрыс іске асырса.
– жалпы білім беретін мектепте темекі шегудің алдын алуды шығармашылық технологиялардың көмегімен жүргізссе,
– жасөспірімдердің ата-аналарымен бірге жасөспірімдердің қажеттіліктерін ескере отырып алдын алу шараларын жүргізсе, жасөспірімдерде салауатты өмір салтының құндылығын қалыптастыруға ықпал етуі мүмкін деген болжамға негізделген.
Зерттеудің құрылымы: Кіріспе, екі тараудан, үш-үш бөлімшеден, қорытынды, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен, және қосымшадан тұрады.
Зерттеудің базасы: Қожаберген жырау атындағы №6 мектеп 8 «а», 9 «а» сынып оқушылары.
1 Жасөспірімдердің темекі шегу мәселелерін әлеуметтік-педагогикалық салада зерттеудің теориялық негіздері.
Жасөспірімдердің бойында кездесестін тәуелділік мінез-құлық және темекі, оның зияны.
Тәуелділік мінез-құлық (ағылш. Addiction–бейімділік, зиянды әдет; лат. Addictus – құлдық берілген) − өзінің психикалық қабілетін арнайы өзгерту арқылы шындықтан ауытқуға ұмтылатын деструктивті мінез-құлықтың ерекше түрі. Тәуелділік міңез-құлық девиантты түрлерінің бірі (ауытқу) міңез-құлық қалыптастыруға ұмтылу өзінің психикалық қабілетін жасанды түрде өзгертукейбір заттарды қабылдау немесе тұрақты мақсаты: белгілі бір қызмет түрлеріне назар аудару қарқынды эмоцияларынын дамуы. "Тәуелділік" сөзі уақыт өте келе айтарлықтай өзгерістерге ұшырады. Алдымен бұл анықтама химиялық заттарға, атап айтқанда темекіге, спирттік ішімдіктерге тәуелді болған адамдардың әрекетін сипаттау мақсатында ғана қолданылды, есірткі заттарының бұл терминді негізінен толық зерттеу ерекше іс-әрекеттер ретінде аддикцияға неғұрлым кең көзқарасты анықтады,тұлғаның ерте қалыптасуының қоғамдық ұстанымдары, сондай-ақ индивидуумның психикалық және физикалық ерекшеліктерін құруда қатысады [9].
Тәуелділік міңез-құлықтың алдын алумен Н.В.Гольдман, сияқты ғалымдар айналысты. Жасөспірім оқушыларының даму психологиясының сұрақтары Л.С.Выготский,И. Я.Ланина, Л. М. Панчешникова, Ж. Ж. Пиаже, А. В. Усова, Д. Б. Эльконин және т. б. еңбектерінде берілген. Тәуелділік мінез-құлықтың нысандарына ұмтыла отырып, адамдар өз психикалық жағдайын жасанды жолмен өзгертуге тырысады. Тәуелділік, әдетте, қиын өмірлік жағдайларға бейімделудің қиындықтарына тап болғанда пайда болады. Мысалы, күрделі әлеуметтік – экономикалық жағдай, көптеген көңілсіздік, ынталандыру мен қағидаттардың күйреуі, отбасындағы және жұмыстағы қақтығыстар, жақындарын жоғалту, үйреншікті стереотиптердің күрт ауысуы. Шындықтың тұрақты наразылығы иллюзия әлеміне қашуға, секталардан көмек сұрауға, билік, демагогиялық, діни топқа, спорттық командаға немесе басқа да "жұлдыздарға" табынуға, шынайы өмірлік құндылықтар мен бағдарларды жасанды, виртуалды етіп ауыстыруға ұмтылатын топтарға келу мүмкін. Тәуелділіктің деструктивті сипаты бұл үдерісте эмоционалдық қарым-қатынас, басқа адамдармен емес, жансыз заттармен немесе құбылыстармен (әсіресе химиялық тәуелділік, құмар ойындар, қаңғыбастық және т.б.) байланыс орнатылуынан көрінеді. Адамдармен эмоционалдық қарым-қатынас өзінің принципті мәнін жоғалтады, үстірт болады. Тәуелділік мінез-құлықтан іске асыру тәсілдері біртіндеп мақсатқа айналады. Ц. П. Короленконың пікірінше, қиын жағдайларда күмән мен уайымданудан алаңдату әркім ойын басқа жаққа бұрып отырғаны жақсы, бірақ тәуелділік мінез-құлық жағдайында ол адамның шынайы болмыстан үнемі күтуіне байланысты тәуелділік өмір сүру стиліне айналады [10].
Тәуелділік мінез - құлықтың болуы бұзылғанмикро және макро орта жағдайларына бейімделу. Ц. П. Короленко мен Сигалдың (1991) анықтамасы бойынша тәуелділік мінез-құлық өзінің психикалық жай-күйін өзгерту арқылы шынайы өмірден қашумен сипатталады. Тәуелділік мінез-құлықтың белгісі оның барлығына қатыстыкөптеген нысандар. Психикалық жай-күйін өзгерту арқылы шындықтан кету әр түрлі әдістерді қолдану кезінде орын алуы мүмкін. Әр адамның өмірінде қазіргі уақытта оны ұнатпайтын өзінің психикалық жай-күйін өзгерту қажеттілігімен байланысты кезеңдер болады.Осы мақсатты жүзеге асыру үшін адам әдеттер, стереотиптер болып табылатын жеке тәсілдерді жасайды. Тәуелділік мәселесі психикалық жай-күйінің өзгеруіне байланысты шындықтан кетуге ұмтылу сана-сезімде үстем бола бастаған кезде басталады. Адам өзі үшін маңызды шешім қабылдамайтын процесс болады, бірақ оның рухани дамуында да тоқтайды.Шындықтан кетудің механизмі келесідей жағдайда болады. Адам таңдаған әдісімен әрекет етті, ұнады және жақсы жағдайды қамтамасыз ететін табылған әрекет ететін құрал ретінде санада бекітілді. Содан кейін шешім қабылдауды талап ететін өмірлік қиындықтармен кездесу өтеді, проблемадан автоматты түрде ыңғайлы күтумен оның шешімін белгісіз мерзімге ауыстырумен орындалады. Кедергі тактикасын таңдауға ықпал ету. Қиындықтардың төзімділігінің төмендеуі, оларды еңсеруден кету шешілмеген проблемалардың жинақталуына алып келеді [11].
Тәуелділік мінез-құлықтың қалыптасуы үш кезеңге бөлінеді:
I кезең: бірінші сынамалар. Әдетте, қандай да бір нәрсенін ықпалымен немесе компанияда орын алады. Бұл жағдайда қызығушылық, көшіру, топтық конформизм және топтық өзін-өзі бекіту себептері үлкен маңызға ие. Жасырын ішкі мотивация адамға тиесілі сананың жағдайын өзгертудегі қажеттіліктерде жүреді: бірінші сынамалар толықаурудың кейінгі өсуінің тәуелділік мінез-құлқын қалыптастыру процесі алғашқы сынамаларда жасы аз болған сайын соғұрлым көп болады және сананын өзгеруінің қажеттілігі аз болған сайын әлеуметтік тәсілдермен қанағаттандырылады. Осы кезеңде қаражат таңдау этнокультуралдық ерекшеліктерге байланысты,субмәдениеттің ерекшеліктері, топ тәжірибесі және құралдың қол жетімділігі. Әр түрлі себептер бойынша (қанағаттанарлықтай қызығушылық, жазалау қорқынышы, қауіптілік және уайымдау, компаниямен алшақтық және т. б.) бірінші сынамалар жиі қолданылады.
II кезең:тәуелділік мінез-құлықты іздеу. Алғашқы сынамалардан кейін психобелсенді заттардың әртүрлі түрлерімен эксперименталдау кезеңі қажет. Заттар – алкоголь, дәрі-дәрмектер, есірткі, тұрмыстық және өнеркәсіптік химикаттар. Әдетте ол кіші жасөспірімдер жасына тән. Бір жасөспірімдер үшін оларды пайдалану маңыздытопқа тез ену үшін, өзгелер үшін үлкен маңызға иесананың жай-күйін өзгерту фактісінің өзі ("есін уақытша жоғалту"," босансу"), үшіншіден "ләзаттану"ерекшеліктері. Көп жағдайда, бұл кезең компанияда қолданылады және алкоголь түрі бойынша ресімделеді. Көңіл көтеру, ("шекпейсін,демек құрметтемейсін"). Жаңа құралдар мен оларды қолдану тәсілдерін іздеумен белсенді тәжірибе жасау тән (мысалы, зарядтау газқағар қорабының сүзгісі). Осы кезеңнің өту шамасына қарай құралдардың бірін жеке артықшылық немесе олардың қалаулы спектрі қалыптасады. Көп жағдайда бұл 12-15 жастан кейін орын алады. Жеке психикалық тәуелділік әлі жоқ, бірақ топтық психикалық тәуелділік қалыптасуы мүмкін, автоматты түрде топтың жиналуымен іске қосылады.
III кезең: тәуелділік мінез-құлықтың ауруға өтуі. Әлеуметтік, әлеуметтік-психологиялық, психологиялық және биологиялық.Әлеуметтік қоғамның тұрақсыздығы, қол жетімділік. Әлеуметтік және мәдени дәстүрлердің жоқтығы, өмір деңгейінің қарама-қайшылығы, көші-қон қарқындылығы мен тығыздығы және т. б. Әлеуметтік - психологиялық ұжымдық және бұқаралық дабылдың жоғары деңгейі, отбасымен және басқа да жағымды маңызды топтар, балалар мен жасөспірімдер үшін қызықты бос уақыт орталықтарының болмауы, жайдарлы мінез-құлықтың әлсіреуі ұрпақтар байланысы [12].
Психологиялық-тұлғалық сәйкестендірудің жетілмеуі, ішкі диалогқа қабілеттіліктің әлсіздігі немесе жеткіліксіздігі, психологиялық стресстердің төмен төзімділігі және ортақ мінез-құлықтың шектелуі, сананың жай-күйін өзгертуге деген жоғары қажеттілік. Ішкі жанжалдарды шешу құралы, жеке тұлғаның конституционалды акцентілген ерекшеліктері. Биологиялық -психобелсенді заттардың табиғаты мен "агрессивтілігі", жеке төзімділік, ағзадағы детоксикация процестерінің бұзылуы, мотивация жүйесін өзгертетін және ауру ағысын бақылау. Тәуелділік мінез-құлықтың психобелсенді заттарды (алкоголь,және т.б.), аурудың келесі даму сатыларына бөлінеді.
Бірінші кезең қалыптастыру жәнеқолданудағы психикалық жайсыздыққа, басылушылыққа, алаңдаушылыққа әкеп соқтыратын психикалық тәуелділіктің прогрессивті тереңдеуі, қатты өршиді. Аурудың бұл кезеңінде қорғаныш рефлекстерінің артық дозалану, жоғары төзімділік, әлеуметтік дезадаптация байқалады.
Екінші кезең бір заттарды қолданған кезде физикалық тәуелділіктің қалыптасуын және басқаларды (кокаин) қолданған кезде психикалық тәуелділіктің тереңдеуін сипаттайды, марихуана). Физикалық тәуелділік қалыптаспаған жағдайларда, психикалық және физикалық бұзылулармен созылмалы улану осы сатының негізгі белгісі болады. Созылмалы уланудың белгілері қолданылатын заттардың түріне байланысты.
Үшінші сатыға көшу (төзімділіктің төмендеуі, психобелсенді заттардың белгілі бір түрі үшін ерекше белгілері бар тұлғаның органикалық ақауы әлсіз, заңды пайда болатын абстинентті психоздар, терең әлеуметтік тозу), әдетте, жасөспірім жасында байқалады.Химиялық заттар (алкоголь, есірткі,токсикомания, никотин тәуелділігі) және тәуелділіктің химиялық емес түрлері (құмар ойындар (гэмблинг), жыныстық, махаббат, спорттық тәуелділік, еңбекқорлық, интернет-тәуелділік, тамаққа тәуелділік (тойу немесе аштық) және т. б. Тәуелділік мінез-құлықтың дамуына ықпал ететін барлық факторлар психологиялық, әлеуметтік, биологиялық және өзара тығыз байланысты үш топқа бөлінеді. Кез келген тәуелділікті қалыптастыру бірнеше сатыдан өтеді.
Тәуелділік мінез-құлық кезеңдерін толығырақ қарастырайық:
– бірінші сынамалардың сатысы
тәуелділік ырғағынын кезеңі, әдетті бекіту, психологиялық тәуелділіктің пайда болуы.
– тәуелділік мінез-құлық, бәрібір жасырын қалмайды, жағдайда бақылау жоғалады.
физикалық тәуелділіктің толық басымдылығы, кезеңнін толық бұзылуы.
Тәуелділік мінез құлқынын ең көп таралған түрлерінің бірі–жасөспірімдердің темекі шегуі.
Улы заттарды пайдаланатын балалар саны артуда. Бұл ретте олар психикалық аурулардан және мінез-құлқының бұзылуынан зардап шегеді [13].
Темекі шегу ағзаның созылмалы уыттануы. Темекі құрамындағы никотин есірткі қосылыстарының класына жатады. Ол басқа есірткі заттарына тән эйфория жағдайын тудырмайды,бірақ оның басқа есірткілер сияқты физикалық және психикалық дағдылану қабілеті бар.
Сондықтан аурулардың халықаралық жіктемесінде есірткі және алкогольмен қатар темекі тәуелділігі "ақыл-ой және мінез-құлықтық бұзылулары психобелсенді қосылыстардың пайда болуы" санатына енгізілген.
Негізгі ерекшелігі. Темекі тәуелділігінің қалыптасуы адамның темекі шегуінің сипатына байланысты. Бұл темекі шегетін адамның жасына, темекі шегудің жиілігі мен өтіліне байланысты. Сондай-ақ, бұл темекі шегушінің ағзасы мен сипатына байланысты.
Темекі шегушінің жасы қаншалықты жас жәнетемекі шегуі қаншалықты ұзақ болса,темекіге тәуелділік оңайырақ және жылдам қалыптасады.Түтінді жұтқан кезде темекі шегетін адамның ағзасына улы заттар түседі, сол арқылы жасуша тіндерін зақымдайды, ол адам бірнеше жыл бойы тіпті байқамайды. Бірте-бірте және көзге көрінбейтін ұзақ уақыттан кейін ғана, темекі шегуден кейін ауыр зардаптар дамиды.
Өйткені өкпе обырымен ауыру үшін 10 - 15 жыл, жүректін ишемиялық ауруына ұшырау үшін 5 - 8 жыл темекі шегу керек. Жөтел, ентігу, жүрек пен өкпенің ауруы, аяқтағы әлсіздік, ауыздың құрғауы және т. б, бірақ дәрігер қорқынышты диагнозды қойған кезде тым кеш болады.
Тәуелділік туындаған кезде психоәлеуметтік жағдайлар маңызды рөл атқарады.Атап айтқанда, ата-аналары, мұғалімдері, жақын туыстары темекі шегу және әсіресе шылым шегетін достар қатты әсер етеді. Бір рет басталған темекі шегудің жалғасы көптеген факторларға әкеп соғады [14].
Темекі шегетін адам шылым шегудің психикалық функцияларына, әсіресе сәтсіздік пен шиеленіс сезіміне әсерін анықтауды үйренеді, бұған жиі қайталанатын біртипті манипуляциялар, дем алу және т. б. ықпал етеді.
Өкінішке орай, көпшіліктің ақпараттануытемекі шегудің салдары туралы темекі бұйымдарындағы фотосуретпен және жазумен шектеледі, ол: "денсаулық сақтау министрлігі шылым шегудің зияны туралы ескертеді". Темекі заңды түрде қолдануға болатын есірткі түрі. Темекі жапырағында танин, желім, шайыр, крахмал және алколоидер бар өсімдік. Темекі түтінінде 30-дан астам улы заттар бар: никотин, көмір қышқыл газы, көміртектотығы, көгеретін қышқыл, аммиак, шайырлы заттар, Органикалық қышқылдар және басқалары. Темекіден ауаға жылына 720 мың тонна күкірт қышқылы, 384 мың тонна аммиак, 180 мың тонна никотин, 660 мың тонна темекі майы, 550 мың тоннадай иісті газ шығады. Сигареттің 1-2 қорабында никотинның өлімдік мөлшері бар. Темекішілді құтқаратыны, бұл мөлшердің организмге бірден емес, бөлшектеніп түсетіні. Темекі шегу – уытқорлықтың бір түріне жатады. Оның уыттылығы негізінен никотинмен айқындалады және жеңілірек түрде болса да, уытқорлықтың жалпы заңдылықтарымен сипатталады. Темекі тартатын адамдардың денесіне оның түтіні уытты әсер етеді. Ол организмді уақытша сергітетін әсер етіп, артынан жүйке жүйесін тоздырады, адамның жұмысқа қабілетін төмендетеді [15].
Темекі шегу кей жасөспірімдерде балалық шақта, ересек адамдарға еліктеуден және өзінің ер жеткенін көрсету үшін мақтаныш ретінде басталады, әйелдер тым толып кетуден сақтану үшін шылым тарта бастайды. Артынан никотиннің әсеріне организмнің бейімделуі болып, темекі шегу әдетке айналады. Шын мәнінде темекі шегу организмде май түзілуіне қажетті ферменттерді тежеп, семіруден сақтандырады, көңіл - күй қобалжуларын басады. Бірақ оның зиянды жақтары бұл көрсетілгендерден әлдеқайда басым болатынын ескеру қажет. Темекі шегетін адамдардың орташа өмір жасы оны шекпейтіндерге қарағанда қысқа болатыны белгілі. Зиянды әдеттер кейде адам ағзасына жағымсыз зиян келтіретін қауіпті нәрселердің бірі. Көптеген адамдар темекі шегудің қаншалықты зиянды екенін біледі, бірақ бәрі де нақты тәуекелді бағалай алмайды және әдеті бұзылады. Тіпті өндірушілер де тәуелділіктің қауіптілігі туралы айтады. Заң шығарушы азаматтарды темекі шегудің салдары туралы ескертуге мәжбүр етеді. Тәулігіне бір рет темекі шоғыры шамамен 500 радиациялық сәулеленуді құрайды. Темекі түтінінің температурасы 700-900 градус. Шылым шегетіндердің өкпесі тәжірибеге сүйенсек қара шірік массасындай. Шеккеннен кейін никотин миға 7 секундтан кейін жетеді. Никотин қан тамырларының спазмын тудырады, мұнда оттегі бар тіндердің жеткіліксіз жетуі болады. Кіші тамырлардың спазмы теріні қуратып тастайды. Темекі шегудің зияны ауыздан жағымсыз иіс шығарады, тіс сарғаяды, тамақ ауруына және түтіннен көздің тұрақты қызаруына тітіркенуіне әкеліп соқтырады. Никотин тамшысы атты өлтіреді, тіпті оны бала да біледі. Дегенмен, бұл факт шегетіндерге ерекше әсер етпейді: бір мезгілде соншама темекі шекпеймін гой деп өздерін жұбатады, бірақта олар ақырындап өздерінің түбіне жететнің байқамай жалғастыра береді. Дегенмен, темекі түтінінің зиянды екенін естеріне түсіріп отырсақ та, адамдардың темекіге деген құштарлықтары арта түсуде.
Темекі түтінімен бірге темекі шегуші мыналарды жұтады:
Мышьяк. Бұл у тұрақты жүрек ақауларын тудырады, қатерлі ісікке әкеп соғады және денеден кету өте қиын. Бірақ ешқандай себепсіз ешкім таза күйінде мышьякты ішпейді, ал темекі бөлігі ретінде олар қаншалықты көп болса, соншалықты ішке тартады. Формальдегид. Бұл улы химиялық қосылыс, ең алдымен, тыныс алу жүйесіне әсер етеді. Формалин формальдегид негізінде дайындалатыны патологиялық мамандар айдан анық біледі, өлі денелерді бальзамдау үшін қолданылатын зат. Шынында да, күтудің не қажеті бар, қазірден-ақ бастауға да болады ғой. Полоний – радиациялық фон заманауй қасіретке айналды. Радиоактивті ластану халықты үрейлендіреді, бірақ «тәжірибелі» темекі шегушілері бар халықтың 40% -ы полоний бөлшектерін ішіне жиі қабылдайды. Бензол – бұл органикалық зат лейкемия мен онкологияның басқа түрлерінің алғашқы себебі болып табылады. Смола–темекі түтіні темекі шегетін адамның тыныс алуына кедергі келтіреді, ол өкпеге кіреді және одан оңай шығарылады. Темірді құрайтын шайырлардың басым бөлігі қара түсті өкпеге қойылған қатты бөлшектерді қамтиды. Уақыт өте келе, бұл «шаң» бронхты жояды, өкпелердің көлемін азайтады және нәтижесінде бүкіл дененің оттегін азайтады. Бұл заттар – темекі түтінінің бір бөлігі ғана емес. Классикалық сигареттердің стандартты химиялық анализі расталды, әр салынды көптеген улы ингредиенттердің коктейлі: аммиак, бутан, метан, метанол, азхот, сутегі күкірті, көміртегітотығы, ацетон, гидроксид қышқылы, радий, цезий, фенол, индол, карбазол, мырыш, сурьма, алюминий, кадмий, хром. Бұл компоненттердің әрбірінін құрамында уытты зат бар, олардың әрқайсысы денені бұзады, иммунитетті бұзады, өкпені бұзады, қанға кіреді, жүрек, ми және басқа мүшелерді тежейді, жасуша мутацияларын тудырады және онкологияның дамуына әкеледі. Темекінің ең үлкен соққы жасайтын адам органы тыныс алу жүйелері. Шылым шегетін адамның тәжірибесі қаншалықты көп болса, бронхтың, өкпе және басқа тыныс алу органдарының ауруларын дамыту ықтималдығы соғұрлым көп.
Темекі шегу қандай зиян келтіреді?. Медициналық статистика.
Темекі шегудің медициналық-әлеуметтік аспектісі.
Никотин – өсімдік тектес ең қауіпті улардың бірі. Адам үшін өлім дозасы 50-ден 100 мг-ға дейін немесе 2-3 тамшы. Темекі шегетін адам ағзаға доза бір рет емес, бірте-бірте енгізілгендіктен өледі. Никотиннің аз мөлшерін жүйелі түрде сіңіру әдеті, темекі шегуге құмарлықты тудырады. Әсіресе никотинге сезімтал жүйке жүйесі. Жүйке жүйесіне әсер ете отырып, никотин жүрекке әсер етеді, алмасу процестеріне қосылады және қажеттік танытады.Темекі шегу нәтижесінде өкпенің іс-әрекеті әлсірейді және көмірқышқыл газының алмасу процесі қиындайды, ағзаның инфекциялық ауруларға қарсы тұру қабілеті төмендейді, яғни жалпы ағзаға түзілмейтін зиян келтіреді [16].
Темекі шегетін адам өзіне ғана емес, айналадағылардың денсаулығына да зиян келтіреді. Темекі шегу кезінде, темекі уларының 25% - ы жанып кетеді, 25% - ы темекі шегушінің өзі жұтады, ал жартысы қоршаған ортада демалатын ауаға түседі. Темекі түтіні темекі шегетіндерге ғана емес, сондай-ақ осы түтінмен демалатын адамдарға да қауіпті екенін атап өткен жөн. Соңғы он жылда ғалымдар темекі шекпейтіндерге тән аурулар табыла бастағанын анықтады. Бұл олардың темекі шегетін адамдармен жиі бір бөлмеде болуымен түсіндіріледі. Осыған байланысты "пассивті темекі шегу"термині енгізілді. Темекі шегетін бөлмеде 1-2 сағат болғанда, темекі шекпейтін адам пассивті түрде сонша темекі жұтады. Әсіресе балаларға пассивті темекі шегу қауіпті .
Темекі шегетін бөлмеде тұратын балалар тыныс алу органдарының ауруларымен жиі және одан да көп зардап шегеді. Оларда бірінші жыл бойы бронхиттер, пневмониялар жиілігі артып, ауыр аурулар қаупі артады. Темекі түтіні өсіп келе жатқан бала үшін маңызды күн сәулесінің ультракүлгін сәулелерін тежейді, зат алмасуына әсер етеді, қант сіңірілуін нашарлатады және С витаминін бұзады. Профессор С. М. Гавалов шылым шегетін 1820 отбасында тұратын 2 мыңнан астам баланы тексеріп, оларда жиі жіті пневмониялар мен жіті респираторлық аурулар байқалатынын анықтады. Жүктілік кезінде анасы темекі шегетін балаларда ұстамаларға бейімділік бар, олар жиі эпилепсиямен ауырады, құрдастарынан кеш дами бастайды, аллергиялық реакцияларға ұшырайды.Балалардың темекі шегуі бірінші кезекте жүйке және жүрек-тамыр жүйелеріне әсер етеді [17]. Темекі шегу анемияны тудырады, ас қорыту бұзылыстары, олардың физикалық және психикалық дамуы бәсеңдейді. Темекі шегумен жыртылған денсаулық жағдайы жан-жақты сабақ түрін таңдауға және қызметтің маңызды түрлерінде жүзеге асыруға мүмкіндік бермейді.Темекі шегу мен балалар үйлесімді емес, себебі мектептік жылдар − бұл физикалық және ақыл-ой өсуінің жылдары.Денені жеңу үшін барлық жүктемелермен көп күш қажет. Мектеп жасында меңгерген дағдылар мен әдеттер ең берік. Бұл пайдалы және зиянды әдеттерге қатысты.
Алайда, жаман салдарларды түсіну мен ақылға қонымды болса да, адамдар темекі шегуді жалғастырады. Ғалымдардың мәліметінше, көптеген себептердің бірі – адам санасын психологиялық бағдарламалау. Бала кезінен балалар темекі шегетін актерлердің теледидар экранынан, ата – үйден, көшеде – бөгде адамдардан, тіпті кейбір балалар мультфильмдерінде темекі шегетін кейіпкерлер ("Ну, погоди") көреді [18]. Темекі шегу ажырамас бөлігі болып табылатын мінез-құлық моделі осылай қаланады. Балалар алдымен сәнге құрмет көрсетуге тырысады, содан кейін темекі шегу әдетке кіреді. Олардың ешқайсысы бірінші темекінің қауіптілігі туралы ойланбайды.
Есту қабілетіне зияны:
Көптеген темекі шегушілердің есту қабілеті төмендейді. Улы заттардың кесірінен созылмалы ауруға шалдығады, ең алдымен жұтқыншақ одан құлақ ішіндегі барабанға әсер етеді. Сонымен қатар, жіңішке мембрананың қалыңдығы күшейіп, қозғалғыштығы төмендейді. Екеуі қосылып құлақ кесінін нашарлауына әкеп соғады. Міне, темекі шегу біздің ағзамызға зиян келтіретіні жайлы толық сюжжет. 0,1 г никотиннің дозасы адамдар үшін өлімге әкелетіні белгілі. Онда 20 темекі бар. Ғалымдар күніне орта есеппен 20 темекі шегетіндерге 30 жыл бойы 160 келілік темекіден тұратын 200 000-нан астам темекі шегетінін есептеді.
Жүйке жүйесі.Жүйке жүйесі біздің ағзамыздағы барлық процестерді бақылайды. Ол денені сыртқы және ішкі ортамен байланыстырады. Ең алдымен, бұл темекі уландырғышымен улану зардап шегетін жүйке жүйесі. Жүйке жүйесінің темекіден улануының алғашқы белгілерінің бірі бас айналуы. Әдетте айналуы шабуылдармен, кейде үлкен қарқындылық шабуылдарымен бірге жүреді. Бастапқыда босаңсыған сезім пайда болады, адам көңіл аудара алмайды, сананың жоғалуы сезіледі. Барлық нысандар қозғалады, ал егер адам көзін жауып тастаса, өз денесін айналдыру сезімі бар.Темекі шегетіндер уақыт өткен сайын невротикалық күйге тән белгілерді дамытады: шаршау, естен тану, нервоздық және бас аурулары пайда болады.
Тыныс алу органдары. Тыныс алу жолдары − темекі уларының алғашқы соққыларын қабылдайды. Темекі түтінінің өнімдерінің құрамына кіретін бөлшектер мен трахеи, бронхи, ең кішкентай бронхиолдар және өкпелік весикулалар альвеолдардың шырышты қабығын тітіркендіреді. Эффектілердің нәтижесінде әуе жолдарының созылмалы қабынуы дамиды. Темекі шегетін адамдар бронхитке жиі шалдығады, олар үнемі жөтелмен ауырады, әсіресе таңертең қатты ауырады.
Жөтел кір-сұр қақырықтары көп мөлшерде жүреді. Темекі шегетін адамдарда жиі кездесетін дауыстың тұрақты тітіркенуі оның дауысын қатал, жалаңаш, жағымсыз етеді. Бұл, өз кезегінде, кәсіби қызмет үшін кедергі болуы мүмкін, мысалы (әнші, мұғалім).Бір жылда шамамен темекі шегетіннін өкпесінен 800 грамм табак өтеді. Сондықтан темекі шегетіндердің өкпелері темекі тартпайтын адамның өкпесіне қарағанда қараңғы болады. Тұрақты, ауыр жөтел өкпенің ұлпасының серпімділігін азайтады, альвеолдардың артуына және эмфиземаның дамуына әкеледі. Ғалымдар көрсеткендей, темекі шегетін адамдарда өкпенің қызметі барлық жағынан кем болып келеді. Жұқпалы ауруларға өкпенің қарсы тұру тұрақтылығын айтарлықтай төмендетеді.
Дәрігерлер темекі шегу мен туберкулез тікелей байланыста болады дейді. Темекі шегушілерде, туберкулез, шекпейтіндерге қарағанда екі есе жиірек кездеседі.Темекі шегу – өкпенің қатерлі ісігінің алғашқы себептерінің бірі. Статистика − темекі шегетіндер шекпейтіндерге қарағанда 10 есе жоғары өкпенін қатерлі ісігіне шалдығатындығын айтады. АҚШ пен Еуропада зерттеулер өкпенің қатерлі ісігіне шалдыққандығын растап отыр.Ауруға шалдығу мүмкіндігі темекі шегетін адамдардың темекі қалдықтарын қолданғанынан және темекі түтінін терең тартқандарда көп кездеседі.
Эндокриндік жүйе.Ғалымдардың көптеген зерттеулеріне сәйкес, темекі шегу эндокриндік бездерге әсер етеді. Темекіден әсіресе жыныстық бездер зардап шегеді. Темекі түтінінен зиянды заттар жыныс бездерін уландырады, бұл ерлерде импотенцияның пайда болуымен байланысты. Заманауи темекі өнімдерін өңдеуге арналған зауыттарда жұмыс істейтін әйелдерді байқау зиянды заттардың ағзасына зиянды әсерін анықтады. Ересек әйелдердің етеккір циклін бұзылуы, жүктілікте токсикоздың жоғарылауы, түсіктің болуы жиі байқалған болатын.
Асқорыту органдарына темекі шегудің зияны.Ауызға кіргенде, темекі түтіні тілді, тістерді, фаренханы тітіркендіреді, тістің эмалына теріс әсер етеді және ол жарылып кетеді. Шегетін адамның аузынан жиі жағымсыз иіс сезіледі. Темекіден шыққан түтін сілекей бездерін тітіркендіреді, соның нәтижесінде мол сілекей пайда болады. Ғалымдар темекі шегудің ерні мен тілінің қатерлі ісік жолы пайда болады екенін анықтады.
Мұрын аурулары.Аурулар темекі шегетін шырыштың тұрақты тітіркенуімен байланысты. Адамның мұрны денеге кіретін ауаны тазартатын табиғи сүзгі ретінде қызмет етеді. Шылым шегетін адамның мұрнын бұл функциямен күресу мүмкін емес, микробтардың барлық түрлері адам ағзасына жиі енгендіктен. Темекі тартқандар жиі гайморит пен ринитпен зардап шегеді, тамақтын қатерлі ісікке ұшырау қаупі бар.
Бронхы.Созылмалы бронхит темекі шегушінің жиі жолдасы. Көптеген темекі шегушілер күкірт қышқылымен бірге белгілі бір жөтелден зардап шегеді. Бронхы және темекі шегу –қауіпті салдарға әкеліп соқтыруы мүмкін.
Ауыз қуысы.Көптеген жағымсыз аурулар темекі шегушіге ыңғайсыз жағдайлар туғызады: периодонтальдік аурулар, тонзиллит, кариес, эмальдың қараюы.
Гортань.Темекі шегу дыбысты өзгертеді, дыбыстарды жазады. Сонымен қатар, темекі шегушілердің ларингиті тәуелділіктен босаған адамдарға қарағанда қиын. Дененің осы бөлігінде қатерлі ісікке шалдығу 98% - ы темекі шеккіштерде пайда болады.
Темекі және өкпе.Өкпе үшін темекі шегу ең үлкен зиян. Өкпе ісігі − ең қауіпті ауру. Бұдан басқа, темекі шегу туберкулезге, плеврикке және басқа да ауруларға әкеп соғуы мүмкін.
Асқорыту жүйесіне көрсететін теріс әсері: темекі шегу жиі ішкі ағзалардың қан ағымын бұзатын қан тамырларының бұзылуына әкеледі. Бұл жағдай он екі елі ішектің шырышты қабығының және асқазанның жарасында көрінеді.Темекі шегушілерде асқазанның жарасы темекі шекпеушілерге қарағанда бірнеше есе көп, ал өлім төрт есе жоғары. Асқорыту органдарына темекі шегудің зияны зиянды заттардың темекі шегу кезінде асқазанға қонып, қозғалтқышты және нейросекреторлық функцияның тұрақты тітіркенуін тудырады. Әр асқазан,ішек жолы белгілі бір ырғаққа, тағамды мезгіл-мезгіл қабылдауына реттеледі. Табиғи темекі әртүрлі ауруларды тудыратын бұл ырғақты бұзады. Никотин асқазанға канцерогенді элементтердің енуін қамтамасыз ететіндіктен, қатерлі ісік пайда болуы мүмкін.
Жүрек-қантамыр жүйесі үшін теріс әсері:Жүрек − қозғалтқыш, бұл бізде өмір бастайды, қанға қан ағзасына өтуді қамтамасыз етеді. Бұл өмірдегі ең маңызды органдардың бірі. Қазіргі уақытта оның жұмысына теріс әсер ететін көптеген факторлар бар, олардың ішінде, әрине, темекі шегу. Адамзаттың алтыншы бөлігі никотинге тәуелділіктен зардап шегеді. Брошюралар санының көп болуына қарамастан, бұл көрсеткіш өте төмен қарқынмен төмендейді. Бірақ темекі шегудің жүрекке зиян келтіретінін кез келген адам ойлануы керек.
Темекі шегу жүрек-қан тамырлары жүйесіне келтіретін зияндылығы мен зардабы әртүрлі. Темекі шегу кезінде жүрек соғысы жылдамдатады, бұл бірінші шеккеннен кейін болады. Толық сау адамда жүрек минутына 70 рет, ал темекі шегу кезінде 80-90 рет азаяды. Бір қысымда жүрек 60-70 миллилитр қаннан, минутына 70 тығыннан асып, жүрек 4-6 литр қанды сорады, 1 сағаттан кейін бұл көрсеткіш 300 литр, ал 24 сағаттан 7000 литрден асады. Енді жүрек 70 рет, бірақ минутына 85 рет, яғни 21% жиі емес келісім-шарт жасасқанын елестетіп көріңіз. Қарапайым есептермен 24 сағаттан кейін жүрек 7000 емес сорғыту керек, бірақ 8470 литр қан қалыпты жағдайларға қарағанда шамамен 1500 литр артық екенін анықтай алады.Міне,жүрегіміз осындай қосымша жүктемемені қамтамасыз етеді! [19, 9 б.].
Егер адам сау болса, жүрекке бұл жүктеме өте үлкен емес, ал адамның жүрегі ауыратын болса, онда бұл жүктеме қиындықпен өтеді. Тәжірибе көрсеткендей, темекі шегу кезінде, бүйрек үсті бездері қан қысымының ұлғаюына әкелуі мүмкін гормоналды заттарды сорып алады. Бұл өз кезегінде жүрекке жүктемені арттырады.Жүрек қан тамырларының едәуір азаюы арқылы қанға жету үшін көбірек энергия жұмсайды. Тамырлардың диаметрі төмендеген кезде, органға қан беруі нашарлайды, терінің температурасы төмендейді. Темекі шеккендерге көміртегі моноксидін қанға ингаляциялау карбоксигемоглобиннің құрамын арттырады, ол жүрек бұлшықетіне оттегіні жеткізеді. Жүректің қан жеткіліксіздігі бірте-бірте оның майлы жаңаруына алып келеді. Осылайша, темекі шегу атеросклероздың дамуына әкелуі мүмкін және атеросклероз, өз кезегінде, жиі «ғасыр ауруы» деп аталатын жүректің ишемиялық ауруларының жиілігін арттыруға әкелуі мүмкін. Ишемиялық ауруға жүректің барлық ауруларын және оның жүрек тамырларын қан тамырларындағы қанның өткір төмендеуімен (жалпы немесе жергілікті) байланысты оның қызметінің бұзылуына кіреді. Гипертония мен атеросклероздың дамуында темекі шегу алғашқы рөлдердің біріне айналды. ДДҰ деректері бойынша, коронарлық жүрек ауруларынан болатын өлім- жітім темекі шегу кезінде жиірек кездеседі және темекі шегуден бас тартқандарда азаяды. Шылым шекпеушілердің өліміне қарағанда шылым шегушілердің өлімі 4 есе артық кездеседі.Темекі шегудің салдары әртүрлі болуы мүмкін: темекі түтіні барлық ішкі органдарға әсер етеді. Дегенмен, бұл тәуелділіктің жиі кездесетін аурулары: созылмалы бронхит, тыныс алу жүйесінің онкологиялық аурулары, жүрек-тамыр патологиялары (IHD, артериялық гипертензия, тамырлы тромбоз және т.б.) [20, 21 б.].
Баяғы кезден-ақ науқастың тарихында өкпе рагының 90% жағдайында темекі шегу бар екендігі статистикадан расталды. Бұған қоса, бронхит пен эффазмадан болатын өлім 75% жағдайға тәуелді. Иә, жүрек ауруының 25% жағдайында темекі шегушілер әлдеқайда қиын және ерте өлімге душар болады.
Ғалымдардың пікірлері: темекі шегудің қауіптілігі туралы мақалалар менкітаптар.
Дәрігерлер мен биологтар «қоңырауларды ұрып-соғудан» шаршады: темекі шегудің зияны мен қауіптілігі жайлы, фильмдер мен көптеген бейнероликтер кітаптар мен брошюралар шығарылған болатын, зерттеулердің көлемі барлық нормалардан асып түсті. Ең танымал еңбектердің бірі –Алан Каррдың «Темекі шегуді тастаудың жеңіл жолы» атты кітабы. Оқу барысында темекі шегетіндерге никотинге деген жаман көзқарас қалыптасу қажет, өйткені кітап темекі туралы барлық жағымсыз шындықты ашып көрсетеді. Дегенмен, мұндай әдіс бәріне көмектеспейді, бірақ ол жақсы нәтиже көрсеткенімен де, темекі шегуді тоқтатудың әмбебел тәсілі болғанымен, мүмкін, ерік-жігер мен оның өмірін ұзартуға деген талапты күшейту әлі де ойлап табылған жоқ [21, 43 б.].
Дегенмен, көптеген цитаталар темекі шегетіндерге темекіге әртүрлі қарауға мәжбүр етеді:
«Темекі шегетіндерге темекі шегетін жалғыз себеп − бұл бұрынғы тәуелділіктен туындаған босаңсылық пен белгісіздік сезімін тоқтатуға әрекет жасау».
«Бізді темекі шегуге әкелетін жалғыз нәрсе – темекі шегетін адамдар. Біз өзімізден бір нәрсені жоғалтып алғандай сезінеміз. Біз темекі шегуге тәуелді болуға тырысамыз, бірақ ешкім тәуелділіктен құтылуға тырысқан емес».
"Бұл табиғатта ешқандай жем қалдырмайтын жалғыз тұзақ, тіпті кішкене жем де жоқ. Тұзаққа адамдар темекінің дәмді болғандығынан емес жиіркенішті болғандығынан түседі"
Егер темекі әлі де сіздің өміріңіздің бір бөлігі болса, онда
Алан Каррдың кітабын оқып көріңіз - мүмкін, бұл сізді салауатты өмір салтын ұстануға қадам жасауға көмектеседі. Дегенмен, бұл үшін ерік күші жеткілікті –ал қалғаны өзін-өзі алдау болып табылады [22, 43 б.].
Әйелдің ағзасына темекінің зияны:әйел ағзасы темекіге еркекке қарағанда әлдеқайда айқын көрінеді. Әрбір темекі шегушіге жақын таныс аурулардан басқа, темекі шегуімен ол өзінің жастық шағымен қоса, балғындық пен сұлулығын құрбан ету қаупін тудырады, бірақ ең нашар нәрсе ол – ана болу мүмкіндігі.
Темекі шеккеннен кейін тырнақтар мен шаштар оттектің жетіспеушілігінен зардап шегеді, түтікшелі және мыжылған болады, өсіп келе жатқандары тоқтап, сұр және күңгірт көрінеді. Тістері бірте-бірте темекі түтінінен жойылады, ал тыныс алғанда ауыздан шығатын темекінің иісін ештене де кетіре алмайды. Ал тері 10-15 жасқа үлкен көрінеді, оттегінің жетіспеушілігінен қан лайықты тамақтанбайды. Нәтижесінде, жас және тартымды көріністі уәде еткен паспорттық жас әдемі әрі тартымды көрінген биологиялық түрден алсы кеткені қашан, темекі шегуші әйел оранып алынған шаршаңқы орта жастағы әйел болып көрінеді.
Дегенмен, мұның бәрі темекі шегетін әйелдердің ана бола алмайтындығына қарағанда жеңіл. Олардың ішінде бедеулік 42%-ды құрайды, ал темекі шекпейтін әйелдер медициналық себептер бойынша тек 4% -ы жағдайда ғана жүкті болмайды [23, 31 б.].
Өкінішке орай, жасөспірімдердің жиі темекі шегуі кездейсоқ емес. Дүкендер темекі өнімдерін кәмелетке толмағандарға сатуға тыйым салады, ал оқушылар темекі қатерімен ауыр қиындықтарға кезігуде, бірақ бұл статистикаға әсер етпейді, әрбір үшінші жасөспірім 15 жасқа дейінгі жасөспірім темекі шегумен танысады. Ал олардың жастық шақтарында жасаған ақымақтықтары, уақыт өте келе орнына келмейтін зардабқа ұшырайды.
Тағы бір қызықты жайт − адамдардың көбі темекі шегуді дәл жасөспірім жаста бастайды. жасөспірімдердің көпшілігінде темекі тартқан ересектердің көбісі. Статистикаға сүйенетін болсақ темекі шегушілердің 10%-ы 18 жастан кейін болса,90%-ы әлдеқайда ерте бастаған. Егер ересек адам темекі шегудің қаншалықты зиян екенін біле тұра жалғастыратын болса онда ол сәнге еліктеу, алайда, жастар, сән-салтанатқа мән беріп, стильді көрініп, назар аударғылары келеді, бүлікшіл әрекеттерді көрсетіп,өздерінін тәуелсіздігін ерекше атап өтуге тырысады.
Жасөспірімнің ағзасы темекі түтініне қатты теріс әсер етеді. Ең алдымен зардап шегетін мүшелер:
Ми. Темекі шегетін жасөспірімдердіңесте сақтау қабілеті төмендейді, себебі ми клеткалары оттегі ашығуынан зардап шегеді.
Көру қабілеті.Темекінің түтінінен көздің көруі нашарлайды,түсті ажырата алмаушылыққа әкеп соғады,уақыт өте келе Дальтонизм деген ауруға әкеп соғу мүмкін.
Репродуктивті жүйе. Тіпті 20-25 жас аралығындағы осы әдетті тастап кеткен жасөспірімдер, көбінесе темекі шекпегендерге қарағанда, бедеулік (ерлер де, әйелдер де). Бұдан басқа, темекі шегетін әйелдер кіші жамбас органдарында қабыну үдерістерін тоқтату қиынға соғады, ал ерлер әлсіздікпен1,5 есе көп танысады.
Алайда, басқа көріністер − тыныс алу аурулары, жүрек патологиялары және онкологиялық жасушалар – темекі шегетін жасөспірімдерді айналып өтпейді. Өкінішке орай, олардың көбісі осы әдеті үшін жауапкершіліктің толық дәрежесін түсінеді. Сондықтан ересектердің міндеті балаларға болашақта не күтетінін егжей-тегжейлі түсіндіріп беру, сондай-ақ, темекісіз өмір әлдеқайда жақсы екенін атап көрсету [24, 8 б.].
Пассивті темекі шегудің зияны:темекі түтінін басқа адамдардың кесірінен деммен жұту тікелей темекі шегуден гөрі қауіпсіз. Пассивті темекі шегетіндерге темекіден зиянды шайыр, уландырғыш және канцерогендер әсер етеді, бір айырмашылығыолар бұл жолды таңдаған жоқ. Олар үшін шешім қабылданып қойылған темекі шеккендер,ата-аналар, достар, әріптестер, автобус аялдамасында қарапайым саяхатшылар − бір сөзбен айтқанда қасындағы адамдар. Никотинді бұлт – бұл тек желдетіп отыратын жағымсыз иіс емес. Үй ішінде темекі шегу үйде тұратын адамдардың бәріне бірдей әсер етеді. Үйде ата-аналары темекі шегетіннін балалары өз құрдастарынан төмен сабақ оқиды,қоғаммен тіл табысуы қиындайды, салқын тиген жағдайда ұзақ уақыт жазылмайды. Сондықтан дәретханаға немесе балконға барғанда алданбаңыз, темекі түтіні бәрібір пәтерге еніп, жақын адамдарыңыздың өмірін бұзады!.
Адам ағзасында темекі шегу: химия және биология сабақтарында барлық оқушы темекі түтінінің шөлмектегі мақтанын қаншалықты түтінді жұтып алғанын және сарғайып кеткенін кетткенін көрді. Бұдан басқа, желіде темекі шегу туралы жағымсыз шындықты көрсететін көп ғылыми бейне бар. Дегенмен, әлемдегі темекі шегушілері азаймайды –темекі корпорациялары өте пайдалы бизнесті жоғалтып алмау үшін бәрін жасады. Көптеген темекі шегушілер көп уақыт өмір сүре алар еді, өздерінін өсіп келе жатқан балаларынын қызықтарын көре алар еді, немерелерін бағып олардың бірінші сыныпқа баруларын қызықтай алар еді.Бірақ бұлай болмайтыны айдан анық, статистика бойынша тұрақты шылым шегу орташа 10-15 жылды алады. Темекі мұндай құрбандыққа тұрады ма?.. [25, 24 б.].
Жасөспірімдер арасында темекі шегуге деген қызығушылықтың пайда болу себептері.
Жасөспірім жас – биологиялық ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік те санат. Дәл осы кезеңде әлеуметтік құндылықтың артуы, өмірлік жағдайды қалыптастыру, сонымен қатар жасөспірімнің психологиялық,әлеуметтік және жеке даму процестері айтарлықтай жақсы жаққа орындала қоймайды.Жасөспірім – бала да емес, ересек те емес. Жасөспірімде "ересек сезім" пайда болады,және өз бетімен өмір сүруге деген құштарлығы артады.Үлкенедердің оны сыйлағанын, оның қадір-қасиетін түсінгенін,онын ойымен санасқанын қалайды.Орыс ғалымы А.Е.Личконың пікірінше, жасөспірім қоғамда бала болғысы келмейді, сонымен қатар ересек емес екенін де біледі. Оның мінез-құлқының тән сипаты-эмоциялық тұрақсыздығы, ұялшақтығы және агрессивтілігі, шиеленіс және қақтығыстары қоршаған ортамен қарым-қатынаста, шектен тыс пікір мен бағалауларға бейімділік, сонымен қатар бұл жасөспірімнің өмір сүру кезеніндегі норма қалыптасатын аралық.Жасөспірімнің өмір сүру кезеңі және өз-өзімен,басқалармен қарым-қатынас жасау тәсілдері. Жалпы адамзаттық құндылықтар жақсы, әділдік, теңдік, сұлулық, ақыл нақты ажыратылатын шақ және құрдастарымен, ересектермен қарым-қатынаста қолданылады,кейінірек жалпы гуманистік құндылықтар пайда болу үшін. Жасөспірімдік жасындағы жас шеңберін анықтаумен жеткілікті шатасқан сурет қалыптасты. Кейбіреулер тинейджерлік модельді негізге алады,кезең шеңберін 18-19 жылға дейін ұзартады, басқалары интервалды барынша тарылтады. Г. С. Абрамованың мәліметтері бойынша жасөспірімдер жасы 13тен басталып, 17-ге дейін жалғасады.10 жылдан 15 жылға дейінгі кезең және ерте жастық кезең –14-15 жастан бастап 18 жасқа дейінгі кезең. Ұзақ пікірталасқа түспей, кезеңділікке дәстүрлі көзқарасты негізге алуға мүмкіндік береміз: ерте балалық шақ және мектепке дейінгі балалық шақ, кіші мектеп жасындағы кезең (7-10 жас), жасөспірімдік кезең (11-14 жас), бірінші жасөспірімдік кезең (15-17 жас жоғары сынып оқушылары). Әрине, осы кезеңділікте қолданыстағы білім беру жүйесімен тікелей өзара байланыс саналады, бірақ бұл модель біздің ойымызша тиімді, түсінікті және қазіргі әлеуметтік тәжірибеде жеңіл қолданылуы мүмкін. Жасөспірімдер туралы айтатын болсақ, Қазақстан Республикасының Білім туралы Заңына сәйкес жалпы білім беретін мектептің 5-9 сыныбында оқитын 11-14 жастағы балаларды атап өткім келеді, осы жас арасында әлеуметтік алдын алу жұмысының пайда болу себептері қандай да бір теріс құбылыспен күрес болып табылады. Біздің жағдайда, бұл темекі шегуге қатысты, көптеген оқушылар 1-2 сыныптарда темекі шегумен танысады, өкінішке орай, бұл, әрине, оларды, ең алдымен,қызықтырады [26, 39 б.].
Темекі шегу жағымсыз сезімдермен (ауыздағы ащы, жөтел,бас ауруы, құсу рефлекстеріне дейін жүрек айнуы), өте зиянды екеніне көз жеткізген соң балалар темекіге тартылмайды, және 2-6 сыныптарда санаулылары ғана темекі шегеді.Шылым шегуді дәрігерлер,физиологтар, психологтар, әлеуметтанушылар мен педагогтар (А. А. Александров, В. Ю. Александрова,
В. Ф. Левшин, А. Е. Личко, В. А. Хриптович және т.б.), сондай-ақ шетелде де (Ф. Науманн, Р. Смид) зерттейді. Олардың зерттеулеріне сәйкес, жасөспірімдердің темекі шегуінің себептері үлкен жолдастарына еліктеу болып табылады, әсіресе, осыған ұқсас болғысы келетіндерге (оның ішінде ата-аналарға да); сол сияқты көрінуге деген ниеті ересек, тәуелсіз болу, темекі шегетін компанияда "барлығы сияқты болу" деген ниет. Кейбір жағдайларда жасөспірімдердің темекі шегуіне ата-аналардын да шектен тыс тыйымдары да әсер етеді. ("тыйым салынған ұрықтың тәттілігі"), әсіресе ата-аналардың өздері темекі шегетін жағдайда.
Темекі шегу арықтауға мүмкіндік береді (бұл шындыққа сәйкес келмейді), басқа жолы темекі үшін артық салмағы бар жасөспірімдер, көбінесе қыздардын шегуінін себебі болып табылады. Әрине, жасөспірімдер темекі шегуді бастайтынына, киноға темекі өнімдерін тұтынудың көрсетіліміне үлкен үлес қосатыны сөзсіз. Темекі шегу жиі алкогольді сусындарды, есірткі заттарын қабылдаумен ұштасады, сондықтан кейде нақты уәждемені анықтау өте қиын (темекі шегудін себебі). Темекі шегуге баулу барысында төрт маңызды кезең көрінеді: тану, сынау (эксперимент),үйрену, жалғастыру (тәуелділік). Темекі шегу әдет ретінде екенін бірінші тану баланын темекі шегетін ересектерді айналасында көрген кезде ерте балалық шақта орын алады.Пассивті темекі шегуші бола отырып, ол иіс пен темекі түріне үйренеді.Уақыт өте келе байқап көру деген құштарлық пайда болады. Эксперимент топта басталады және құрдастарының мақұлдауымен жүзеге асады. Достарынын алыстатуынан қорқу, темекі шегуге деген ниетін күшейтеді. Айналасындағылардан тәуелсіз болуға ұмтылу эксперименттерді жалғастыруға әкеледі. Темекі шегу жүйкені тыныштандырады, көңіл-күйді жақсартады деген сенім қалыптасады. Никотин тәуелсіздігіне ауысатын никотиннің әсеріне дененің үйренуіне деген зиянды әдет дами береді. Темекі шегуден бас тартқан кезде тоқтату синдромы пайда болады. Бұл синдром назар аудару қабілеті бұзылуымен, танымдық қабілеті төмендейді, көңіл-күй өзгереді. Синдром көрінісінің ауырлығы әр түрлі болуы мүмкін, адам маманның көмегінсіз зиянды әдеттен бас тарта алмайды.Айырмашылығы, нашақорлар мен маскүнемдерге қарағанда темекі шегушілер қоғамға қарсы мінез-құлыққа бейім емес.
Сондықтан темекі шегудің негізгі әлеуметтік салдары:
әлсіреген ұрпақтардың пайда болуы;
адамдар арасындағы өзара қарым - қатынастардың бұзылуы;
ішкі ағза ауруларының пайда болу қатерінің артуы;
уақытынан бұрын өлім
Бұл зардаптар қоғамға үлкен экономикалық зиян келтіреді. Қоғам емдеу, еңбекке жарамсыздық парақтарын төлеу бойынша шығындарды көтереді. Егер темекі шегудің таралуы қазір бар деңгейде сақталса, онда ДДҰ статистикасының деректері бойынша ХХІ ғасырдың екінші ширегінде темекі шегуден өлім-жітім жыл сайын 10 миллион адамды құрайтын болады. Бұл өлімдердің жартысы орта жас санатында (40-60 жас) болады. Өлуі тиіс адамдар, бүгінгі күні балалар немесе жасөспірім өмірін жана бастаған адамдар. Олардың өмір сүру ұзақтығын жоғалту шамамен 20 жыл. 12-17 жастағы жасөспірімдер арасында кем дегенде бір рет темекі шегуге тырысқан және А. А. Барановтың, В. Р. Кучма мәліметтері бойынша 42% - ға дейін тұрақты темекі шегушілер болып табылатыны анықталды.Темекі шегу жасөспірімдер өміріне өте берік үйлескендігі туралы "Ассоциация"әдістемесінің көмегімен алынған мәліметтер де куәландырады. Қазіргі жасөспірімдер темекінің денсаулыққа теріс әсері туралы жақсы біледі. Олардың кейбіреулері өздерінің таныс темекі шегушілерінен де шылым шегудің теріс салдарын байқайды деп айтады [27].
В.В. Хабаровскийдің деректері бойынша, темекі шегудің денсаулыққа теріс әсерінің ең маңызды салдары болып мыналар саналады:
– дене мүмкіндіктерін шектеу (спортпен, бимен айналысу қиындайды);
– темекіге тәуелділіктің пайда болуы (жастар үшін темекі шегудің ең күшті теріс сәті-олар темекіден бас тарту мүмкін еместігін ерік болмауымен түсіндіреді);
− сыртқы тартымсыздықтың көрінісі (терінің, тістердің және тырнақтардың сары түсі).
Бұл сәт жасөспірімдер үшін өте өзекті, өйткені олар сыртқы түрге үлкен мән береді (бұл жасөспірімдердің әлеуметтенуі процесінің дамуымен және жыныс аралық қызығушылықтың пайда болуымен байланысты);
– материалдық шығындар.
Алайда, темекі шегудің көптеген теріс жақтарына қарамастан, жасөспірімдердің пікірі бойынша, тек үшеу ғана, бірақ өте маңызды оң сәтке ие:
1)шиеленісті шешу (темекі шегу – демалудың жақсы тәсілі, мәселелерден алаңдау;мұндай стереотип психологиялық қорғанудың салдарынан қалыптасады: қоғам тарапынан әрекет жасайтын жасөспірімдерге өз алдында да, айналасындағылардың алдында да ақтау қажет.);
2) өз беделін арттыру мүмкіндігі (жасөспірімдер мен жастар ортасында темекі шегу ересектердің белгісі ретінде қабылданады; олардың пікірінше, темекі шекпейтіндерге қарағанда компанияны табу оңай);
3)топтың бірігуі (жасөспірімдер темекі шегу компанияны біріктіреді деп санайды; әңгіме оңай байланады;
Жастардың көпшілігі темекі шегудің денсаулыққа қауіптілігі туралы біледі. Егер солай болса, неге олар темекі шегуді бастайды және одан әрі осы әдеттен бас тартпайды?. Зерттеушілер темекі шегудің негізгі себебі достарын көбейту, құрдастары немесе үлкен балалар компаниясында "өз" болу ниеті болып табылатынын атап өтті. Жасөспірімдер үшін темекі–бұл құпия сөз, оның арқасында жасөспірім қалаған аумаққа кіріп, оны қабылдайтынына сенімді бола алады. Темекі шеге отыра, жасөспірім референттік топ мүшелеріне ол сияқты екенін көрсетеді. Құрдастарының әсері себеп болып саналады. Бұл әсер үлкен. Ең белсенді және ынталы жасөспірімдерге олардың артынан жолдастары еруі қажет және ол үшін олар барлығына барады. Құрдастарының қысымын жеңу кейде өте қиын болады, әсіресе ашық қоңырау жағдайында: «неге сен темекі шегіп көрмейсін?»,«Қорқасың ба?», «Немесе, мүмкін, тіпті иә», «сенде батылдық жетіспейді» деген әңгімеден қорқады. Немесе одан да нашар, қауіп түрінде: «шегу, немесе...», «Бас тарту жалпы топтан шығу қаупін көтереді». Кейде құрдастарының қысымы жасырын сипатқа ие және оны бірден тану қиын: мысалы, мектепте немесе аулада үлкен және танымал бала темекі шегетін болса. Сонымен қатар, темекі шегу балаларға өз-өзіне және қоршаған адамдарға өз ересектігі мен тәуелсіздігін дәлелдеуге мүмкіндік береді. Темекі шегу-жансыз, кейде тыйым салынған сабақ, сондықтан да, тыйым салуларды бұзып, ересектердің пікіріне қарсы келе отырып, жасөспірім өзінің батылдықтарынан қанағаттануды сезінеді, өзін дербес сезінеді, ересектердің пікіріне назар аудармауға қабілетті болады [28].
Темекі шегудің басты факторы ата-аналардың темекі шегуі. Егер ата-ананың біреуі немесе екеуі де темекі шексе, онда олар баласына мысал бола алады.Темекі шегуді бастау үшін жасөспірімдердің табиғи қызығушылығы маңызды. Темекі шегу мәселесі бойынша пікірталастар жасөспірімнің табиғи қызығушылығын тудыруы мүмкін. Кейбір балалар осы шудың немен байланысты екенін білу үшін темекі шегуге тырысады. Ғалымдардың мәліметіне қарағанда, жасөспірімдер ересектер сияқты үлкен болғылары келгендіктен, құрдастарының әсерімен, сәнмен темекі шегуді бастайды. Мұнда жеке мәселелер, ерекшелеуге тілек, барлық тырысу, ерік әлсіздігі. Негізінде, бұл себептерді әлеуметтік және психологиялық жағдайлар тұрғысынан түсіндіруге болады. Балалық шақтан жас адамдарға "миын үйрететін нәрселер" үлкен жарнама және кино индустриясы. Темекі шегу батылдықпен, тәуелсіздікпен, жаратылыстылықпен,сұлулықпен, жастықпен, көпшілікпен, игілікпен және бақытты өмірмен теңестіріледі. Мысалы,
З. Фрейдтің сексуалдық теориясында темекі шегу процесі аналық кеудеге ему процесінен осы сезімнің жалғасы болып табылатын рахат алудың мысалы ретінде келтіріледі. Фрейдке сәйкес, екі іс-әрекет жыныстық табиғатқа ие және аштықты жою қажеттілігімен ғана емес, еріннің эротикалық мәнінің күшеюімен түсіндіріледі. Мүмкін, бұл жағдайда ағзадағы никотиннің қажетті дозасының болмауынан туындаған кернеуді жою мақсатында.
Психолог Ф. Райс темекі шегуді бастаған жасөспірімдер бұл жұмысты келесі себептер бойынша жалғастырады деп санайды:
– психологиялық шиеленісті шешу;
– бейсаналық әдетті алу:
– темекі шегушілерде қиын рефлекстен құтылудан туындайды;
жағымды жағдаймен және рахатпен байланыс жасау [29].
Темекі шегу қызықты әңгімемен, достар компаниясымен байланысты.Жасөспірімдердің темекі шегуге итермелеген себептерінің сипатына қарамастан, жауап әдетте қайталанады. Темекі шегу, темекі түтінінің хош иісі дем алу және созылу ниеті байқаусыз келеді, бірақ өкінішке орай, күшті болады. Қыздардың темекі шегуге тарту психологиясын И. Руденко сипаттайды. Қызды темекі шегудің өзі емес, темекі шегудің барлық процедурасы, өзіндік рәсім сипаты бар. Бұл темекі қорабын тез басып шығару және одан темекі шығару, және оның саусақтарымен ойланып шаю, және әдемі тұтандырғыш жалыннан темекі шегу немесе сіріңке лақтыру және ақырында, қолдың бірқалыпты қимылдарымен темекі шегудің өзі, темекі бойынша саусақты талғампаз дыбыстаумен сүйемелденетін күлді лақтыру, түтін сақиналарын жасанды іске қосу, темекі шегудің техникасын мінсіз иеленудің сөзсіз дәлелі. Міне, сән құралдарының арсеналы, оны меңгерген қызға әбден қазіргі заманғы қыз деген атау берілетіндей болады. Статистика мәліметтеріне сәйкес, әйел жынысты өкілдер әдетте ер адамдарға қарағанда кейінірек, темекі шегуге бастайды: тиісінше орта есеппен 15-22 жас және 12-18 жас. Мұнда әр түрлі факторлардың әсері әсер етеді: ата-аналардың бақылауының әлсіреуі; қыздарға арналған компанияның ерекшеліктері.Жиі кейбір темекі шегушілер бұл зиянды әдетке басқа адамдарды тартуға тырысады - олардың ықпалынабағындыру үшін оларды өзіне тарту мақсатында, күштірек байлайды.
Сондай-ақ темекі шегуден бас тарту (темекі шегуді тоқтату немесе бастамау) себебі де қызығушылықты тудырады. Себептердің бірі денсаулықтың нашарлауының қорқынышы болып табылады. Бұл себеп 12-17 жастағы оқушылар үшін өзекті. Бұл себеп темекі шегуге қарсы белсенді насихаттау болып табылады. Жасөспірімдердің темекі шегудің ағзаға теріс әсер ететінін кейін ғана байқалынатын аурулар пайда болады деумен "қорқытады". Темекі шегуге қарсы насихаттаудан басқа, өздерінің көңіл-күйлері мен таныстарының көңіл-күйінің өзгеруін байқай отырып, жасөспірімдердің рөлі мен жеке әсерлері рөл ойнайды. Жасөспірімдер достарынын бас айналуы, жүрек айнуы, тұрақты жөтел, физикалық мүмкіндіктердің әлсіреуі сияқты сезімдерді байқайды.
Темекі шегуден бас тартудың тағы бір себебі− ақша. Жасөспірімдер ақша жетіспеуі себебінен темекіні тастайды немесе бастайды. Темекіге ақша табу үшін олар ата-аналарын алдап, үнемдейді немесе өздері табады. Бұл ретте олар тапқан ақшаны темекіге емес, басқа нәрсеге жұмсаған жөн деп санайды. Темекі шегуден бас тартудың маңызды себебі–ата-аналар алдындағы қорқыныш. Бұл себеп 12-14 жастағы жасөспірімдер үшін, сондай-ақ 16-17 жастағы оқушылар үшін әлеуметтік-психологиялық дамудың аздаған кідірістері (сәл инфантильді) немесе өте қатаң ата-аналары бар отбасыларда тәрбиеленетіндер үшін өзекті. Бұл оқушылар жазалаудан қорқады немесе ата-анасын ренжіткілері келмейді. Темекі шегуден бас тартудың тағы бір маңызды себебі –бәрі сияқты болмауы. 15-17 жастағы оқушылар үшін өзекті. Олар үшін мұндай әрекет лайықты құрмет. Жоғары сынып оқушылары мықты адам өзіне және айналасындағыларға темекі шегуге емес, өз іс-әрекетінің,іс-әрекетінің арқасында басқалардан кем емес екенін дәлелдей алады деп санайды. Сонымен қатар, көпшілік темекі шегетін жастар арасында темекі шегуден бас тарту өз "Мен"деген сөз білдіру тәсілі жеткілікті күшті әрекет болып табылады. Темекі шегуді тастағанда, жас адам өзінің достарына, ол айналасындағылардың пікіріне байланысты емес екенін дәлелдейді,өз пікірін басшылыққа алады.
Осылайша, жасөспірімдер ортасында темекі шегу мәселесі өте өткір.Зерттеулер көрсеткендей, қазіргі жасөспірімдер темекі шегудің денсаулыққа кері әсері туралы жақсы біледі (физикалық мүмкіндіктердің шектелуі, тәуелділіктің пайда болуы, сыртқы тартымсыздықтың пайда болуы, ақша шығыны).
Сонымен қатар олар темекі шегудің оң жақтарын тұрақты көреді: шиеленісті түсіру, құрдастарының арасында беделді арттыру, топтың бірігуі. Темекіні бірінші тану негізінен отбасынан, ата-анасының, туысқандарының мысалы, темекі шегуге деген қалыпты қарым-қатынасы, зиянсыз әдетке ұқсайды.
Ол темекі шегуге тәуелді болады, өйткені оның ағзасы никотин дозасын пайдаланбай жүре алмайды. Жеке адам өзінін әдеттерінін құлына айналады.Мұндай жағдайды ескере отырып, жасөспірімдермен және олардың ата-аналарымен жұмыс жасаудың барлық түрлері мен әдістерін тарта отырып, ерте жастан бастап, ал жақсырақ бастауыш мектептен алдын алу жұмыстарын жүргізуді бастау керек [30].
Жасөспірімдерде темекі шегудің мотивациялық аспектілері:
Темекі шегудің себептерін түсіндіруге тырысатын бірқатар теориялар бар. Медицина ғылымдарының докторы Д. Колесов жасөспірімдер арасында шылым шегудің келесі себептерін атап өтті.
Ең алдымен-еліктеу. Көбінесе бұл қасақана еліктеу бала немесе жасөспірім қабылданғысы келетін "барлығы сияқты"болғым келеді. Бұл беделді адамға немесе кумирге еліктеуі мүмкін ең жақсы ақылға тән максимализм – оны барлық нәрсеге көшіруге ұмтылу. Сондай-ақ, балалардың мұндай әдетті тастамауы мүмкін, егер ата-аналары темекі шегетін болса.
Ересектерге ұмтылу. Жасөспірім өзінің ересектігін, тәуелсіздігін көрсетуге ұмтылады, бұл әсіресе ол үшін, егер ата-аналар оның алдында ересектердің ерекше құқықтарын үнемі атап көрсетеді: "Маған болады, ал саған болмайды, саған әлі ерте...". Бұл жағдайда ересектердің кейбір әдеттері мен мәнеріне баулу өскелең ұрпақ үшін оның өсіп келе жатқан дербестігінің,тәуелсіздігінің символы.
Өзін бекіту тәсілі. Темекі шегу басқа да шынайы әдістерді білмейтін және оның сыртқы белгілеріне жүгінуге мәжбүр адамдар үшін өзін-өзі бекіту тәсілі болуы мүмкін. Темекі топқа бөлініп шығуға, айналасындағыларды өзінің қайталанбастығына, қазіргі заманына сендіруге және сол арқылы өзінің беделін арттыруға көмектеседі. Мұндай жағдайларда темекі шегудің ерекше мәнерін көруге тура келеді.
Барлығын татып көруге тырысу. Бұл жағдайда темекі шегу жасөспірімнің бәрін көруі, өз қызығушылығын қанағаттандыруға ұмтылуымен байланысты.
Бұрынғы темекі шегушілерді қайтадан темекі шегуге итермелейтін себептердің қатарына жұмыстағы қиындықтар, отбасылық жанжалдар, алкогольді ішімдіктерді қолдану жатады сусындар, дененің артық салмағы. Әйелдер теріс эмоцияларды басуға негізінен темекі шегеді, ал ерлер жиі рахат үшін шылым шегеді деген пікір бар.
Темекі шегудің басталуы мен жалғасуына ықпал ететін факторлар өте көп және алуан түрлі. Ұлыбританияда Корольдік дәрігерлер колледжі жасаған бұл факторлардың жіктелуі бізге қызықты болды.
1) психологиялық факторлар: қызығушылық, тәжірибе қажеттілігі, шақыру, күшті көріну, ересектерді көрсету және т. б.
2) Әлеуметтік орта: ата-анасының, аға-інілерінің, апа-қарындастарының үлгісі мен қатынасы, жолдастары"Ассоциация"әдістемесінің көмегімен алынған мәліметтер де куәландырады.
Қазіргі жасөспірімдер темекінің денсаулыққа теріс әсері туралы жақсы біледі. Олардың кейбіреулері өздерінің таныс темекі шегушілерінде шылым шегудің теріс салдарын байқайтындарын айтады. Темекі шегудің денсаулыққа теріс әсерінің ең маңызды салдары болып мыналар саналады.
Мектепте темекі шегетін жасөспірім директор, оқытушылар, сынып жетекшісі жауап беретін ТЖ. Егер адам мектептен шығып, темекі шекпесе, онда ол ересек дербес өмірде темекі шекпейтіндігінің 90%-ын көрсетеді. Мектеп оқушылары темекі шегетін оқу орнының әкімшілігіне қойылатын талаптар қатаң болуы тиіс.
Мектептерде темекі шегуге толық тыйым салу керек. Темекі шегу мен жоғары сынып оқушылары-өте маңызды мәселе, мәселе тек медициналық ғана емес, сонымен қатар әлеуметтік мәселе. ДДҰ-ның статистикасына сәйкес ересек темекі шегушілердің 90% - ы жоғары сынып оқушылары бола отырып, темекі шегуді бастады, себебі олар ересек болып көрінгісі келеді. Көптеген елдерде жоғары сынып оқушыларының үштен бірі темекі шегеді,олардың басым бөлігі 7-10 жыл бойы темекі шеге бастады.
Өкінішті, бірақ соңғы жылдары темекі шегетіндердің саны қыздардың есебінен толықтырылып, темекі шегетін ұлдардың санынан озып кету фактісі. Жоғары сынып оқушылары шылым шегуге байланысты қауіптерді түсінбейді, өйткені оларды үлкендердің мәжбүрлемей қалуын үнемі бақылап отырады. Темекі шегу тәжірибесі бар жоғары сынып жасөспіірімдердің 83% - ы бірінші темекіден алған сезімдерін сипаттады: "басы айналады", "санада тұман торлайды", "асқазанда жүрек айниды" және т.б. Сұралғандар достарының қатысуымен өз жауаптарын құрдастарының реакциясымен салыстырып, "ләззат " деп жазып берді,бірақ бұл не екенін анық түсіндіре алмады.Сауалнаманың топтық түрінде жасөспірімдердің тек 15%-ы темекі шегу туралы теріс көзқарастарын айтты, алайда "барлығы темекі шегеді, сондықтан үйреніп алуға тура келеді"деп қосты. Бір ғана темекі тартудан кейін олар шылым шегуге тап болған жоқ, бірақ көңіл-күй нашарлаған кезде (достарымен немесе туыстарымен ұрыстан кейін) жағымсыз ойлардан (мысалы:өзіне-өзі қол жұмсау туралы) бас тарту үшін темекі шегуге ниет пайда болды. Сол сияқты пассивті өмірлік ұстанымы, тұрақты депрессивті жағдайы немесе пессимистік сипаты бар жасөспірімдерге де қатысты. Темекі шегетіндердің көпшілігі өзінің жастық немесе тіпті балалық шағы кезінде темекі шеге бастады. Барлық 9-10 жастағы бала неге ата-анасынан тығылып темекі шегуге әуес болады.Барлығы қарапайым − ол үлкенге ұқсағысы келеді. Ол өзі үшін емес, ол құрдастары мен қоршағандары үшін мұны жасайды. Осылай өзінше "көшеде жүреді, әлі күнге дейін сенімсіз түрде,темекісі ауызда және кері жеткізу бойынша дене қозғалыстарын жасай отырып, өзінің барлық түрімен былай дейді" «Мен ересекпін,қарандар, мен ның қысымы, кумиров және беделді ересектердің мысалы және т.б
3) физиологиялық факторлар: никотин және көміртегі оксиді әсері, тәжірибе фазасының ұзақтығы.
4) танымдық факторлар.
Осылайша, темекі шегудің себептері, факторлары әртүрлі, бұл белгілі бір дәрежеде осы зиянды әдетпен күресуді қиындатады. Сондықтан темекі шегушінің тұлғасын зерттеу және осы бағыттағы профилактикалық жұмыс–психологтардың, педиатрлардың және әлеуметтік педагогтардың алдында тұрған маңызды міндет.
12-17 жастағы жасөспірімдер арасында кем дегенде бір рет темекі шегуге тырысқан және жеткілікті көп (кейбір деректер бойынша 42% - ға дейін) тұрақты темекі шегушілер болып табылатыны анықталды [31].
Қазіргі уақытта қандай қорқынышты болашақ өзін күтіп тұрғанын сезінбейді де. Неге жоғары сынып оқушылары арасында темекі осындай тартымды бейнеге ие болды? Біріншіден, қоғамда ересек темекі шегушінің стереотипі қалыптасты. Егер баланын қоршаған ортасы, ер адамдар,туыстары мен таныстары темекі шексе, әсіресе ер адамдар, оның түсінігінде бұл норма болып табылады. Енді есейгеннен кейін де темекі шегуін тоқтатпайды.Ал олар тез есейгілергілері келеді.Егер отбасында темекі шегетін болса, онда балалардың темекі шегу ықтималдығы 50-60 пайызға артады.
Екіншіден, құрдастары, достары темекі шегетін болса, қалай темекі шекпейсін?. Қыздардың темекі шегуінің негізгі себептерінің бірі – құрбылары.Бұл әлеуметтік тәуелділік механизмін жасайды. Жасөспірімдерде ғана емес, ересектерде де бұл процесс жұмыс істейді. "Ол темекі шеккесін, мен де темекі шегемін, одан ерекшеленіп қалмас үшін, ал ол Мен туралы жаман ойлап қалмасын деген оймен". Үшіншіден, неге екені белгісіз, бірақ кинода және теледидарда осы уақытқа дейін керемет батыр – темекі шегушінің бейнесі жасалады. Дамыған елдердің қоғамдастығы бұған назар аударғандықтан, қазір онымен күресе бастайды және салауатты өмір салтын жүргізетін кинобатырлары жиі пайда болды. Мектепте бала алғаш рет"үлкен ұлдарға" тап болады. Дәл осы жерде бала алғаш рет үлкендердің зиянды әдеттерін үйреніп қалуына қауіп төнеді. Егер отбасында бала әкенің темекі шегуін көрсе, ол тек қана әкесінін қызықты уақыт өткізуітемекі шегу деп санайды, онда мектепте ол ересек адам ғана емес, басқа ұл/қыз темекі шегуі мүмкін екенін көре алады.
Балаға осы "жаман ұлдардан" үлгі алуға болмайтынын қалай түсіндіруге болады? Ата-аналар тарапынан баланы зиянды әдеттерден қалай қорғауға болады? Бірінші кезекте баламен үнемі сөйлесіп, оған түсіндіріп, оны өзіне жақындату керек. Темекі шегуді қаласа –оған темекі сатып алыңыз, ішуді қаласа - ішімдік сатып алыңыз. Жақын отырыңыз және айтыңыз: бірге ішіп,бірге шегіп көрініз, барлық тілек жойылады. Отбасында бұл зиянды әдеттен ешкім зардап шекпеуі маңызды. Егер анасы немесе әкесі темекі шегетін болса ешқандай нотациялар мен тәрбие тәсілдері көмектеспейді.Әрине, егер ата-аналар темекі шегетін болса, және жоғары сынып оқушысы темекі шегетін болса, неге мен істей алмаймын?. Сондықтан балаларыңызда зиянды әдеттердің болмауын қаласаңыз, өзіңізден бастаңыз!. Балалар үшін үлкен үлгі көрсететіңіз. Статистика бүгінгі күні өршу түсуде, өкінішке орай, онда тек ұлдар ғана емес, қыздар да кездеседі. Салауатты денедесалауатты рух деп айтады. Сонымен қатар, қоғамда зиянды әдеттері жоқ балалар өсіп келе жатыр. Ал біздің көз алдымызда қандай мысалдар бар?. Ен алдымен ата-аналар қамқорлық жасауы керек, неғұрлым ертерек көңіл бөлсе, соғұрлым жақсы.
Жоғары сыныптарда балалар ақылдырақ. Ал 10-11 жаста өзіне ерекше назар аударуды талап етеді. Егер жіберіп алсаңыз, онда ұстау өте қиын болады, кейде тіпті мүмкін емес. Егер ата-ананың біреуі темекі шегсе, онда сіз бұл жаман екенін түсіндіре алмайсыз. Әрине, қайғылы, бірақ қазіргі балалар тіпті бұрыннан темекі шегеді. Сондықтан ең бірінші оқу жылынан бастап балалардың достарынан көз тайдыруға болмайды. Егер туғандар темекі тартпаса-бұл жақсы демеу болады. Баланың мінез-құлқына, оның дене және психикалық дамуына әсер етеді. Балалардың зиянды әдеттері туралы айтатын болсақ, ересектер ең алдымен темекі шегу, ішімдік ішеді. Алайда, олар зиянды әдеттердің шеңбері таусылмайды.
Кейбір балалардың мінез-құлқында бала бейтаныс "әдеті бойынша" жүзеге асыратын және өте жағымсыз сыртқы әсер ететін бейтаныс әрекеттер кездеседі. Жаман әдеттердін барлығы бір балада байқалуы мүмкін. Олардың пайда болу себебі қарапайым-сырттан жеткіліксіз назардын болуы, ата-аналарды баланың мінез-құлқын осы әдеттерді жою үшін баланы қызықты сабақтармен қызықтырып, онымен қарым-қатынас жасау, оған жағымсыз әрекеттер тудырған терең ішкі күйзелістерді жене білуге көмектесу қажет.
Зиянды әдетпен күрес–бұл әрдайым мазасыздықпен, сенімсіздікпен, пессимизммен күрес. Мұндай әдеттердің алдын алу ерекше психологиялық ұсынымдарды қажет етпейді. мұнда бір ғана шешім бар – балаға пайдалы дағдыларды: ұқыптылықты, ұйымшылдықты, этикеттің қарапайым ережелерін сақтауды үйрету. Зиянды әдеттердің арасында соңғы жылдары оқушылар арасында кеңінен таралған темекі шегу ата-аналардың ерекше алаңдаушылығын тудырады. Темекі шегу – жасөспірімдер жасындағы көптеген проблемалардың бірі [32].
Мектеп жылдары – бұл физикалық, психикалық және ақыл-ой өсуінің жылдары. Дене барлық жүктемелермен күресу үшін көп күш қажет. Мектеп жасында меңгерілген дағдылар, әдеттер, ең берік. Бұл тек пайдалы ғана емес, зиянды әдеттерге де қатысты. Балалар, жасөспірімдер, ұлдар, қыздар темекі шегумен танысып, темекі шегуді бастайды, оған тез үйренеді,әрі қарай темекі шегуден бас тарту өте қиын болады. Темекі шегу әлемнің барлық елдерінде кеңінен таралған және ересек адамдардың темекі шегуге байланысты аурулардан ерте өлімінің басты себептерінің бірі болып табылады.
Олардың арасында өкпе обыры, ауыз қуысы, өңеш және басқа да оқшаулау, жүрек қан тамырлары патологиясы, өкпенің созылмалы аурулары және т. б. темекі шегуді 5 млн. өлтіреді. жыл сайын адамдар жалғыз және жойылатын себеп болып табылады. "2020 жылға қарай дамушы елдерде жыл сайын темекіге байланысты аурулардың салдарынан 7 миллионнан астам адам қайтыс болады деп болжануда, бұл безгектен, жарақаттанудан және бірге алынған өмір сүру жағдайынан көп" (ДДҰ Интернет - материалдары, шілде, 2006). Темекі шегу халықтың денсаулығы үшін үлкен әлеуметтік салдарға байланысты Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы жұмысының маңызды бағыттарының бірі болып табылады. Сұрақ баламалы түрде қойылады, темекі шегу немесе денсаулық (Темекі шегу немесе денсаулық бойынша Дүниежүзілік Конференция, шілде, 2006, Вашингтон, АҚШ) [33].
Әр түрлі елдерде және Қазақстанда темекі шегудің алдын алу және күресу ерекшеліктері.
2003 жылғы мамырда Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының 56-сессиясы өтті, онда ДДҰ атқарушы комитеті бірде-бір ел, бірде-бір халықаралық қоғамдық ұйым темекі шегуге қарсы күрес мәселелерінде бейтарап қалуға тиіс емес екеніне сенім білдірді.
Темекі шегудің салдары соншалықты кең, бұл зиянды әдеттің алдын алу және күресу маңызды әлеуметтік міндет болып табылады. Бұл проблеманы шешуге әр түрлі Денсаулық сақтау ұйымдары ғана емес, әлеуметтік саланың өзге де мекемелері мен ұйымдары да қосылады.
ДДҰ-ның сараптау комитеті 2005 жылдың желтоқсанында темекі шегудің таралуына қарсы тұру мәселесі бойынша барлық елдерге арнайы үндеу жолдады. "Барлық мемлекеттер өздеріне жауапкершілікті қабылдап, темекі шегуге қарсы күрес жөніндегі мекемелердің қызметін ұйымдастыруы және темекі шегуге қарсы күрес ісіне үлес қосатын қоғамдық және қайырымдылық ұйымдарын көтермелеуі қажет. Темекі шегуге қарсы күрес шараларының қатарына ақпараттық қызметтер құру, темекіні тастағысы келетін адамдарға психологиялық қолдау көрсету, ғылыми зерттеулер жүргізу, жағдайға әлеуметтік талдау жасау, құқықтық қолдау мен заңнамалық актілерді ұйымдастыру енгізілуі тиіс" − үндеуден үзінді.
ДДҰ атқарушы комитеті сондай-ақ әр түрлі елдердің үкіметтеріне халықтың темекі шегу салдарының деңгейін бағалау жүйесін әзірлеу, темекі шегуге қарсы күрес бағдарламаларын үйлестіру мен басқарудың арнайы штабын құру туралы ұсыныс жасады.
Бұл ДДҰ Конвенциясын ДДҰ - ға 192 мүше ел қабылдады, қазіргі уақытта Конвенция 100-ден астам ел ратификацияланған.
ДДҰ-ның темекі шегуге қарсы күреспен байланысты халықаралық қызметі бірқатар міндеттерді шешуді болжайды:
– елде темекі шегу және халықтың темекі шегуіне байланысты мәселелер (денсаулық сақтаудағы проблемалар, әлеуметтік проблемалар) туралы деректер жинау);
– стандартты әдістемелерді анықтау әртүрлі елдерде және этникалық топтарда салыстырмалы зерттеулердің сапасын қамтамасыз ететін темекі шегудің сипатын анықтау;
– ДДҰ-ға мүше елдер арасында темекі шегумен күрес тәсілдері мен әдістері туралы ақпарат алмасу, темекі шегу кеңінен таралмаған елдерде темекі өнімдерінің саудасын бақылау;
– темекі шегу ауқымды дамуды көздемеген елдерде алдын алу бағдарламаларын құрумен және іске асырумен айналысатын сараптамалық штаб құру;
– темекі шегудің алдын алу және оған қарсы күрес мәселелеріне, сондай-ақ темекі шегудің ұлт денсаулығына әсеріне қатысты гранттық ғылыми зерттеулер ұйымдастыру;
–елдер арасында темекі шегуге қарсы күрес саласындағы әртүрлі материалдармен, әдістемелермен, өзге де әзірлемелермен ақпарат алмасу;
– темекі шегуге қарсы күрес саласында халықаралық конференциялар, симпозиумдар, сессиялар, көп бейінді семинарлар жұмысын қамтамасыз ету;
– темекі шегумен күрес мәселелері бойынша елдерге ұсынылған ДДҰ ұсынымдарын практикалық іске асыру;
– ДДҰ-ның әртүрлі елдерде темекі шегумен күрес және темекі шегуден бас тарту мәселелерін шешуге мүдделі басқа ұйымдармен (ЮНЕСКО, ЮНИСЕФ және т. б.) ынтымақтастығы [34].
Шылым шегуге қарсы күрес екі аспектіге ие, біріншіден, әдеттің пайда болуын болдырмау, екіншіден, шылым шегуге ұшыраған адамдардың темекі шегуін тоқтату.
Бірінші аспектіні іске асырудың мақсаты – жасөспірімдер мен жастарды шылым шегуді бастамауға көндіру. Кең жұртшылықты: жазушыларды, журналистерді, қоғам қайраткерлерін, суретшілерді, радио және теледидар қызметкерлерін тарту бұл жұмысты қоғам үшін аса маңызды етеді. Көрсету және хабар тарату үшін ұсынылған материалды мұқият таңдау қажет.
Материалдар табысты, сенімді, салауатты өмір салтын жүргізуге сән беретін темекіден итермелейтін болуы тиіс. Бұл аспектіні жүзеге асыруда педагогтар, әлеуметтік педагогтар, медицина қызметкерлері, әлеуметтік қызметкерлер үлкен рөл атқарады. Жүйелі түрде денсаулыққа зиянды темекі шегудің зиянды әдетімен келтірілетін зиянды көрсету және түсіндіру, темекі шегудің романтикалылығы туралы мифті ашу, темекі шегудің спортпен, бимен, кәсіби қызметпен, әрі қарай мансабымен үйлеспейтіндігін көрсету қажет.
Екінші аспектіні іске асыру мақсаты – темекі шегудің зиянды әдетінен бас тарту. Бұрыннан темекі шегушілерге әсер ету өте қиын, себебі олар темекі шегуге зиян келтірмейтініне сенімді. Мұндай жағдайда жеке жұмыс пен топтық тренингтер бірінші орынға шығады.
ДДҰ-ның Бас директоры Маргарет Ченнің Дүниежүзілік темекі шегуге қарсы күрес күніне орай үндеуі 2013 жылғы 31 мамырда Женевада (Швейцария) қоғамдық орындарда темекі шегу мәселелеріне, жасөспірімдер мен жастарға темекі өнімдерін жарнамалау, киноөнімдерді жарнамалау мәселелеріне, жұмыс орындарында темекі шегуді шектеу қажеттігіне, мәжбүрлі пассивті темекі шегушілердің құқықтарын қорғауға назар аударуға бағытталған.
Біз қазірдің өзінде балаларда темекі шегуге деген тәуекел, батылдық, дербестік бар екенін білеміз. Осыған байланысты, М. Чен темекі шегу қаупін көрсететін және темекі шегу туралы аңыздарды тарататын жасөспірімдерге арналған түзету бағдарламасын өткізу қажеттігін көрсетеді. Сонымен қатар қыздардың темекі шегу қаупі бар, қазіргі уақытта темекі шегетін әйелдер санының тез өсуі байқалады. Бірқатар елдерде темекі шегетін ерлерге қарағанда (Словения, Украина) әйелдердін темекі шегуі көп байқалады.
Темекі шегуге қарсы күрес бойынша ақпараттық және түсіндіру жұмыстары адамдарды зиянды әдеттен бас тартуға, шешім қабылдауды таңдауда дербестікті қалыптастыруға мәжбүрлеу ғана емес,шақыру да бар. Көбінесе адамдар беделді адамдардың ықпалымен темекі шегеді. Денсаулықты тез арада салауатты өмір салтынын сәніне айналдыру керек.Салауатты өмір салтын қалыптастыру, денсаулық – бұл игілік, ал темекі шегу – бұл тәуекел.
Темекі шегудің қауіптілігі туралы тәрбиелік және түсіндіру жұмыстары тек мектеппен немесе колледждермен шектелмеуі тиіс, барлық әлеуметтік мекемелерді темекі шегуден бас тарту мақсатына қол жеткізуде пайдалану қажет [35].
Теперик Р. Ф., Дубровинская Е. И. темекі шегуге мүмкіндік болмайтын жағдайлар жасау қажет – мектептер, ЖОО-дар, медициналық мекемелер, әуежайлар, вокзалдар, мейрамханалар мен дәмханалар, дүкендер, поездар, саябақтар, балалар алаңдары және т. б.аймақтар деген болатын.
АҚШ тағы қоғамдық денсаулық сақтау қызметі 1964 жылы қазіргі уақытта жұмыс істейтін темекі шегуге қарсы күрес жөніндегі ұлттық ведомствоаралық кеңес құрудың бастамашысы болды. Бұл кеңестің мақсатыбарлық ұйымдарды біріктіру, темекі шегуге қарсы күресте тәжірибе алмасу. Кеңестің соңғы жариялымдарында жасөспірімдер мен жастар арасында темекі шегудің алдын алуға көбірек көңіл бөлу қажет, себебі " жастары келген темекі шегушілермен жұмыс істеу" үлкен әсер әкелмейді, ал балалар мен жасөспірімдер темекі шегуге тартылудың сәтсіз сәті (бірінші темекі) болып табылады. Қазіргі уақытта қоғамдық ұйымдар есірткіге қарсы насихаттаудың жаңа тиімді нысандары мен әдістерін іздеуде. Англияның, АҚШ-тың, Жапонияның үлкен қалаларында мектептік "темекі шегуге қарсы клубтар" ұйымдастырылған, темекі шегуден бас тартқан және белсенді антиникотинге қарсы үгіт жүргізетін үгіт-насихат топтары, ересек адамдардың мобильді топтары құрылуда. Сонымен қатар, темекі шекпейтіндерге арналған жабық клубтар құрылады, онда "клубтың темекі шекпейтін мүшесі"карточкалары беріледі.
Осындай жабық клубтарда қызықты адамдармен кездесулер, көрмелер өтіп, жобалар ұйымдастырылып, іске асырылуда. Мұндай клубқа кіру жастар үшін беделді жұмыс болып табылады. Мұндай клубтардың жұмыс тәжірибесі назардан тыс қалмауға және таратуға лайық.
АҚШ-та темекі шегумен күрес лигасы ұйымдастырылды. Онда темекіні тастауды шешкен жасөспірімдер бар. Жасөспірімдер өз ата-аналарына үлгі көрсетіп, көмек алуға және темекі шегудің зиянды әдетінен бас тартуға бел буған. Осылайша, лигада жаңа бастаған темекі шегушілер мен тәжірибесі бар темекі шегушілерді де қамтиды. Тәртіп бұзушыларға айыппұл салынады, отбасы мүшелерінің бұзуы анықталады, ал жиналған қаражат есірткіге қарсы тәуелділік саласындағы ғылыми зерттеулерге және Лига мүшелеріне медициналық көмек көрсетуге жіберіледі.
Швейцарияда антиникотинді эксперименттік жұмыс қызығушылық тудырады. Тәжірибелік жұмыс шағын ұйымдар мен кеңселерде үгіт топтарының мүшелерімен жүргізілді. Тәжірибе барысында темекі шегушілердің 40% - дан 60% - ға дейін бұл зиянды әдетті ерекше қиындықсыз тастайтыны анықталды. Егер ұйым бастығы немесе директоры темекі шегуді тастаса және өз қарамағындағыларға еліктеу үшін үлгі болса, әсіресе жақсы нәтижелерге қол жеткізілді. Автоматты түрде кеңсе темекі шегуден бас тарту аймағына айналады.
Токиода Халықаралық обырға қарсы конгресінде (1966 ж.) темекі шегудің зияны туралы ғылыми пікірталас басталды. Конгрестің шешімі – қоғамның назарын темекі шегумен күресудің қажеттілігіне аудару, қоғамдық ұйымдардың аниникотинді насихаттауды жүргізу туралы үгіттеу болып табылады. Түрлі ұйымдардың жұмыс тәжірибесі қоғамға пайда әкелетіні көрсетілді. Осы уақыттан бастап Жапонияда темекі шегуден бас тартуды насихаттау және салауатты өмір салтына бағыт беру басталды деп есептеуге болады. Бірқатар елдерде темекі қораптарында темекі шегудің зияны туралы ескерту басылады, бұл ДДҰ-ға мүше елдер үшін міндетті ереже болып табылады. Мұндай ескертулерден тоқтайтындар, алайда олар мемлекет халықтың темекі шегуі проблемасына алаңдаушылық білдіреді [36].
Италия, Франция, Швеция, Италия теледидарда темекі жарнамалауға тыйым салды. Финляндияда темекінің кез келген жарнамасы тек 21:00 ден кейін ғана рұқсат етіледі, бұл ретте темекі бар адамдарды ауызда немесе қолда көрсетуге жол берілмейді. Еуропадағы ең қатаң темекі шегуге қарсы заңдардың бірі Франция қабылдады. Онда барлық қоғамдық бөлмелерде, соның ішінде баспалдақ алаңдарында темекі шегуге тыйым салынады. Еркін аймақ-тек пәтерлер. Бұл шаралар айтарлықтай нәтиже берді: шылым шегушілердің пайызы 60% - дан 25% - ға дейін төмендеді.
Скандинавия елдерінде бұл пайыз 35-40% - ды құраған, ал өкпе обырынан өлім-жітім Еуропадағы ең жоғары болды, темекінің қымбаттауы жолында кетті. Сонымен қатар, қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салудан басқа көптеген мекемелерде зиянды әдеттен бас тартқаны үшін сыйақы берілді. Швецияда темекі шегетіндердің саны 18% - ға дейін төмендеді, ал ХХ ғасырдың басында жұмыс істеген темекі өндіретін 100 фабриканың екеуі ғана қалды. Онда темекі және табак өндіреді, ол жоғарғы ерінге салынады – никотин шырышты қабыққа сіңеді.
Финляндия Еуропадағы ең қатаң темекіге қарсы заңдардың бірін қабылдады. Темекі шегуден мектептер, балабақшалар, адамдар көп жиналатын орындар және егер онда балалар болса, автомобильдер бос болуы тиіс. Елге 30 қорап темекі ғана әкелуге рұқсат етіледі, бірақ сыйға тартуға тыйым салынады. Нәтиже айқын: темекі шегетіндердің тек 20% - ы ғана болды. 2040 жылға қарай Швеция да, Финляндия да темекі шегуден бас тартуды жоспарлап отыр.
Сондай-ақ Германияда 19 сағатқа дейін темекі жарнамасына және темекі шегетіндерді көрсетуге тыйым салынған. Германия заңдарының сериясында соңғы болып барлар мен мейрамханаларда темекі шегуге тыйым салынды. Наразылық толқынына қарамастан, елдегі зиянды әдетті жақтаушылардың саны 25% - ға дейін төмендеді.
Австралияда, Жаңа Зеландияда, Таиландта, Оңтүстік Африка мен Канадада радио мен теледидарда темекі өнімдерінің жарнамасына толық тыйым салынған.
Канада әлемдегі ең төмен темекі шегушілердің бірі 21% мақтана алады. Бұл тек стандартты тыйым салу жиынтығымен ғана емес, сонымен қатар темекі құны жоғары және науқас ағзалардың бумаларында бейнеленген. Билік суреттер айыппұл емес, үлкен әсер береді деп санайды.
Бұқаралық ақпарат құралдарында жарнаманы жою өзінің оң әсерін береді. Осылайша, Финляндияда жарнама тоқтатқанға дейінгі және одан кейінгі үш жыл ішінде 14-18 жас аралығындағы темекі шегетін ұлдар мен қыздар санына салыстырмалы талдау жүргізілді. Егер бұрын бұл сан 32% құраса, жарнаманы тоқтатқаннан кейін үш жыл ішінде 25% болды. Зерттеулер көрсеткендей, темекі шегушілерде бір күн ішінде темекі тұтынудың саны азайды.
Біріккен Араб Әмірліктерінің барлық аумағында 2010 - шы жылдан бастап қоғамдық орындарда, ал балалардың қатысуымен – тіпті өз машиналарында темекі шегуге тыйым салынады. Құқық бұзушылық ірі айыппұлмен, кейде түрмеге қамаумен жазаланады. Заң қабылданғанға дейін темекі бағасы әлемдегі ең төмендердің бірі болды (халықтың табысын ескере отырып), енді бірнеше есе көтерілді. Екі жылда темекі шегушілер саны 15% - ға төмендеді.
Норвегияда 2004 жылы жайда темекі арзан емес еді (7 евро) темекі қорабының құны бір жарым есе өсті. Осы және басқа да темекіге қарсы шаралардың нәтижесінде темекі шегетіндердің саны 17% - ға дейін қысқарды, алайда 35-55 жастағы Еуропа үшін темекі шегетін әйелдер ерлерге қарағанда көп болды. Себебі түсініксіз.
Исландия қауіпті әдетті ұстанушыларды науқасқа теңестіретін заң жобасын қарастырады. Алдымен олар антиникотинді емдеуден өтуге мәжбүр. Болса, – бейнекарталар сатып алу темекі дәріханаларда, рецепт бойынша. Қазір мұнда темекі қорапқа 8 доллар тұрады,алайда заң шығарушылар бағаны 26 долларға дейін көтермек. Исландиядағы антиникотин науқаны өте тиімді: 20 жыл ішінде темекі шегетіндердің деңгейі екі есе төмендеді.Ирландия Еуропадағы қоғамдық жерде темекі шегуге тыйым салынатын мемлекеттін бірі,ең жоғары айыппұл - 3 мың еуро. Алайда, бұл елеулі нәтижелерді көрсетепеді.Көптеген елдерде темекі шегуге қарсы күрес және антиникотинге қарсы насихат темекі өнімдерін кеңінен жарнамалау үшін өзінің үлкен қаржылық мүмкіндіктерін пайдаланатын темекі корпорациялары тарапынан қуатты қарсы насихатты қарсы алады.Белсенді, жоспарлы және жүйелі жұмыспен темекі шегетіндердің санын қысқартуға болады, алайда темекі шегудің зиянын түсінетін, зиянды әдеттерден құтылғысы келетін, бірақ оны өз бетінше жасай алмайтын темекі шегетіндердің ерекше тобы бар.Халықтың, әсіресе жасөспірімдер мен жастардың темекі шекпейтін мінез-құлқына сән қалыптастыру үшін әртүрлі құралдарды тарту қажет, мысалы, салауатты өмір салтын насихаттайтын және темекі өнімдерінің зиянын көрсететін әлеуметтік жарнамаларды ұлғайту.Темекі шегуден бас тартуға бағытталған, негізінен жастар аудиториясына арналған жарнама пайда болды. Темекіден бас тартуға шақыратын PR-акциялар ("темекі орнына кәмпит" және т. б.) өткізіледі. Темекі шегуден бас тарту күндері белгіленді (31 мамыр және 21 қараша). Кәмелетке толмаған оқушыларға темекі сатқаны үшін айыппұлдарды көбейту, оқу орындарынан темекіні сатуды жою балалар мен жасөспірімдердің темекі тартуына қарсы күрестің пәрменді шарасы болып табылады. Осылайша біз жасөспірімдер арасында темекі шегу проблемасы өте өткір мәселе екенін дәлелдедік. Зерттеулер көрсеткендей, қазіргі жасөспірімдер шылым шегудің денсаулыққа кері әсері туралы жақсы біледі (физикалық мүмкіндіктердің шектелуі, тәуелділіктің пайда болуы, сыртқы тартымдылықтың пайда болуы, ақша шығыны). Сонымен қатар олар темекі шегудің оң сәттерін жиі көреді: шиеленісті түсіру, құрдастарының арасында беделді арттыру, топтың бірігуі. Әртүрлі елдерде темекі шегуге қарсы күрестің түрлі шаралары қолданылады [37].
Қазақстан Республикасында да темекіге қарсы іс-шаралар қолға алынды.Және де темекіге байланысты заңдар бекітілген.
Заң темекi бұйымдарын өндiру, сату және тұтыну процесiнде туындайтын қоғамдық қатынастарды реттейдi, сондай-ақ азаматтардың денсаулық сақтау құқықтарын қорғау мақсатында темекi шегушiлiктiң алдын алу және оны шектеу жөнiндегi негiзгi шараларды белгiлейдi.1-тараудың 1-бабында :халықтың денсаулығын сақтау, темекi бұйымдарын сатып алуға құқығы бар адамдар үшiн жас шегiн енгiзу, кәмелетке толмағандар арасында темекi шегушiлiктi болдырмау, темекiнi тұтынуға әуестiктiң зиянды салдарлары, темекi шегушiлiктен туындаған аурулар мен өлiм-жiтiм туралы ақпарат тарату,темекi шегушiлiкке халықтың өмiр мен денсаулық үшiн аса қауiптi фактор ретiндегi көзқарасын қалыптастыру, темекi шегушiлiктiң таралуының алдын алу жөнiнде келiсiлген iс-шаралар жүргiзу болып табылады.
Темекі шегушіліктің алдын алу және оны шектеу саласындағы мемлекеттік бақылау.
10-бап. Уәкiлеттi органның құзыретi
1. Темекi шегушiлiктiң алдын алу және оны шектеу саласындағы мемлекеттiк бақылауды уәкілеттi орган жүзеге асырады.
2. Уәкiлеттi орган темекi шегудiң алдын алу және оны шектеу саласындағы қызметтi Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жүзеге асырады.
3. Темекi шегушiлiктiң алдын алу және оны шектеу саласындағы мемлекеттiк бақылауды өздерiнiң өкiлеттiктерiне сәйкес өзге де мемлекеттiк органдар жүзеге асырады.
4. Темекi шегушiлiктiң алдын алу және оны шектеу саласында қоғамдық бiрлестiктер Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес мемлекеттiк органдармен ынтымақтастық және өзара iс-қимыл жасай алады.
Темекi шегушiлiктiң алдын алу және оны шектеу туралы Қазақстан Республикасының заңдарын бұзғандық үшiн жауаптылық.
Темекi шегушiлiктiң алдын алу және оны шектеу туралы Қазақстан Республикасы заңдарының бұзылуына кiнәлi тұлғалар Қазақстан Республикасының заңдарына сәйкес жауапты болады. Қазақстан Республикасының аумағында қолданылатын стандарттар талаптарына сай келмейтiн темекi бұйымдары Қазақстан Республикасының заң актiлерiне сәйкес тәркiленуге және жойылуға тиiс [38].
Темекі шегуден бас тартудың халықаралық күні қараша айының үшінші бейсенбісінде атап өтіледі. Ол 1977 жылы Американдық онкологиялық қоғаммен бекітілді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметтеріне сәйкес әлемде адам өлімінің 90 пайызы - өкпе обырынан, 75 пайызы - созылмалы бронхиттен, 25 пайызы ишемиялық жүрек қан тамырлары ауруынан болады екен. Аталған аурулар үздіксіз шылым шегу салдарынан пайда болады. Бүгін бүкіл әлем темекіден бас тарту күнін атап өтуде. Бұл күнді 1977 жылы Америка онкологтары қоғамы арнайы бекіткен. Басты мақсат - адам өмірін аждаһадай жалмайтын темекіге деген тәуелділікпен күресу, азаматтарға шылым шегудің зиянын тереңірек түсіндіру.
Қазақстан Республикасында бастапқы алдын алудың жаңа тұтас жүйесін әзірлеу кезінде мынадай шарттар негізге алынады:
–бастапқы алдын алудың мемлекеттік жүйесін әлеуметтік-экономикалық және құқықтық қамтамасыз ету;
– әрбір кезеңнің стратегиялық және тактикалық мақсаттарын айқын анықтай отырып, бастапқы алдын алудың мемлекеттік жүйесін қалыптастырудың кезеңдері;
–әлеуметтік негізделген аурулардың алдын алу саласындағы ғылыми зерттеулерді қолдау;
– ең алдымен балаларға, жастарға, білім беру ортасына және отбасына бағдарланған ұзақ мерзімді насихаттау-ақпараттық компанияны іске асыру;
– қоғамдық қозғалыстардың, ұйымдар мен азаматтардың қызметіне мақсатты және кеңінен қосылу;
–профилактикалық іс-шараларды жүзеге асыруға мүдделі коммерциялық және қаржылық құрылымдарды ынталандыру;
– алғашқы алдын алу жүйесінің қалыптасу және жұмыс істеуінің әрбір кезеңінде әрекет ету тиімділігі;
балалардың тәрбиесіне көмектесетін отбасы ресурстарын қалыптастыру
Қазақстанда темекі шегу әлеуметтік проблема ретінде.Өмір стилін, өмір жағдайы мен денсаулықты зерттеуде темекі шегу сияқты зерттеу пәні негізгілердің бірі болып табылады. Ол белгілі бір деңгейде өмір стилін анықтайды. Темекі жарнамасының нәтижесінде ұзақ уақыт бойы бұқаралық санада темекі шегушінің бейнесі, қандай да бір марка мен темекі шегуге тән ерекше құндылықтарды таратушы ретінде қалыптасты. Бірақ 2002 жылдан бастап Қазақстанда осы жаман әдетті жою үшін халық арасында мақсатты жоспарлы жұмыс басталды. «Халықтың денсаулығы және денсаулық сақтау жүйесі туралы Қазақстан Республикасының Кодексі» қабылданды. 2002 жылы «Темекі шегушіліктің алдын алу және оны шектеу туралы» заң қабылданды, 2007 жылы бұл заңға өзгерістер енгізілді, 2009 жылы «Қоғамдық орындарда темекі шегуге тыйым салу туралы» заң қабылданды. Темекі шегудің денсаулыққа негативті әсері бұрыннан белгілі, сондай-ақ темекі шегудің ең ауыр салдары адамның тыныс салу жүйесі аурулары- өкпе обырының, өкпе ауруының созылмалы обструктивті түрінің күрт өсуіне әкеледі және темекі адамдардың репродуктивтік денсаулығына, әсіресе әйелдер денсаулығына кері әсер етеді. Сондай-ақ темекі шегу әдеті- шығынды талап етеді, темекі шегушілер оны қанағаттандыру үшін көп қаржы жұмсайды.
Бұл проблеманы зерттеуде әртүрлі демографиялық топтарда ересек халықтың арасында темекі шегудің таралуы, темекі шегудің қарқындылығы мен өкпе обырымен ауыру тәуекелділігі тұрғысынан темекі шегудің ұзақтығы сипаттамалары, темекі сатып алуға жұмсалатын шығын және халықтың темекі шегуге қатынасы мәселелері көтерілді. Зерттеуді ҚПЗО компаниясы (Қоғамдық пікірді зерттеу орталығы) Еуропалық Одақтың грантымен HITT жобасының аясында жүргізді. Халықты сұрау 2010 жылдың сәуір-мамыр айларында өткізілді, жеке стандартталған сұхбат әдісімен 18 және одан жоғары жастағы 1800 респондент сұралды, іріктеу Қазақстанның халқын аймақтар мен қоныстану типіне байланысты бөлуге репрезентталды, үй шаруашылығын таңдау үшін бағдарлы іріктеу қолданылды, үй шаруашылығындағы респонденттер жақын арадағы туған күн әдісі негізінде таңдалып алынды. Салыстыру үшін ҚПЗО компаниясының 2001 жылы LLH жобасының (Еуропалық Одақтың гранты) аясында жүргізілген зерттеу нәтижелері алынды.
Мемлекеттің темекі шегуге тыйым салу саясатын жүргізуі өзінің нәтижесін беруде – темекі шегетіндердің саны азаюда, әсіресе ер адамдар арасында, 18-24 жас арасындағы жастар да темекі шегуді азайтты. Бірақ темекі шегетін әйелдердің саны өзгерген жоқ және темекі шегетін адамдар санының шыңы аса белсенді жас 25 тен бастап 44 жасқа дейін келуде. Біздің зерттеуіміздің типі – жанама – бізге темекі шегудің себебін анықтауға мүмкіндік бермейді, дегенмен, біз онымен байланысты себептерді анықтай аламыз. Қалалық және ауылдық жерлерде ер адамдар арасында темекі шегудің таралуында аса маңызды статистикалық ерекшелік жоқ, бірақ, қалалық әйелдер ауылдық әйелдерге 3 қарағанда бұл әдетке 2 есе көп құмар (12,3% және 5,5%). Темекі шекпеу жоғары білімділікпен байланыстырылады, яғни жоғары білімді адамдардың арасында 25% ғана темекі шегеді, сондай-ақ діни ғұрыптарды сақтаумен - бұндай адамдардың арасында темекі шегетіндер тек 17,9%. Дегенмен, темекі шегудің әртүрлі белгілермен екі жақты байланысын талдай келе, біз олардың өзара байланысын немесе бірігу нәтижесін жоя алмаймыз. Темекі шегудің әртүрлі әлеуметтік-демографиялық белгілермен тәуелсіз байланысын анықтау үшін, логистикалық регрессияны қолдануға болады, бұл жерде айнымалы шама темекі шегу әдетінің бар болуы немесе болмауы. 2 кестеде байланыстары темекі шегумен тәуелсіз, яғни бірігу нәтижесінен арылған белгілер көрсетілген [39].
Темекі шегуге жұмсалатын шығын Қазақстан халқының темекі сатып алуға жұмсайтын шығыны өте көп болып отыр. Біздің зерттеуіміздің негізінде темекіге жұмсалатын шығын денсаулық сақтау бюджетінен кӛп және салыстыруға тұрарлық деп айтуға болады. ҚР денсаулық сақтауды дамыту бағдарламасына сәйкес 2011 жылға шамамен 80 млрд. теңге бөлінген, біздің есептеуімізше темекі шегушілер жылына шамамен 88 млрд.теңге жұмсайды. Халықтың жылына темекіге шығаратын шығындарының есебі келесі деректермен пайымдауларға негізделген:
− ҚР статистика Агенттігінің деректері бойынша Қазақстанның 18 жастан жоғары халқы 10964485 адамды құрады ( 2008 жылдың басындағы мәлімет)
− Зерттеу деректері бойынша темекі шегетін халықтың үлесі 29.2% тең, бұл ересек халыққа шаққанда шамамен 3 .197 975 адамды құрайды
− Темекі шегуші бір адам күніне–14,8 тал шылым шегеді
− Қазақстанның темекі шегетін ересек халқының күніне шегетін темекі саны 47 330 000 тал немесе 2 366 500 қорапқа тең
− Зерттеуді жүргізу кезіндегі бір қорап темекінің орташа бағасы 100 теңге немесе 0,7 АҚШ доллары
− Қазақстанның ересек халқының күніне темекіге жұмсайтын шығыны 1 656 564 АҚШ доллары
− Бұл бір жылға шаққанда шамамен 605 миллион АҚШ доллары немесе 88 млрд. теңге, бұл баға төмендетіліп көрсетілуі мүмкін екенін ескере кету керек, өйткені кәмелетке жетпеген темекі шегушілер есепке алынған жоқ, сондай-ақ респонденттер темекі шегу туралы мәліметтерді әрдайым шынайы айта бермейтін де пайымдауға болады.
ҚР Денсаулық сақтау және әлеуметтік даму министрлігі мамыр айының 1-31 жұлдызы аралығын темекімен күрес айлығы деп жариялады. Яғни, бір ай бойына еліміздің түкпір-түкпірінде темекі түтініне қарсы түрлі іс-шаралар өтпек. Мақсаты – денсаулыққа шылымқорлықтың зиянды әсері туралы халықты ақпараттандыруды арттыру; қазақстандықтарды темекі шегуді төмендетуге, салауатты өмір салтын ұстануға, азаматтардың өз денсаулығына және заңдарды орындауға жауапкершілігін арттыруға бағытталған әрекеттерге жұмылдыру екені айқын.Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының мәліметіне сүйенсек, әр 6 секунд сайын темекі бір адамның өмірін жалмап, жыл сайын темекі шегу 5,4 млн. адамның өліміне себепкер болуда. Ал, 2015 жылы ҚР ДСӘДМ Салауатты өмір салтын қалыптастыру проблемалары ұлттық орталығымен өткізілген 6-шы Ұлттық зерттеудің статистикалық мәліметтері Қазақстандықтардың 18,3%-ы темекі өнімдерін тұтынатынына көз жеткізіп отыр. Сондай-ақ, статистика жылдан-жылға елімізде шылымқорлар санының азайып келе жатқанымен қуантып отыр. 31 мамыр Дүниежүзілік темекімен күрес күнінің аясында бірқатар шараларды өткізу мен ұйымдастыру да ұлттық орталықтың жоспарында бар. Білім беру ұйымдарында медициналық мамандардың қатысуымен темекі мен темекі түтінінің ағзаға зияны туралы, оның салдарын түсіндіру мақсатында сынып сағаттарын өткізу; «Кальянның зияны», «Темекінің қаупі», «Түтінсіз темекінің зияны» тақырыптарына психологтар мен учаскелік дәрігерлерді шақыру арқылы ата-аналар жиналысын, оларға кеңес беру шараларын (оның ішінде мінез-құлық қатерлері бар балалардың ата-аналары болған жағдайда) өткізу; жастар денсаулығы орталықтарында «Темекі шегудің зияны», «Балаларға – салауатты болашақ» тақырыптарында тренингтер мен ашық есік күндерін өткізу; «Денсаулық жарнамасы» флешмобын өткізу; тең-теңімен қағидасы бойынша студенттер арасынан еріктілерді оқыту көзделуде.Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің 2011 жылғы 9 маусымдағы «Саламатты өмір салтын қалыптастыру саласындағы қызметті жүзеге асыратын денсаулық сақтау ұйымдарының қызметі туралы қағиданы бекіту туралы» № 381 бұйрығына сәйкес, республиканың алғашқы медициналық-санитарлық көмек көрсету негізінде құрылған денсаулық мінез-құлықтық тәуекел факторларын, қызметін жетілдіру және темекіге қарсы орталықтар, мектептер желісін кеңейту
1. Темекіге қарсы орталық (бөлме) (бұдан әрі - ТО) БМСК, құрылымдық бөлімшесі, немесе СӨСҚО құрылымдық бөлімшесі болып табылады.
2. ТО ол құрылып отырған әкімшілік қарым-қатынаста ұйым басшысына бағынады, ұйымдастырушылық − әдістемелік жоспарына − аудандық (қалалық) СӨС қалыптастыру орталығы.
3.TО арнайы әлеуметтік реттеу, психологиялық, наркологиялық қызметтермен тығыз байланыста.
ТО келесі функцияларды жүзеге асырады:
темекiге тәуелдiлiктен арылғысы келетіндерге емдік− профилактикалық көмек;
– «Темекіден таза аумақ» жобасын іске асыруға медицина ұйымдарына ұйымдастырушылық − кеңес беру (семинарлар, медицина қызметкерлерін темекіге тәуелділіктен емдеу) көмегін көрсету;
− темекiге тәуелдiлiктен құтылу көмек көрсету қызметтерін дамыту және жақсарту үшін ұсыныстар әзірлеу, тұрғындар арасында темекі шегудің таралуына талдау және статистикалық мониторинг жүргізу;
− темекі пайдалануды алдын алу сұрақтары бойынша дәрігерлер мен мейірбекелерді оқытып кәсіби біліктілігін арттыру, ұйымдастырушылық және әдістемелік жұмысты жүзеге асыратын конференциялар ұйымдастыру,кездесулер, темекі тәуелділігіне байланысты өзекті мәселелер бойынша дөңгелек үстелдер өткізу;
− темекі шегуді алдын алу бойынша жұртшылыққа ақпараттық іс-шаралар (акциялар, семинарлар, дәрістер, әңгімелер) ұйымдастыру және өткізу;
− темекі тәуелділігінен алдын алу бойынша жасөспірімдер мен жұмыс істеу үшін жастар арасында бастаушыларды іріктеу жолымен дайындап (волонтерлар) және волонтерлар (еріктілер) қозғалысын дамыту;
− жастар және қоғамдық ұйымдар, әлеуметтік қызмет, бұқаралық ақпараттар құралдары, халық арасында санитарлық-ағарту білім беру жұмыстарына жеке қатысу, оның ішінде теледидарға, радиоға түсу, білім беру, мерзімді басылымдар мақалалар, және т.б.Халық арасында темекі шегудің алдын алу үшін медициналық ұйымға (аудан әкімшілігі, мектептерде темекіге қарсы орталықтар, колледждер, университеттер, және т.б.), сондай-темекі шегудің таралуы төмендеуіне қызмет аумағында институттарының арасында салааралық байланыс пен үйлестіруді қамтамасыз ету.Қазақстан Республикасы Денсаулық сақтау министрінің міндетін атқарушының 2010 жылғы 21 желтоқсандағыдағы «Денсаулық сақтау ұйымдарының бастапқы медициналық құжаттама нысандарын бекіту туралы» № 907 бұйрығына сәйкес статистикалық есепті және есептілікті енгізу (№ 6697 Нормативтік құқықтық актілерді мемлекеттік тіркеу тізілімінде тіркелген) статистикалық деректерді талдау.
Темекіге қарсы бөлменің міндеттері. Темекі шегуден бас тартқысы келгендерге емдік − профилактикалық көмек көрсетеді. Никотинге тәуелді науқастар арасында және никотинге тәуелді қарапайым араласу арасында темекі шегудің алдын алу әдісімен медицина қызметкерлерін оқытуды ұйымдастырады.Халықты денсаулығы үшін темекі шегудің зияны туралы хабарды күшейтумен айналысады.Қызмет көрсету территориясының темекі шегуден бас тарту бойынша профилактикалық жұмысын үйлестіреді.Темекіге қарсы бөлме қызметін ұйымдастыру.Медициналық қызметкерлердің қызметі дамытатын және жоғары тұрған басшылық бекіткен лауазымдық нұсқаулық негізінде жүзеге асырылады.Темекіге қарсыорталықтың қызметкерлері жоғары білікті мамандар, уәждемесі бар адамдар, қажетті кәсіби білімі бар, сондай-ақ дағдылар және жастармен қарым-қатынас жасау қабілеті бар тұлғалар болуы тиіс.Темекіге қарсы орталықтың басшысы қызметкерлерін үздіксіз оқытады, біліктілігін арттырып және қызметкерлер тәжірибесімен алмасады, сондай-ақ мақсатты топ/науқастар жағынан кері байланысты назарға алады. Темекіге қарсы орталықтың қызметкерлері негізгі білімнен немесе дайындықтан өтеді, сондай-ақ науқастарды басқару және ұйым ішіндегі келушілерге қызмет көрсету жалпы тәсілдемесі бойынша келесі бағытта жалпы оқыту жүргізеді: темекіге қарсы орталығының қағидалары, жастар психологиясының ерекшелігі, темекiге тәуелдiлікті алдын алудың өзіндік сұрақтары және темекiге тәуелдi тұлғаларға көмек көрсету бойынша жеке әдістері [40].
2 Жасөспірімдерде темекі шегудің алдын-алу техналогиясының ерекшілігі.
2.1 Жасөспірімдерде темекі шегудің алдын алу бағыты ретінде антиникотинге қарсы саясат.
Темекі шегу көбінесе инфекцияға ұқсайды,әсіресе жұқпалы ауруға ұқсайды – темекі және темекі өнімдерінің көзі, сондай - ақ темекі шегушілердің өздері бар; қауіпті контингент-өсіп келе жатқан ұрпақ бар. Сондықтан қазіргі уақытта темекі шегудің алдын алудың тиімді бағдарламаларына қажеттілік бар, олар "үтір үшін" емес, темекі шегудің басталуына жасөспірім тұлғасының тұрақтылығын арттыруға бағытталатын болады.
Темекі шегудің алдын алумен көрнекті психологтар, әлеуметтанушылар, дәрігерлер де айналысады. Олардың ішінде В. Г. Асеев, А. А. Баранов, В. Р. Кучма, А. А. Александров, И. В. Звездина, З. В. Коробкина, С. А. Краснова және т. б. бар.
Темекі шегудің алдын алудың ерте басталуы, мінез-құлық стереотиптері қалыптаспаған кезде, әдетте, темекі тәуелділігі жоқ кезде, елімізде осындай кең тараған жүрек-қан тамырлары, созылмалы бронх-өкпе аурулары мен өкпе обырының алдын алудың неғұрлым перспективалы тәсілдерінің бірі ретінде көрінеді.
Өкінішке орай, әркім денсаулықты өмірлік құндылықтар арасында бірінші орынға қойған жоқ; алайда денсаулыққа дұрыс көзқарас, оны өмірлік қиындықтарға және қолайсыз жағдайларға қарамастан сақтай білу қазіргі заманғы адамға қажет. Денсаулық құндылығын түсіну, зиянды әдеттерге немқұрайлы қарау, салауатты өмір салтын қабылдау өздігінен пайда болмайды, оларды бала кезінен тәрбиелеу керек.
Жас ұрпақтың салауатты өмір салтын қалыптастыру және темекі шегудің алдын алу туралы сөз қозғағанда мектеп туралы айтпауға болмайды. Өйткені, көптеген жылдар бойы мектепте жастар тек қана оқып қана қоймай, өмір бойы көптеген өмір сүруге деген құндылықтар мен көзқарасты таңдайды. Сондықтан мектеп осындай тәрбие міндетін өз мойнына алуы керек.
Балалар мен жасөспірімдер жасында темекі шегудің пайда болуы мен таралуының алдын алуға бағытталған іс-шараларды өткізу өскелең ұрпақтың салауатты өмір салтын және тұтастай алғанда ұлт денсаулығын қалыптастырудың маңызды бөлігі болып табылады. Алайда қазіргі уақытта жүргізіліп жатқан профилактикалық іс-шаралар жүйелі және ғылыми негізделген болып табылмайды.
Мектеп алдын алу міндетін өзіне алуға дайын мамандары (мұғалімдер, мектеп психологтары, әлеуметтік қызметкерлер, дәрігерлер, ата-аналар қатарынан волонтерлер және т. б.) алдын алу шарасын жүргізгісі келетін болса да , оқушылармен жұмыстың дұрыс бағытын таңдауға мүмкіндік беретін жалпы ақпараттық база жоқ [41].
Балалар мен жасөспірімдер арасында темекі шегу індетімен табысты күресу үшін не істеу керек?. Ол үшін келесі міндеттерді шешу қажет: темекі шегудің басталуының алдын алу (алғашқы алдын алу)− темекі шегетіндердің арасында темекі шегудің тоқтатылуына ықпал ету (екінші алдын алу).
Әсер ету популяциялық және жеке деңгейде жүргізілуі мүмкін. Біріншісі темекі өнімдеріне, бұқаралық ақпарат құралдарындағы темекіге қарсы науқандарға баға көтеруді, темекі шегудің әлеуметтік қолайлылығын төмендетуді, темекі шегуге рұқсат етілген орындарды шектеуді және темекі сатудың жас мөлшерін шектеуді қамтиды.Америкалық авторлардың мәліметтері бойынша, темекі бағасының 10% - ға қымбаттауы тұтынудың 14% - ға және одан да көп төмендеуіне алып келеді. Екінші жағынан, бағаның жоғарылауынын теріс жақтары да бар: темекі шегетін адам жиі сапасы төмен арзан темекіге көшуі мүмкін; бұдан басқа, бағаның шамадан тыс артуы қоғамда Үкімет пен темекі компанияларының саясатына айтарлықтай наразылық тудыруы мүмкін. Халықтың шылым шегетін мәртебесінде масс-медиа құралы рөл ататқаратыны сөзсіз.
Мүмкін, темекі шегушілердің 5% тиісті баспа, бейне және аудио - ақпарат нәтижесінде темекі шегуді тоқтата алады. Бірқатар елдерде темекісіз күн өткізу де темекі шегудің жиілігін 0,3-0,5% - ға қысқартуға мүмкіндік береді. 10% - ға дейін өз әріптестерінің жұмысына ықпалымен темекі шегуді тастай алады. Темекі шегудің жоғары таралуының себептерінің бірі− оған зиянсыз әдетке деген көзқарас. А. А. Александровтың мәліметтері бойынша, жасөспірімдердің тек 20% - ы ғана шылым шегуді тоқтату үшін айналадағылар тарапынан қатты қысым жасайды. Көп жағдайларда қоршаған жасөспірімдер шылым шегуге толығымен индифферентті.
Денсаулық үшін темекі шегушіліктің теріс салдарлары туралы білімдердің ұлғаюы халықтың арасында темекі індетінің таралу жолында кедергілер жасауға ұмтылатын әлемдік қоғамдастықтың мемлекеттік және қоғамдық құрылымдарының жандануына әкеп соқты.Темекі өнімдерінің таралуы көптеген елдерде қатаң бақыланады. Мәселен, Еуропаның көптеген елдерінде темекі өнімдерін сату кезінде жас шектеулері бар. Бұл шектеулер жоқ жерлер де бар, мысалы, Данияда, белсенді және пассивті темекі шегудің салдары маңызды мәселеге айналды.
Темекі өнімдерін дайындаушыларды олардың бұйымдарының қаптамаларында шайыр мен никотиннің құрамы туралы, темекі шегудің денсаулыққа зияны туралы ескерту жазбаларын орналастыруға міндеттейді. Мысалы Ресей Федерациясында темекі қораптарында жақында осындай жазбалар пайда болды.
Канада да мұндай жазбалар анағұрлым алуан түрлі және ақпараттық, олар ірі жасалғанын айтпағанда. Көптеген елдерде темекі өнімдері туралы жарнамалық ақпаратты орналастыруға қатысты шектеулер бар, алайда темекі индустриясы өз тұтынушысы үшін белсенді түрде күресуде.
Енгізілген шектеулерді айналып өтуге тырысып, темекі өнеркәсібі алыптары жанама жарнама аймағын кеңейтеді. Олар темекі маркаларының атауы, мысалы, белгілі бір фильмге түсуі үшін үлкен ақша жұмсайды. Темекінің атауын барлық жерде кездестіруге болады: көңіл көтеру орындарының қабырғаларында, дүкендерде, киімде, бейне-клиптерде, компакт-дискілерде және т. б.
"Swedish Match" Швед фирмасы "Бленд"деп аталатын күннен қорғайтын көзілдірік шығарады. Американдық Philip Morris темекі алыбы "Marlboro Classic"киімінің жаңа стилін жарнамалайды. "Camel" бәтеңкесі де бар.
АҚШ-та темекі өнеркәсібі өкілдері мен темекі шегуден зардап шеккендердің арасында ұрыс жүріп жатыр. Көптеген Штаттарда темекі өнімдерін өндірушіні олардың өнімдерінен туындаған ауруларды емдеу құнын өтеуге міндеттейтін "темекі" заңдар енгізілген. Миннесота, Миссисипи, Флорида және Техаста бірқатар штаттарда темекі компаниялары шығынды өтеу ретінде миллиондаған соманы төледі
Қазіргі уақытта АҚШ-та кең тараған және заңнамалық және экономикалық шаралармен нығайтылатын темекіге қарсы белсенді насихат қоғамның темекі шегу проблемасына, темекі шегуге деген осындай қарым-қатынасты қалыптастыруға деген көзқарасын өзгерту үшін нақты алғышарттар жасайды, бұл ретте ол және оны тұтыну қоғамда қабылданған нормалар шеңберінен шығатын құбылыстар ретінде қаралатын болады.
Еуропалық Одақтың Денсаулық сақтау министрлерінің кеңесі 1997 ж. ЕО-ның барлық елдерінде тікелей және жанама темекі жарнамасына тыйым салуды, тауар белгілерін қосарлы пайдалануға тыйым салуды және демеуге тыйым салуды мүмкіндігінше тезірек енгізу туралы шешім қабылдады.
Дамыған елдердің мемлекеттік құрылымдары темекі өнімдерін өндірушілерге салатын шектеулер оларды экспортқа ставка жасауға және Шығыс Қазақстан облысында өзінің ықпал ету саласын кеңейтуге мәжбүр етеді [42].
Дамыған елдердің мемлекеттік құрылымдары темекі өнімдерін өндірушілерге салатын шектеулер оларды экспортқа баса назар аударуға және Шығыс Еуропа, Азия және үшінші әлем елдерінде өзінің ықпал ету саласын кеңейтуге мәжбүрлейді.
Жарнаманың агрессивті әдістерінің мысалдары балаларға арналған көптеген шоколад темекілерін Польшада "Philip Morris" фирмасының таратуы, мотоспорт бойынша жарыстарға және Венгриядағы басқа да мәдени іс-шараларға демеушілік көрсету, сондай-ақ тегін темекі тарату. Көп жағдайда бұл әртүрлі мемлекеттер, оның ішінде Еуропалық Одақтың әртүрлі бөліктерінде орналасқан ЕО – ға мүше мемлекеттер арасында темекі шегуге қарсы күрес саласында үлкен алшақтық орын алуына байланысты.
Темекіге қарсы күрес саласында Біріккен Ұлттар Ұйымы жүйесі шеңберінде құрылған Дүниежүзілік Денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) белсенді позицияны алады. Оның бастамасы бойынша соңғы жылдары ДДҰ – ға мүше барлық елдердің темекіге қарсы күрес жөніндегі негіздемелік конвенцияны (ТБКК) әзірлеу және қабылдау бойынша жұмыстар белсенді түрде жүзеге асырылуда, оның басты мақсаты қазіргі уақытта тұратын және болашақ ұрпақты темекі шегудің зиянды салдарларынан және темекі түтінінің әсерінен қорғауға мүмкіндік беретін, темекіні тұтынудың таралуын едәуір қысқартуға қол жеткізу мақсатында темекіге қарсы күрес жөніндегі бірлескен интеграцияланған шараларды ұйымдастыру болып табылады.
Мысалы, 31 мамыр бүкіл әлемде темекі індетіне назар аудару мақсатында 1987 жылы ДДҰ бекіткен Дүниежүзілік темекісіз күн атап өтіледі. Бұл жыл сайынғы оқиға қоғамды темекіні тұтыну қауіптері туралы, темекі індетімен күресу үшін не жасалатыны туралы және бүкіл әлемдегі адамдар өз денсаулығы мен салауатты өмір сүру құқығына қол жеткізу және болашақ ұрпақты қорғау үшін жасай алатынын хабардар етеді.
Қазіргі уақытта әлемнің 90-нан астам елінде темекі өнімдерінің таралуын және темекі шегуді шектейтін заңдар бар. 2001 жылы Ресейде халықтың аурушаңдығын төмендету мақсатында темекі шегуді шектеудің құқықтық негіздерін анықтайтын "темекі шегуді шектеу туралы" Федералды заң қабылданды.Заң темекі өнімдерін өндіру, көтерме және бөлшек сауда жөніндегі қызметті реттеу тәртібін белгілейді. 18 жасқа толмаған адамдарға темекі өнімдерін сатуға тыйым салу, сондай-ақ жұмыс орындарында, көлікте, жабық спорт ғимараттарында, денсаулық сақтау ұйымдарында, білім беру ұйымдары мен мәдениет ұйымдарында, мемлекеттік билік органдары орналасқан үй-жайларда темекі шегуге тыйым салу енгізеді.
Заң Денсаулық сақтау, білім беру және мәдениет органдарын бұқаралық ақпарат құралдары арқылы темекі шегудің зияны туралы білімді насихаттауды ұдайы жүзеге асыруға міндеттейді. Сонымен қатар, заңмен темекі шегудің адам ағзасына әсерін зерттеуге қатысты бөлімдерді барлық жалпы білім беру бағдарламаларына, соның ішінде кәсіби бағдарламаларға енгізу қажеттілігі анықталады.
Егер мұндай іс-әрекет көркемдік ойдың ажырамас бөлігі болып табылмаса, жаңадан құрылатын телевизиялық фильмдерде, кинофильмдерде және спектакльдерде темекі шегуді көрсетуге, сондай-ақ қоғамдық және саяси қайраткерлердің темекі шегуді бұқаралық ақпарат құралдарында көрсетуге жол берілмейді. Өндірілетін темекі бұйымдарындағы шайыр мен никотиннің құрамын шектеу маңызды аспект болып табылады [43, 12-13 б.].
1994ж. импорттық темекі құрамындағы шайыр мөлшері 15 мг дейін және никотин мөлшері 1,3 мг дейін шектейтін қаулы қабылданды. Отандық темекі үшін оларды орындау мүмкін еместігінен шектеу қиын емес еді.Содан кейін ойлана келе 1,1 мг никотин және 12 мг шайыр бар папирос пен темекі өндіруге тыйым салатын заң қабылданды.Біздің елімізде және шетелде адам өмірі туралы жиі айтады және жазады. Оның әлеуметтік шарттылығы неғұрлым анық болады. Бұл туралы ұлы физиолог И. М. Сеченов: «ағзаның өмір сүруін қолдайтын сыртқы ортасыз ағза мүмкін емес, сондықтан ағзаның ғылыми анықтамасына оған әсер ететін орта да кіруі керек»
Ресей зерттеушілері А. Д. Степанов пен Д. А. Изуткин салауатты өмір салтын адам ағзасының бейімделу мүмкіндіктерін нығайтатын, олардың әлеуметтік функцияларын толық орындауға және белсенді ұзақ өмір сүруге қол жеткізуге ықпал ететін, адамдардың тіршілік әрекетінің осы қоғамдық-экономикалық формациясына тән және маңызды нысандары ретінде анықтайды.
Бұл өте күрделі анықтамадан ең бастысы: салауатты өмір салты – денсаулықты нығайтуға және сақтауға бағытталған күнделікті өмір сүрудің формалары мен тәсілдері. Тек сау адам ғана өзінің әлеуметтік функцияларын толыққанды орындай алады, ұзақ өмір сүреді және осы уақыт бойы адамдарға пайдалы бола алады.
Өмір салтының бір көрінісі –әдеттер болып табылады. Әдеттердің үлкен оң рөліне қарамастан, олардың көбі зиянды және тіпті зиянды деп аталады – бұл есірткіге, алкогольге, темекі шегуге құмарлық сияқты әдеттер. Зиянды құмарлықтың ерекше сипатымен, ерекше есірткі әсерімен ерекшеленеді. Есірткінің әсері жиі қажеттілік болып, ең маңызды, басты, өзіне барлық қалғандарын, оның ішінде өмірлік қажетті қажеттіліктерді бағындыратын қажеттілік болып табылады. Адам есірткі заттарына берік тәуелді болады.
Егер әдеттегі әдеттер тұрақты болса, онда зиянды құмарлықта өте тұрақты, консервативті деп сипаттауға болады, сондықтан олардан құтылу өте қиын. Айта кету керек, тәуелділік әлі де дамиды, яғни өсуде, сонымен қатар зиян деңгейі де артады.
Темекі шегу, сондай-ақ өмір салтының бір бөлігі, өмір элементі болып табылады, белгілі бір сезімдермен және әр түрлі биохимиялық және физиологиялық процестерге негізделген күрделі әрекет ретінде анықталады. Осы тұрғыдан алғанда, шылым шегушілердің мінез-құлқын зерттеу психоәлеуметтік те, биологиялық та мәселелерді қозғайды.
Әр түрлі мінез-құлық модельдерін талдау жүйелі шылым шегудің белгілі бір кезеңінде оны зиянды әдет ретінде емес, ауру ретінде қарастыруға болады
Темекі шегетін балалар мен жасөспірімдер санының артуы алаңдатады. Балаларды темекі шегуінін алдын алу процесі бұрыннан басталды. 1968 ж. Цюрихтегі профилактикалық және әлеуметтік медицина мәселелері жөніндегі маман К. Бинер былай деп жазды: Егер 100 жыл бұрын "темекі шегу мен әйелдер" және 50 жыл бұрын темекі шегу жастарда, ал қазір күн тәртібінде – "темекі шегу және балалар"тақырыбы. Онымен келіспеуге болмайды, бұл ретте қазіргі заманғы балалар темекі шегуге аса қатты қарайды, ол денсаулыққа зиян келтірмейді және олар кез келген уақытта оңай бұл әдеттен құтылуға болады деген.
Біздің еліміздегі әлеуметтік зерттеулердің деректері қазіргі уақытта ерлердің жартысына жуығы мен әрбір оныншы әйел шылым шегетінін көрсетеді.Қазақстаннын кейбір қалаларында үнемі темекі шегетіндердің таралуы ерлер арасында 46,2% - дан 53,4% - ға дейін, әйелдер арасында 12,2% - дан ауытқиды. Мектептің сыныбына жынысына қарамастан оқушылардың жартысынан астамы жетекшілік етеді.Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДҰ) шылым шегуге қарсы күрес жөніндегі сарапшылар комитеті темекі шегу ұзақ уақыт бойы кең тараған құбылыс болған және қалған кез келген елде ол жаман денсаулықтың маңызды және сөзсіз жойылатын себебін білдіреді деген қорытындыға келді.
Бүкіл әлем темекі шегудің проблемасына алаңдаулы және оны шешу бойынша қадамдар жасалуда. Мадридте тұратын темекіні тұтыну саласындағы саясат мәселелері жөніндегі бірінші Еуропалық конференцияда 30-дан астам адам қатысқан кеңеске қатысушылар медициналық, педагогикалық, заңды, бұл мәселенің ақпараттық және қаржылық аспектілері. Барлық қатысушылар Хартияны мақұлдады Еуропада темекіні тұтынуға қарсы күрес.
Хартия жариялады:
− таза ауаға құқығы адам денсаулығы мен қоршаған ортада өмір сүру құқығының ажырамас бөлігі болып табылады;
− әрбір бала темекі жарнамасының барлық түрлерінен қорғалуға, кез келген санитарлық-профилактикалық көмекке құқылы;
− барлық азаматтар қоғамдық орындарда таза ауамен дем алуға құқылы;
− әрбір темекі шегушінің темекінің бұрын-соңды болмаған қаупі туралы, денсаулығы туралы ақпаратқа құқығы бар.;
− өзінің зиянды әдетінен құтылғысы келетін әрбір темекі шегетін адам көмек және көмек алуға құқылы [44].
2.2 Әлеуметтік алдын алу шарасы әлеуметтік-педагогикалық ықпал ету әдісі ретінде
Жасөспірімдер арасында әлеуметтік ауруларды жеңу бойынша әлеуметтік-педагогикалық қызметтің басты міндеті профилактикалық жұмысты ұйымдастыру болып табылады. Алдын алу − бұл қандай да бір құбылыстың алдын алуға және немесе қауіп факторларын жоюға бағытталған кешенді мемлекеттік және қоғамдық, әлеуметтік-экономикалық, психологиялық педагогикалық және өзге де іс-шаралар жүйесі. Қазіргі уақытта әлеуметтік ауытқулардың алдын алуға және түрлі құбылыстардың алдын алуға мемлекет пен қоғам үлкен көңіл бөледі.
Әлеуметтік-педагогикалық ғылым алдын алудың үш түрін анықтайды: бастапқы, екінші және үшінші.
Темекі шегудің алғашқы алдын алу. Алғашқы алдын алу балалар мен жасөспірімдердің темекі шегуді бастауын болдырмауға бағытталуы тиіс. Алғашқы алдын алу жасөспірімнің микросоциумын қамтиды және отбасында, мектепте, балаларға қосымша даму және білім беру мекемелерінде жүзеге асырылады. Алғашқы алдын алу әдістері: әңгімелесу, ағарту іс-шаралары, темекі шегудің салдарын көрнекі көрсету, нарколог дәрігермен әңгіме.
Екінші рет темекі шегудің алдын алу. Екінші алдын алу шылым шегетін және жасөспірімдерде темекі шегуден бас тартуды қалыптастыруға бағытталған жасөспірімдермен жүзеге асырылады. Екінші алдын алу әрбір жасөспірімнің темекі шегуінің себептерін анықтап, жеке жұмыс жоспарын құруы керек.Екінші алдын алу әдістері: психологтың жеке консультациясы, тренингтер, релаксация әдістері, топтық әдістер-дискуссиялар, сендіру әдісі, диспут, арт-терапия, сананы қалыптастыру әдістері (темекі шегуден бас тарту).
Темекі шегудің үшінші алдын алу. Үшінші профилактика ересектерде темекі шегуден бас тартуға бағытталған жұмысты көздейді, әсіресе жастар ата-аналы болған кезде баланы күтуде болғанда. Үшінші алдын алу әдістері: әңгімелесу, тренингтер, көрнекі үгіт, педиатр дәрігерімен әңгімелесу, темекі шегуден зардап шеккен адамдармен кездесулер (шылым шегетін ана түріндегі балалар мүгедектігі, пассивті темекі шегудің салдарынан балалардың ақыл-ой кемістігі және т.б.).
Алдын алу жұмыстарының нәтижелері бірден көрінбейді және бұл әлеуметтік қызметтердің, әлеуметтік педагогтардың, қоғамдық ұйымдардың жұмысын қиындатады. Алайда алдын алу ерте сатыда түрлі теріс әлеуметтік үдерістердің алдын алудың негізгі құралы болып табылады. Алдын алу аз шығынмен қоғамның өткір проблемаларын алып тастауға, жағымсыз зардаптардың алдын алуға мүмкіндік береді.
Алдын алудың бірнеше анықтамаларын ұсынамыз.
Әлеуметтік профилактика–әлеуметтік объектіге оның функционалдық жай-күйін сақтау және оның тыныс-тіршілігіндегі ықтимал келеңсіз процестердің алдын алу мақсатында ғылыми негізделген және уақтылы қабылданатын ықпал ету.
Әлеуметтік профилактика (алдын алу, алдын алу) – әлеуметтік проблеманың, әлеуметтік ауытқудың алдын алу немесе оларды тудыратын себептерді жою немесе бейтараптандыру арқылы оларды әлеуметтік шыдамды деңгейде ұстау жөніндегі қызмет.Алдын алу жеке индивидтердің және "тәуекел топтарының" болуы мүмкін физикалық, психологиялық немесе әлеуметтік-мәдени коллизияларды болдырмауға, адамдардың өмірі мен денсаулығының қалыпты деңгейін сақтауға, қолдауға және қорғауға, қойылған мақсаттарға қол жеткізуге және олардың ішкі әлеуетін ашуға жәрдемдесуге бағытталған.
Әлеуметтік алдын алу әдістерімен біз заңдылық, мораль және адамгершілік қағидаттарына негізделе отырып, балалар мен жасөспірімдерді қалыпты әлеуметтендіру процесіне ықпал ете аламыз. Әлеуметтанушылар, педагогтар және әлеуметтік сала мамандары алдын алу шараларына барлық халықтың мұқтаждығын көрсетеді (әлеуметтік ауытқудың түрі мен дәрежесіне байланысты). Бұдан басқа, басқалардың әлеуметтік алдын алуды қажет ететін санаттар бар – бұл балалар, жасөспірімдер, жастар.
А. В. Мудрик екінші және үшінші алдын алу жұмыстарын ұйымдастыру кезінде жағымсыз салдарларға немесе теріс сәттерге емес, әрбір жасөспірімге қойылған оң әлеуетке сүйену қажет екенін атап өтті [45].
Әлеуметтік алдын алуды ұйымдастыру деңгейін қарастырайық.
1 деңгей –жалпы әлеуметтік деңгей (жалпы алдын - алу). Мемлекеттің, өзге де әлеуметтік институттар қоғамының әлеуметтік-экономикалық өмірдегі, адамгершілік-рухани саладағы қайшылықтарды шешуге бағытталған қызметі көзделеді.
Осы деңгейде алдын алуды мемлекеттік билік пен басқару органдары, қоғамдық құрылымдар жүзеге асырады, олар үшін қылмыстың алдын алу функциясы басты немесе кәсіби болып табылмайды. Осы деңгейде тұлғаның мәдени, білім деңгейін арттыру, әртүрлі мекемелердегі тәрбие жұмысын жақсарту көзделеді.
2 деңгей – арнайы деңгей (Әлеуметтік-педагогикалық алдын алу). Осы деңгейде әртүрлі әлеуметтік ауытқулар мен проблемалардың көрінуіне байланысты теріс факторларға әсер ету бойынша мақсатты жұмыс көзделеді.
Осы әлеуметтік ауытқулардың себептерін жою немесе бейтараптандыру тиісті субъектілердің қызметі барысында жүргізіледі, олар үшін алдын алу функциясы кәсіби (мысалы – түрлі мекемелердегі әлеуметтік педагогтың алдын алу жұмысы) болып табылады. Арнайы шаралар-бұл темекі шегудің алдын алу сияқты белгілі бір міндетті шешуге бағытталған шаралар.
3 деңгей – жеке деңгей (Жеке профилактика).Осы деңгейде мінез-құлықты түзетуге, әлеуметтік ұстанымдарды қалыптастыруға, зиянды әдеттерді жеңуге көмек көрсетуге бағытталған нақты тұлғамен тікелей жұмыс жүзеге асырылады.
Теріс әлеуметтік көріністердің, мінез-құлқындағы әртүрлі девиациялардың өсуі қоғам үшін жүйелі, жоспарлы профилактикалық жұмысты ұйымдастыру міндетін қояды.
Мемлекеттік мекемелер қызметінің тәжірибесінде алдын алу іс-шараларын ұйымдастырудың белгілі бір тәсілдері, күрес тәсілдері мен қаражатты таңдауды болжайтын белгілі бір тәсілдері қалыптасты. Ең қолжетімді тәсілдердің бірі-ақпараттандыру. Бұл әдіс, әлеуметтік ауытқулар мен девиациялар пайда болуынын, себебі олар туралы, олардың салдары туралы білмейді дейді. Осы тәсілдің теориялық негізі адамдарды қоғам мүшелеріне қойылатын адамгершілік нормалары, мемлекет пен қоғамның заңнамалық және нормативтік талаптары туралы хабардар етуді көздейді.
Бұл бұқаралық ақпарат құралдарын (теледидар, радио, интернет) кең пайдалануды болжайды, театр, кино, әдебиет, көрмелер сияқты басқа да қазіргі заманғы құралдарды елемеуге болмайды.
Келесі тәсіл – әлеуметтік алдын алу. Бұл тәсіл алдын-алу жұмысқа түрлі әлеуметтік мекемелерді: білім беру мекемелерін, әлеуметтік қызметтерді, орталықтарды, қоғамдық ұйымдарды, жастар қозғалысын енгізуді көздейді.
Алдын алу жұмысының тиімділігі мемлекеттің теріс әлеуметтік құбылыстардың алдын алуға қатыстылығы мен мүдделілігіне байланысты.Әрбір білім беру мекемесінде алдын алу жүйесін құру қажет. Әлеуметтік ауытқушылықтардың алдын алудың арнайы мақсатты әлеуметтік-педагогикалық шаралары: тәрбие процесінің сапасын арттыру, әдістемелік қамтамасыз ету, жасөспірімдердің бос уақытын ұйымдастыру, оқушылардың өзін-өзі басқаруын жандандыру, үйірме жұмысын кеңейту алдын алу жүйесінің құрамдас бөлігі болуға тиіс. Алдын алу жүйесіне ұйымдастыру-құқықтық шаралар енгізіледі. Оған: мекемеде алдын алу органдарын құру, Қоғамдық қозғалыстар жасау кіреді. Арнайы психологиялық-педагогикалық шараларға мыналар жатады: психодиагностикалық; жасөспірімнің әлеуметтік ортасын зерттеу, оның мектеп ішінде және одан тыс жерлерде достық байланыстарын анықтау; психокоррекциялық: жұмыстың жеке және ұжымдық түрлерін пайдалана отырып, осы оқушылармен жүйелі құқықтық тәрбиелеу жұмысы, олардың тұлғааралық қарым-қатынасын басқару, психопрофилактикалық: зиянды әдеттердің ерте алдын алу шараларының кең ауқымын пайдалану; Мектеп ішіндегі мінез-құлықты жүйелі бақылауды қамтамасыз ету.
Әлеуметтік алдын алу шараларын іске асыру әдістер жүйесі арқылы жүзеге асырылады. Оларға мыналар жатады: ақпараттық, консультациялық сипаттағы профилактикалық әңгімелесу; бақылау; профилактикалық араласу әдісі; профилактикалық тренингтер. Әлеуметтік-профилактикалық іс-шаралардың тиімділігін бағалау үшін қоғамдық пікірді зерделеу жолымен іріктемелі нақты әлеуметтік зерттеулер ( сауалнамалар, бақылау) жүргізілуі мүмкін.
Алдын алу жұмысын ұйымдастырудағы негізгі қалаушы алғашқы алдын алу болуы тиіс, өйткені бастапқы алдын алу шаралары неғұрлым жаппай көп болса соғұрлым тиімді болады.
Халықаралық тәжірибе темекі шегудің алдын алудың тиімсіз тәсілдері мынадай негізгі ұғымдарға негіздейді:
–балалар мен жасөспірімдер үшін үлгі болып табылатын ересектердің темекі шегуі емес, жасөспірімдердің темекі шегу мәселесі;
–балалар мен жасөспірімдердің темекі шегу мәселесіне оның алдын алу мен тоқтатылуына қарағанда көбірек көңіл бөлінеді. Алайда жасөспірімдер әлі тәуелді емес және олар шылым шегуден бас тарта алады;
–темекі шегудің денсаулыққа зиянына назар аударылады. Жас ерекшелігіне байланысты жасөспірімдерге бұл зиян өзекті болып табылмайды деген психологиялық факт белгілі. Жасөспірімдер мен жастар ересек болу немесе кем дегенде көріну үшін тәуекелге тән қылықтар жасайды. Сондықтан "бүгін және қазір" қолындағы темекі көп жылдан кейінгі аурудан әлдеқайда маңызды болып табылады.
–темекі индустриясының өкілдеріне темекі шегу адамның еркін таңдауының нәтижесі болып табылатындығы туралы мифті қолдау өте тиімді (және демек, "темекі шегу - шекпеу " проблемасын жеке деңгейде шешу керек), сондықтан темекі шегумен байланысты барлық проблемалар темекі шегушінің өзінің ақылсыз мінез-құлқының салдары болып табылады.
Осылайша, теріс әлеуметтік құбылыстардың алдын алуда профилактикалық жұмысты жүйелі ұйымдастыру маңызды рөл атқарады. Бастапқы алдын алу үлкен массаны қамтуы мүмкін және ең тиімді болып саналады, өйткені бұқаралық ақпарат құралдарын іске қосады. Соңғы жылдары алдын алу шаралары жағдайдан жағдайға дейін жүргізіледі, сондықтан мемлекеттік қызметтердің жоспарлы алдын алу жұмысына мүдделілігі қажет. Сондай - ақ, алдын алу жұмыстары халықтың барлық топтарына бағытталуы керек, сонымен қатар шылым шегудің алғашқы алдын алуда негізгі аудитория-балалар мен жасөспірімдер.
Алдын-алу шараларынын бағдарламаларының психологиялық аспектілері
Темекі шегудің алғашқы алдын алу негізінде, әрине, адам өмірінің мектеп кезеңінде жүзеге асырылатын популяция жатыр. Оқушы оқу және жазу қабілетіне ие, сондықтан ол салауатты өмір салтының негіздерін меңгеруі тиіс. Темекі шегудің алдын алу осы бағдарламалардың бір бөлігі болуы тиіс [46].
Темекі шегудің алдын алу бойынша мектеп бағдарламалары бірнеше даму кезеңінен өтті. ХХ ғасырдың 70-ші жылдары шылым шегудің зияны туралы білім, темекіге деген қарым-қатынастың теріс жағына қарай өзгеруіне алып келеді және оқушы темекі шекпейдшекпейд деп болжалды.
Ақпараттық бағдарламалар тек мектеп оқушылары шылым шегудің зияны туралы білмейтін елдерде ғана әсер ете алады. Бізде тіпті кіші оқушылар да бұл туралы жақсы біледі, бұл шылым шегуге кейінірек құмартуға кедергі жасамайды.
Сонымен қатар, білім берудің тиімді үлгісі ұсынылды, оған сәйкес баланың жеке ерекшеліктеріне ерекше назар аударылды. Бұл идея бала ішкі ниетіне байланысты темекі шегеді. Темекі шегу кейбір мінез-құлықтық проблемаларымен және оқу жетістіктерінің төмен мотивациясымен байланысты: өзін-өзі бағалауды арттыру, өзін-өзі бағалаудың болжалды өсуі, бұл темекі шегу жиілігінің төмендеуіне әкеледі. Алайда, бұл модель тиімсіз болды.
Тағы бір модель әлеуметтік-әсер ету тәсіліне негізделеді. Егер оқушының әлеуметтік әсерін анықтау және оған қалай қарсы тұру керектігін үйрету қабілетін дамыту болжанып отырса, онда мұндай тәсіл неғұрлым тиімді болады. Бұл модель төрт компонентті қамтиды: темекі шегудің жағымсыз әлеуметтік әсері және тікелей физиологиялық салдары туралы ақпарат; шылым шегуге итермелейтін, әсіресе құрдастарының, ата-аналар мен бұқаралық ақпарат құралдарының әсері туралы мәліметтер; жасөспірімдер арасында шылым шегудің таралуы туралы шектен тыс түсініктерді түзету: жаттығу, рөлдік ойындар, жағымсыз әсерлерге, әсіресе құрдастарына қарсы тұруды сатып алу тәжірибесі және қол жеткен біліктерді нығайту.
Когнитивті –мінез-құлық моделі темекі шегу-әлеуметтік және психологиялық факторлардың салдары деп болжайды; осылайша, темекі шегу-әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыру құралы, стрессті алып тастау, қарым-қатынас аспектісі, ересек сапаға өту белгісі. Когнитивті – мінез-құлық моделі жасөспірімдердің мінез-құлқына, қарым-қатынасына және мінез-құлқына әсер етудің кейбір әдістерін әлеуметтік әсер етуден ерекшеленеді, ол темекі шегудің басталу қаупін арттырады. Бұл модель, сонымен қатар, темекіге қарсы шаралармен шектелмейді және басқа да әлеуметтік шеберлікті жаттықтыру салаларынан мысалдар пайдаланады.Бұл саладағы ең ерте жұмыстар ауытқитын мінез-құлық теориясын және психотерапияның әдістерін кеңінен пайдаланды.
Өмірлік іскерліктің үлгісі әлеуметтік әсер етуші тәсілдің төрт элементін, когнитивті –мінез-құлық моделі шеңберінде әзірленген шешім қабылдау, мәселелерді шешу, өзін-өзі бақылау және өзін-өзі қолдау әдістерін, сондай-ақ үлкен тәуелсіздікті, өзін-өзі құрметтеуді, өзіне сенімділікті дамыту әдістерін біріктіреді. Өмірлік іскерліктің үлгісі когнитивті – мінез-құлқына қарағанда, жасөспірімдерге әртүрлі әлеуметтік мәселелерді шешуде көмек көрсетудің маңызы бар, олардың бірі темекі шегу болып табылады.
Әлеуметтік-психологиялық тәсілдерді пайдаланатын бұл модель үміт күттіретін нәтижелер әкеледі: он жаттығу сабағынан тұратын бағдарлама 8-10 сыныптарда темекі шегудің басталу жағдайларының 75%-ға төмендеуіне алып келді.
Ғалымдар мектептік алдын алу бағдарламасының сегіз негізгі қағидаларын тұжырымдады:
1.Мектепте темекі шегуге қарсы іс-шаралар кемінде екі жылға созылуы тиіс; әр сыныпта (6-8-м) бес сабақ өткізілуі тиіс.
2. Бағдарлама әлеуметтік әсерге назар аударуы, бас тарту әдістеріне үйретуі және темекі шегудің жақын салдары туралы мәліметтер беруі тиіс.
3. Темекі шегудің алдын алу мектептегі оқытудың құрамдас бөлігі болуы тиіс.
4. Бағдарлама Кіші мектеп жасынан орта мектепке дейінгі өтпелі кезеңде жүзеге асырылуы тиіс.
5. Оқушыларды темекіге қарсы іс-шараларға қатысуға белсенді тарту қажет.
6. Темекіге қарсы алдын-алуға ата-аналарды тарту ынталандырылады.
7. Мұғалімдер тиянақты дайындалуы керек.
8. Бағдарлама популяцияның мәдени ерекшеліктерін ескеруі тиіс.
Темекі шегуден бас тарту және түзетудің психологиялық мінез-құлық аспектілері .
Темекіні тастағандардың 90% - ға дейін белсенді медициналық араласусыз жасады, көптеген темекі шегушілер мұны жасай алмайды және әсіресе ауыр жағдайларда олар қарқынды көмек қажет.Темекі шегу әдеті психологиялық және фармакологиялық тәуелділікті (соңғысы темекі шегу өтілі бар үлкен күшке ие болады) қамтығандықтан, мамандардың көмегі көп компонентті сипатта болуы тиіс. Алайда, психологтың темекі шегуден бас тартқан кезде көмек көрсету кезеңіне қатысу қажеттілігі арнайы кабинеттерді ұйымдастыру кезінде қажет деп мүлдем қабылданбайды. Темекіні тастағысы келетіндерге көмек кабинеттерінде психологтың штаттық бірлік ретінде қажет пе деген мәселе шешілмей қалады.
Негізгі жұмысты нарколог–дәрігер немесе рефлексотерапевт орындайды деп болжануда: пациентпен барлық "ауызша" жұмыс мейірбикемен сәтті орындалуы мүмкін.
Алайда, зерттеулер темекі шегуден бас тарту процесі күрделі көп кезеңді процесс және дәрі-дәрмекпен емдеу оның бір бөлігін ғана құрайтынын көрсетті. Шылым шегуді тоқтату мотивациясы бірнеше сатыға ие [47].
Бірінші кезеңде- "алдын ала ойлау" - адам өзі үшін темекі шегуден бас тарту мәселесі бар екенін және жақын арада темекі шегуге деген қарым-қатынасты өзгертуге дайын еместігін түсінбейді. Осы мотивациялық сатыда жүрген адам шылым шегуге шешім қабылдау мүмкін емес.
Оны темекі шегу туралы материалдар қызықтыруы мүмкін. Осы кезеңдегі адаммен жұмыс істеу психологқа қайта жолығуы керек, онда оның пікірінің өзгергенін анықтауға болады. Мұндай тұлғалар темекі шегушілердің шамамен 20% құрайды.
Екінші кезеңде− "ойлану" − адам темекі шегу ол үшін проблема екенін түсінеді. Оның темекі шегуге екі есе қатынасы бар, әдетке "қолдау" және "қарсы болу" өлшеу жүреді және ол темекі шегуді тастайтын нақты күнді орнатуға ниеті жоқ. Бұл шамамен 40%
Тек үшінші сатыда – "іс - әрекет" − темекі шегуді тоқтату бойынша ұсыныстар қажет және абстиненттік синдромды жеңу мәселелеріне қызығушылық танытады. Статистика мәліметтері бойынша, 30-дан 40% - ға дейін.
Төртінші кезең – "қолдау" маңызды болып табылады, оның мақсаты темекі шегуге қайтаруды болдырмау болып табылады. Темекіні тастағандардың қолдаусыз қалғандарынын 70% үш ай бойы зиянды әдетке оралады.
Пациенттің жеке басының ерекшеліктерін, сондай-ақ жақын әлеуметтік ортада темекі шегуге қарым-қатынасын ескере отырып, оның уәждеу деңгейін диагностикалауды білікті маман-психолог жүргізуі тиіс. Егер кабинет жұмысы тек қана дәрі-дәрмектік әсер ету әдістерін пайдалануға әкелсе, онда бұл жұмыс тиімділігін күрт төмендетеді және пациенттердің көзінше әдістің өзін және қоғамдық пікірді беделін түсіреді.
Осы әдістемелердің жалпыланған нәтижелері жалпы емдеудің табысты болуын болжауға және темекі шегуден бас тартқысы келетіндерге тиімді көмек көрсету үшін дәрігер-мамандардың жұмсауға тиіс күш-жігерін бағалауға, сондай-ақ емдеу әдістерінің барабар жиынтығын таңдауға мүмкіндік береді. Бұл әдістемелер арнайы кабинет жұмысының шеңберінде ғана емес, сонымен қатар алдын алу бағдарламаларын жүргізу кезінде де пайдаланылуы мүмкін.
Екінші -емдік кезеңде темекі шегуді алмастыруға, темекі шегуге немесе темекі шегуге алаңдатпауға бағытталған әдістер қолданылады.
Реверсивті әдістердің көмегімен шылым шегушілерде шылым шегуге бұрылу пайда болады. Мұндай әдістердің ішінде фармакологиялық (ауыз қуысын әртүрлі заттардың ерітінділерімен шаю, мысалы, ляпис, танин, жылан тамырының қайнатпасы), нефармакологиялық (инеменорефлексотерапия немесе ИРТ) және психотерапевтикалық (аутогендік жаттығу, гипноз) бөлінеді.
Ақпараттық тәсілдің үш түрлі нұсқасы бар
• темекіні тұтынудың ағзаға, мінез-құлыққа әсер ету фактілері туралы ішінара ақпарат, сондай-ақ таралуы туралы статистикалық деректер беру;
• қорқыту, қорқынышты шақыру стратегиясы, оның мақсаты темекіні тұтынудың жағымсыз және қауіпті жақтарын сипаттай отырып, сұрайтын ақпарат беру;
• темекі шегушілерде байқалатын жеке тұлғаның өзгерістері туралы және осыған байланысты проблемалар туралы ақпарат беру.
Әлеуметтік факторлардың рөліне негізделген тәсіл. Темекіні қоса алғанда, ПБЗ тұтынуға тартуға ықпал ететін әлеуметтік факторларға бағытталған профилактикалық стратегиялар құрдастары мен отбасының ықпалы темекі шегудің басталуына ықпал ете отырып немесе кедергі келтіре отырып, осы процесте маңызды рөл атқаратынын мойындауға негізделеді. Балалар мен Жасөспірімдер жасындағы тұлғаларда никотинге тәуелділіктің пайда болуы мен дамуына қатысты макроәлеуметтік факторлар өте маңызды рөлге ие екенін атап өткен жөн. Көптеген елдер үшін мәдени дәстүрлердің ерекше маңызы бар: бұқаралық ақпарат құралдарында темекі өнімдерін өте таңқаларлық жарнамалау; эмоциялық шиеленіс кезеңінде қатты шылым шегетін, кинотеатрлар мен теледидар экрандарынан түспейтін оң кейіпкерлердің тартымды бейнелерін жасау; темекі өнімдерін орауды және өзін безендіруде жарқын, брос дизайнын пайдалану; сыртқы жарнамаларды, әсіресе ірі қалаларда шылым шегудің зияны туралы ескертудің арақатынасы бойынша абсурдпен үйлескен кезде, тіпті конформды белгілері бар және имитация реакциясы айқын жеке тұлғаларда да аддиктивті мінез-құлықтың әлеуметтік мақұлдауының негізінде жатыр. Жоғарыда көрсетілген макроәлеуметтік факторлардың әсерін күрт шектейтін тиісті заңнамалық бастамаларды әзірлеудің айрықша маңызы сөзсіз. Никотинге тәуелділікті өздері анықтайтын мамандардың кез келген алдын алу жұмыстарын жүргізуі перспективасыз болып табылады. Сондықтан бұл қызметті жүзеге асырудың міндетті шарты білім беру және емдеу мекемелерінде темекі шегуге толық тыйым салу болуы тиіс. Балалар мен жасөспірімдерде никотинге тәуелділіктің бастапқы алдын алудың негізгі бағыттарының бірі қарқынды қарым-қатынас аймағындағы адамдарда патологияның осы түрін түзету болып табылады, болашақта атқаратын қызметі мен кәсіби қызметінің (бірінші кезекте педагогикалық) сәйкестігін қарастыруға дейін.
Өмірлік дағдыларды қалыптастыруға негізделген тәсіл өмірлік дағдылар–бұл адамдарға өз өміршеңдігін бақылауға және бағыттауға, басқалармен бірге өмір сүруге және қоршаған ортаға өзгерістер енгізуге мүмкіндік беретін жеке мінез-құлық пен тұлғааралық қарым-қатынас дағдылары. Бұл тәсіл мінез-құлықтың өзгеруі ұғымына негізделеді.
А. Бандураның әлеуметтік білім беру теориясы және р. проблемалық мінез-құлық теориясы. Джессора бір жағынан темекіге, алкогольге және есірткіге тәуелділіктің пайда болу себептерін түсінуге, ал екінші жағынан әлеуетті тиімді алдын алу стратегиясын жасауға мүмкіндік беретін осы бағыттың негізі болып табылады. Ерте темекі шегу сияқты проблемалық мінез-құлық функционалдық проблемалар тұрғысынан қарастырылады және жасөспірімдерге жеке мақсаттарына жетуде көмек көрсетуді білдіреді. Әсіресе ерте жасөспірімдік жаста байқалатын темекіні тұтынудың бастапқы фазасы ересек мінез-құлықты көрсету; ата-ана тәртібінен айыру нысаны; әлеуметтік наразылық білдіру және орта құндылықтарына қатысты шақыру; эксперимент құралы;жаңа, бұрын танымаған тәжірибе алуға ұмтылу; рахат немесе босаңсу іздеу; құрдастары тобына "есік ашу" болуы мүмкін; белгілі бір өмір стиліне; шиеленіс, шиеленіс жағдайында көмекке мұқтаждық сигналына; әлеуметтік орта тарапынан қысым нәтижесіне; күйзеліс актісіне; психологиялық және әлеуметтік дамудағы белгілі бір бұзушылықтарға жауап беруге ие болу. Сондықтан, К. Харрельман тұрғысынан, олар темекіні, алкогольді және ПБЗ-ды пайдалануға қарсы тұра білуді қажет етеді, ортамен әлеуметтік "сөйлесудің" басқа формаларында компетентті бола отырып және психоактивті заттарды ортаның ажырамас бөлігі ретінде қарастырады. Өмір дағдыларын дамыту бағдарламасын алғаш рет Д. Ботвин әзірледі.Оның мақсаты жасөспірімдерде әртүрлі әлеуметтік әсерлерге, соның ішінде есірткіні қолдануға төзімділікті арттыру, жеке тұлғалық және әлеуметтік дағдыларға оқыту арқылы жеке құзыреттілікті арттыру болып табылады.
Баламалы темекі шегуге негізделген тәсіл. Бұл тәсіл субъективті маңызды қызмет, аддиктивті баламалы, темекіге, есірткі мен алкогольге тәуелділіктің даму жағдайларының таралуын азайтуға ықпал етеді. Ортаға оң тәуелділікті қалыптастыра отырып, адамдар мақсатқа сай белсенділіктің белгілі бір түрін алады. Никотинге тәуелділіктің мінез-құлықтық баламасының тұжырымдамасы мынадай ұстанымдарға негізделеді:
−темекіге психологиялық тәуелділік оның орнын басатын әсерінің нәтижесі болып табылады;
−көңіл-күйді іздеуге бағытталған мінез-құлықтың көптеген түрлері көңіл-күйді немесе жеке адамның санасын өзгертудің нәтижесі болып табылады;
−адамдар темекіні, көңіл-күйді жақсартатын психобелсенді заттарды немесе көңіл-күйді іздеуге бағытталған мінез-құлықты, орнына ең жақсы нәрсе алуға мүмкіндігі болмағанша пайдалануды тоқтатпайды;
•никотинге тәуелділіктің баламалары өзін-өзі бұзатын мінез-құлыққа әкелетін дистресс пен жайсыздық баламалары болып табылады. Бұл тұжырымдама ортаның маңызды рөліне назар аударады және темекіні тұтыну қаупін азайту мақсатында ерекше оң белсенділікті дамытуға бағдарланады.
Қазіргі уақытта әр түрлі тәуелділіктің мінез-құлықтық баламасының моделіне негізделген бағдарламалардың төрт нұсқасын бөліп көрсетуге болады. Оларға мыналар жатады:
− күшті эмоциялар тудыратын, сондай-ақ әртүрлі кедергілерден (жазғы демалыс лагерлері, экстремалды спорт түрлері) жеңуді көздейтін оң ерекше белсенділікті ұсыну (мысалы, приключения бар саяхат);
− ерекше жеке қажеттіліктерді ерекше оң белсенділікпен біріктіру;
− осындай ерекше белсенділіктің барлық түрлеріне қатысуды көтермелеу.;
−өзінің өмірлік ұстанымын белсенді таңдауға қамқорлық жасайтын жас адамдарды қолдау топтарын құру.
Денсаулықты нығайтуға негізделген тәсіл− денсаулықты нығайту-бұл индивид пен қоғамдық топтарға белгілі бір денсаулық параметрлерін бақылауды күшейтуге және осылайша оны жақсартуға көмектесетін процесс. Қазіргі уақытта денсаулықты нығайту біріктіруші ұғым болып табылады және адамның қоршаған ортамен татуласуын көрсетеді. Ол жеке таңдау мен әлеуметтік жауапкершілікті ұштастырады, бұл болашақта денсаулықты жақсартуға әкеледі. Қоғамның әрбір мүшесінің денсаулығын анықтайтын факторларды, сондай-ақ денсаулыққа қолайлы факторлардың әсерін күшейту үшін қоршаған ортаға араласу талаптарын реттей алуы үшін өмірлік дағдылары мен құзыреттілігін дамытуға негізделген идея осы тәсілдің тұжырымдамалық негізін құрайды.
Интегративтік тәсіл− жоғарыда аталған тәсілдерді іске асыру үшін қолданылатын профилактикалық стратегиялар (компоненттер) комбинацияларының нұсқаларын білдіреді. Көп компонентті бағдарламалар әртүрлі бағыттағы профилактикалық стратегиялар комбинациясының Біріккен әсерін алуға мүмкіндік береді. Интегративті алдын алу бағдарламаларының құрамдас бөліктері жиі психобелсенді заттар және оларды қолданудың салдары туралы білім, денсаулықты нығайтуға уәждемені дамыту, өмірлік дағдыларды қалыптастыру (проблемаларды шешу, әлеуметтік қолдауды іздеу және қабылдау, психобелсенді заттарды қолдану қысымына қарсы тұру және өзін және т.б. қорғау) болып табылады. Зиянды заттарды тұтынумен сыйыспайтын баламалы қызмет (спорт, шығармашылық, мәдени іс-шаралар, хобби және т.б.) және құндылықтар жүйесін, мінез-құлық нормалары мен өмірлік стилін қалыптастыру, әдетте, интегративті алдын алу бағдарламаларының құрамдас бөлігі болып табылады.
Осылайша, балалардың, жасөспірімдердің, жастардың темекі шегуінің алдын алудың қазіргі заманғы тәсілдерін талдау олардың қалыптасқан жағдайда жеткіліксіз тиімділігін көрсетеді. Оның жаңа тұжырымдамалық негіздерін әзірлеу қажет. Бұл проблеманы шешу қандай жеке және орта ресурстар денсаулықты сақтауға және орта талаптарын табысты орындауға, соның ішінде есірткіні жоюды жеңуге көмектесетінін түсінбей мүмкін емес.
Темекі шегудің алдын алу бойынша әлеуметтік-педагогикалық жұмыстың ерекшелігі: түрлері, әдістері, технологиялары
Салауатты өмір салты қоғамның барлық жақтарымен және көріністерімен қалыптасады,индивидтің өзінің әлеуметтік, психологиялық және физиологиялық мүмкіндіктері мен қабілеттерін жеке-мотивациялық іске асыруымен байланысты. Жас жаста салауатты өмір салтының принциптері мен дағдыларын қалыптастыру және санада орнықтыру қаншалықты табысты болуына кейіннен жеке тұлғаның әлеуетін ашуға кедергі келтіретін барлық қызмет байланысты.
В. А Хриптович, М. А. Валитов айтқандай, мектепте қалыптасқан білім беру жүйесі салауатты өмір салтына қажетті уәждемені қалыптастырмайды. Шынында да, адамдардың көпшілігі темекі шегуге, ішуге және есірткі қолдану зиянды екенін біледі, бірақ көптеген ересек адамдар осы әдеттерге бейім. Бәріде де қозғалу керек, шынығу керек, бірақ ересек адамдардың көпшілігі қозғалуы аз өмір сүреді. Дұрыс емес, ұтымсыз тамақтану артық салмағы бар және барлық пайда болатын салдары бар адамдар санының артуына әкеледі. Қазіргі өмірдің қиындықтары оң эмоциялар үшін өте аз орын қалдырады.. Осы құмарлықтың нәтижесінде пайда болатын денсаулық үшін салдары туралы кең әдебиет бар. Туралы айтатын болсақ, мектеп, яғни, мұғалімдер жіберілуге тиіс емес, школьник тастап, шылым шегуге, спирттік ішімдіктерді және есірткі заттарды, ал ол үшін оқушы бастады, бұл жасауға болады. Әйтпесе, ең бастысы-алдын алу. Осы құбылыстың себептері белгілі болған жағдайда қандай да бір теріс құбылыспен табысты күрес болуы мүмкін. Темекі шегуге келетін болсақ, оқушылардың басым көпшілігі 1-2 сыныптарда Темекі шегумен бірінші рет танысады және оларды, ең алдымен, әуесқойлықты қозғайды. Әлеуметтанушылардың зерттеулеріне сәйкес, көбінесе бұл үлкен жолдастарға еліктеу, әсіресе, кімге барғысы келетіндерге (соның ішінде ата-аналарға да), ересек, тәуелсіз болып көрінуге деген ықылас, жетекшілік ететін компанияда "барлығы сияқты болу" деген ықылас.
Кейбір жағдайларда жасөспірімдердің темекі шегуінің себебі ата-аналардың қатаң тыйым салуы болып табылады, әсіресе ата-аналардың өздері темекі шегетін жағдайларда. Сондай-ақ жасөспірімдер темекі шегуді бастағанына, бұқаралық ақпарат құралдарында темекі өнімдерінің жарнамасын енгізетініне үлкен үлес қосады. Сондай - ақ, кино және телефильмдер кейіпкерлерінің және театр пьесаларының іс-әрекеттерінен темекі шегуді болдырмау өте маңызды. Оқушылардың өз күшімен ата-аналар арасында темекі шегумен күрес жүргізу өте маңызды. Ақыр соңында, педагогтің өзі де ешқандай жағдайда темекі шегетін адам болмауы тиіс (қалай болғанда да, оқушылар оны темекі шегетіндерді көрмеуге тиіс).Темекі шегуге бейім жұмыс кезінде әлеуметтік педагог қызметінің негізгі бағыттарын атап көрсетуге болады:
1) жеке басының дамуы арқылы темекі шегуге бейім баланың әлеуметтік бейімделу деңгейін арттыру жөніндегі қызмет;
2) темекіге қарсы оқыту мен олардың темекі шегуге теріс көзқарасын қалыптастыру мақсатында балаларды тәрбиелеуді қамтитын темекі шегудің алдын алу жөніндегі қызмет;
3) отбасын, оның тұрмысын және оның мүшелері арасындағы өзара қарым-қатынастардың мәдениетін сауықтыру мақсатында ата-аналарды ағарту жөніндегі;
4) темекі психикалық немесе физикалық тәуелділігі бар баланы әлеуметтік оңалту жөніндегі қызмет;
5) бала мен оны қоршаған қоғам арасындағы дезадаптация құбылыстарын еңсеру жөніндегі делдалдық қызмет [48].
2.3 Жалпы орта мектеп оқушыларынын темекі шегудің алдын алу шаралары
Жасөспірімдер арасында темекі шегуді алдын алу – бұл әлеуметтік педагогтардың, психологтардың, медиктердің, ата-аналардың күш-жігерін біріктіретін және балалардың салауатты өмір салтының құндылығын қалыптастыруды, әлеуметтік мінез-құлықтың тұрақты стереотипін қалыптастыруды, өзіне және айналасындағыларға барабар қатынасты қалыптастыруды, салауатты өмір салты үшін маңызды, темекі тәуелділіктің алдын алуға, денсаулық құндылығын сезінуге, теріс әсерлерге қарсы тұруға бағытталған дүниетанымдық ұстанымдарды қабылдауды қамтамасыз ететін арнайы ұйымдастырылған психологиялық-педагогикалық процесс., психобелсенді заттарға қарамастан өмір құндылығының психологиялық орнатылуын қалыптастыруға, денсаулық жағдайын сақтауға және нығайтуға.
Бала темекі шегетін кезде алдын алуды бастау кеш. Темекі шегудің алдын алу қажеттілігі кез келген жаста түсінікті, бірақ мектепке дейінгі ересек және кіші мектеп жасындағы балалар арасында ерте алдын алуға ерекше мән берілуі тиіс. СӨС орнату, қарапайым өмірлік жағдайларды шешу стереотиптері, темекіні тұтынуды қабылдамау осы жас кезінде айтарлықтай жеңіл қолданылады және нығаяды.
Өйткені, осы жаста балалар көңіл-күйге ерекше әсер ете алатын заттардың бар екендігі туралы алғаш рет ақпарат алады. Осы жаста кейбір балалар алкогольмен танысады, темекі шегуге тырысады. Сондықтан баланың құбылыстың әртүрлі аспектілерін қабылдауға алдын ала дайындалуы өте маңызды. Сонымен қатар ортаның теріс әсеріне төзімділікті қалыптастыру-түрлі әлеуметтік дағдыларды меңгеруді көздейтін ұзақ және күрделі процесс.Мәселе барлық әлеуметтік маңызы бар аурулардың ерте алдын алу профилактикалық ықпал етудің көптеген талаптарына жауап беруі тиіс [49, 23 б.].
"Қоғамда сау адамды жасауға болады ма, ол оның сауығуына себеп болды ма? Менің ойымша, бұл мәселеде жасалған пессимизм өзін-өзі белсендірген индивидуумдардың болуы фактісінің өзі жоққа шығарады... біз "Иә" деп жауап беріп, адамды сауықтыру мүмкіндігін мойындап, тыныштандыруға құқымыз жоқ - біз осы мүмкіндікті іске асыру жолдарын табуға міндеттіміз.. ."(А. Г. Маслоу) .
Ұсыныстардың подструктурасы балада бар белгілі бір салаға (біздің жағдайда-денсаулық және СӨС саласына) жататын объектілер мен құбылыстардың барлық бейнелер жүйесін қамтиды.
Білім-бұл бала меңгере алатын және шынайылығына күмән келтірмейтін әлем туралы кез келген ақпарат.
Түсінік-бұл баланың әлемді түсіну үшін қолданатын және оның негізінде өз қызметін әлемде қалыптастыратын әлем туралы игерілген ақпарат.
Білім мен түсінік арасындағы айырмашылық денсаулықты оқыту бағдарламасын іске асыру үшін принципті маңызы бар.
Бір жағынан, бала денсаулық пен СӨС туралы "Білім" және "іскерлікті" білгісі келеді, ал екінші жағынан − оларды өмірде қолданғысы келеді.
Жасөспірімдердегі денсаулық және СӨС саласындағы субъективті қатынастар жүйесіне әсер етуге мүмкіндік беретін ақпаратты іріктеу критерийлері қандай?
Жасөспірімдердін зиянды әдеттерінің алдын алу, атап айтқанда темекі шегумен күрес – мұғалімнің, ата-аналардың, дәрігердің және оқушының бірлескен ісі. Әлеуметтік педагог осы жүйенің орталық буыны, барлық өзара қарым-қатынасты реттеушісі болып табылады.
Темекі шегуге бейім оқушылармен арнайы-педагогикалық қызметтің мақсаты балаларды темекі шегуге ықпал ететін жағымсыз факторларды жою болып табылады.
Бірінші фактор – жеке-психологиялық, жеке тұлғалық қасиеттердің бұрмалануы, мотивациялық сфераның деформациясы, қарым-қатынас дағдыларының қалыптаспауы, педагогикалық асқынуы, баланың психикалық дамуы.
Екінші фактор – жеке соматикалық темекі шегуге бейім балада дене дамуында артта қалушылық тудыратын тұқым қуалайтын соматикалық аурулардың болуын болжайды.
Үшінші фактор – ересектер тарапынан бала құқықтарының бұзылуын, балаға қамқорлық жасаудың жоқтығын, отбасының әлеуметтік мәртебесінің төмендігін, отбасында барабар емес өзара қарым-қатынасты қамтитын мектептен тыс әлеуметтік фактор.
Төртінші фактор−Әлеуметтік мектеп, оқу тобының (сыныптың) әлеуметтік-психологиялық климатына теріс әсер ететін, топтың әлеуметтік мәртебесінің төмендігі. Бұл балаға әсер ететін және оның темекі шегуге тәуелділігінің дамуына әкелетін негізгі факторлар [50].
Алдын алудың негізгі мақсаты балалардың өз таңдауын жасау қабілетіне бағдар беру, олардың ағзаға химиялық заттардың әсері туралы объективті ақпаратты меңгеруі; балаларды салауатты өмір салтын ұстануды жеңілдететін мінез-құлық дағдыларына үйрету.
Жасөспірімдерде темекі шегудің әлеуметтік-педагогикалық алдын алудын мақсаты келесі міндеттерді шешу арқылы іске асырылуы мүмкін:
− нақты бала үшін белсенді пәрменді әлеуметтік-педагогикалық көмек пен қорғау нысандарын құру;
− оқушылардың бойында әлеуметтік-педагогикалық және түзету жұмыстары үдерісінде оң құндылық бағдарын қалыптастыру;
− оқушыларды әлеуметтік − пайдалы қызметке тарту оның жан-жақты қызығушылықтарын қалыптастыру;
− медициналық, психикалық іс-шаралар кешенін жүзеге асыру жолымен баланың дене және психикалық денсаулығын нығайту;
− баланың құқықтық мәдениетінің негіздерін қалыптастыру;
− қазіргі қоғам дағдарысы жағдайында "өмір сүре білу" дағдыларын қалыптастыру.
Жасөспірімдердін әлеуметтік-педагогикалық алдын алуы мынадай қағидаттарға негізделуі тиіс.
Жас ерекшелігіне сәйкестік принципі− алдын алу жасөспірімдердін жас ерекшеліктері мен ерекшеліктеріне сәйкес болуы тиіс.
Озыңқы әсер ету принципі− ортаның жағымсыз әсеріне төзімділікті қалыптастыру баланы пайдалы заттарға нақты тарту алдын алу алдын ала алдын ала жүзеге асырылуға тиіс.
Кешенділік принципі− балаларда есеңгірететін заттарды пайдаланудың кез келген түрінің қауіптілігі туралы түсініктерді қалыптастыру. Балалар есірткінің "зиянсыз" нысандары жоқ екеніне сенімді болуы тиіс. Кез есеснгірететн зат — алкоголь, никотин— денсаулық үшін өте қауіпті.
Баламалылық принципі− ерте алдын алудың негізгі міндеті-балада тиімді әлеуметтік бейімделуді қамтамасыз ететін мінез-құлықтың пайдалы дағдылары мен нұсқауларын қалыптастыру сияқты есеңгірететін заттардың нақты сынамаларын алдын алуда ғана емес. Баланың никотин мен уытты заттарды қолдануға жол берілмейтініне сендіру өте маңызды, бірақ қандай да бір химиялық заттардың көмегінсіз өз өмірін қызықты және бақытты етіп қалай жасауға болатынын көрсету өте маңызды.
"Тыйым салынған ақпарат" принципі− балалардың есеңгірететін заттарға қызығушылығын тудыруға қабілетті мәліметтер толығымен алынып тасталады.
Алдын алу жұмыстарын ұйымдастыру кезінде әлеуметтік педагог алдын алу жұмыстарының үш компонентін есте сақтауы тиіс.
Бірінші болып арнайы және спецификалық емес аспектілерді қамтитын білім беру компоненті болып табылады. Ерекше аспект-сананың жай-күйін өзгертетін химиялық заттардың ағзаға әсері туралы; аурудың даму механизмдері және барлық аспектілерге тәуелділіктің пайда болуы туралы; химиялық тәуелділік әкелетін салдарларды түсіну. Спецификалық емес аспект− өзі туралы білім, өз сезімдерін, эмоцияларын түсіну, олармен жұмыс жасаудың ықтимал тәсілдері туралы білім, өзіне қамқорлық жасау, өзін-өзі тануды дамыту.
Әлеуметтік компонент химиялық заттарды пайдалануға тәуелділікті дамытуға ықпал ететін тұлғаның психологиялық ерекшеліктерін түзетуді; ұжымда сенімді қолайлы жағдай жасауды қамтиды. Бұл компонентке кінә, қорқыныш, өзіне сенімсіздік, жауапкершілік, шешім қабылдау, жеке қорғану сезімімен жұмыс істеу кіреді [51].
Әлеуметтік-педагогикалық жұмыс баланың өзін − өзі дұрыс бағалауын қалыптастыруды, шешім қабылдау дағдыларын қалыптастыруды, "жоқ" деп айта білуді, өзі үшін тұра білуді, өзі үшін жауапкершілікті, өз іс-әрекеті мен өз таңдауын, қажет болған жағдайда көмек көрсету дағдысын қалыптастыруды көздейді.
Әлеуметтік компонент баланың әлеуметтік бейімделуіне көмек көрсетуді, қарым-қатынас дағдыларын меңгеруді, бос уақытты жұмыспен қамту мәселесін шешуді қамтиды.
Осылайша, балаға алдын алу әсерінің барлық жиынтығы алғашқы алдын алу үшін қажетті дәрежеде балалық шақтың осы кезеңінің жас ерекшеліктеріне сәйкес келуі тиіс.
Жасөспірімдердің әлеуметтік психологиялық-педагогикалық сипаттамалары.
Мектеп жасындағы баланың даму сатысы бастауыш мектептегі білім беру кезеңіне сәйкес келеді. Осы жастың хронологиялық шекаралары әртүрлі елдерде және әртүрлі тарихи жағдайларда әр түрлі. Бұл шекараларды шартты түрде 6–7-ден 10-11 жылға дейінгі диапазонда анықтауға болады, олардың сипаттамасы бастапқы білім берудің ресми түрде қабылданған шарттарына байланысты.
Мектепке қабылданған оқушы автоматты түрде адами қарым-қатынастар жүйесінде мүлде жаңа орын алады: білім беру қызметімен байланысты тұрақты міндеттері бар. Үлкен ересектер, мұғалім, тіпті бейтаныс адамдар оқушы тек бірегей тұлға ретінде ғана емес, сонымен қатар барлық жастағы балалар сияқты оқуға тырысқан адам ретінде сөйлеседі.Бұл жаста психологиялық және әлеуметтік ісіктердің массасы да бар.
Кесте 1
Жасөспіріммен сөйлескенде ұсынылмайтын сөйлемдер және оларға болжамды жауап реакциясы
Сөйлем |
Реакция |
«Сен әлі темекі шегетін жасқа толған жоқсын!» |
«Өте жақсы! Өсе сала... Бірақта жайда ересек адаммын ғой". |
«Енді темекі шеккенінді көрмейтін болайын!» |
«Мәселе жоқ! Көрінбей шегетін боламын». |
«Тек ақымақ адамдар ғана темекі шегеді». |
«Мүмкін сен білетіндер ақымақ шығар,бірақ та мен темекі шегетін өте жақсы балаларды білемін». |
«Темекі тартпайсын!» |
«Маған бұйрық беруші болма!» |
«Темекі шеккенінді көретін болсам,үйден қуыласын!» |
«Не деген ақымақтық!қызық екен». |
«Темекі –у.Бір тамшы никотин тіпті жылқыны ». |
«Айта береді.Не дегенмен мен жылқы емеспін ғой» |
«Қазірден темекі шегесін,ертен ішімдік іше бастайсын кейіннен есірткі қолданасын». |
«Несі бар,қолданып көруге болады!» |
Танымдық саласы. Қабылдауы өткір және эмоционалдық ерекшеленеді, ол жеткілікті сараланған және беттік. Бұл жағдайда мақсат мақсатты қабылдауды, назарды дамыту болуы мүмкін. Қозу және тежелу үдерістерінің жылдам ауысуының салдары жасөспірімдердін жоғары алаңдауы болып табылады. Назары аз тұрақты, бала ұзақ уақыт жұмыс істей алмайды, назар аудару дағдысы жоқ. Жад еркін, саналы және ұйымдастырылған.Алдын алуды жүргізу әлдеқайда тиімді, кейіннен бірдеңені өзгертуге тырысқпнға қарағанда. Бірақ қоғамда әлі күнге дейін жасөспірімдердің ауытқушылық мінез-құлқының алдын алу үшін жеткілікті шаралар қабылданып жатқан жоқ.
Кейбір мектептерде жасөспірімдердін темекі шегудің алдын алуға формальды көзқарас байқалады, ал бұл жұмыс девиантты мінез-құлықты ескерту бойынша пәрменді әдістердің бірі болып табылады .
Жасөспірімдерде темекі шегудің алдын алудағы әлеуметтік педагогтың
рөлі;
Әлеуметтік педагог қызметінің бірінші функциясы – балаларды темекі шегуге тарту қаупінің факторларын жоюға бағытталған диагностикалық –темекі шегуге бейім бала туралы ақпарат жинау; оның жеке басының нақты ерекшеліктерін зерделеу және бағалау; баланың отбасы туралы ақпаратты анықтау; балаға теріс әсер ету көздерін және оның осы қысымға төзімділігін зерттеу; баланың темекі шегуіне итермелейтін теріс факторларды зерттеу;балаға микро орта әсерін зерттеу. Ақпарат жинау жасөспірімнің өзін, оның ата-анасын, сынып жетекшісін, қажет болған жағдайда бала үшін маңызды басқа адамдарды сұрау арқылы (ауызша немесе жазбаша) жүргізіледі. Сондай-ақ, стандартталған интервьюирлеу, бақылау, отбасы мен балаға арналған құжаттаманы зерделеу қолданылады.
Бұл функцияны іске асырудың нәтижесі баланың дамуының әлеуметтік диагнозын қою, оның темекі шегу процесіне тартылуы, нақты міндеттерді анықтау, әлеуметтік-педагогикалық қызметтің нақты міндеттерін анықтау болып табылады. Олар: алдын алу, түзету, оңалту немесе басқа да іс-шаралар кешені.
Екінші функция− болжамдық. Оның мәні қойылған диагноздың негізінде темекі шегуге бейім баламен нақты әлеуметтік − педагогикалық іс-әрекет бағдарламасы әзірленуде.
Үшінші функция–әлеуметтік − педагогикалық қызметтің мазмұнын, сондай-ақ оны жүзеге асыру әдістерін іріктеуді қарастыратын білім беру-тәрбиелеу; баланың әлеуметтік оңалту процесінде тәрбиеленуі тиіс әлеуметтік маңызды қасиеттерді анықтау; балалар мен ересектердің мінез-құлқына және қызметіне мақсатты педагогикалық ықпал етуді қамтамасыз ету; темекі шегетін баланы тәрбиелеу мен білім беру кемістіктерін толықтыру, әлеуметтік іскерліктер мен дағдыларды қалыптастыру.
Әлеуметтік педагог қызметінің төртінші функциясы− әлеуметтік-педагогикалық қызмет баланың құқықтарын сақтауды да, қорғауды да көздейтін құқықтық негізде құрылуымен қамтамасыз етілетін құқық қорғау қызметі.
Бесінші функция− ұйымдастырушылық. Ол темекі шегуге бейім баламен әлеуметтік-педагогикалық қызмет проблеманың тереңдігіне байланысты әр түрлі мамандардың қатысуын және іс-қимылдарын үйлестіруді талап ететіндігіне; бос уақыт пен бос уақытты өткізу үшін жағдай жасауға; балалардың, ересектердің, жұртшылықтың әлеуметтік-педагогикалық көмек, темекі шегуге бейім баланы қолдау, тәрбиелеу және дамыту міндеттерін шешуде әлеуметтік маңызы бар қызметін ұйымдастыруға байланысты.
Алтыншы функция− коммуникативтік. Оның мәні әлеуметтік-педагогикалық қызметті жүзеге асыру барысында ақпарат алмасу мақсатында қатысушылар арасында көптеген байланыстар орнату қажеттілігі туындайды.
Жетінші функция− алынған оң нәтижелерді бекітуді қамтамасыз ететін және темекі шегу рецидивтерінің пайда болу мүмкіндігін болдырмайтын алдын алу, бұл қамқорлыққа алынушылардың әлеуметтік патронажы мен экстремалдық жағдайда жедел әрекет етуге қол жеткізіледі [52.].
Баланың дезадаптациясындағы проблемалар кәмелетке толмағанның девиантты мінез-құлқында жиі байқалады. Балалар мен жасөспірімдердің бейәлеуметтік мінез-құлқы индивидтің аддиктивтік (тәуелді) мінез-құлқының өзіндік іргетасы. Ол өзінің психикалық жағдайын жасанды түрде өзгерту арқылы шындықты күтуге тырысады.
Осы мақсатта әр түрлі психоактивті заттар (темекі, алкоголь, есірткі, дәрі-дәрмектер, элементтер) үнемі қолданылады. тұрмыстық химия). Зат пен шындықтан кету тәсіліне қарамастан аддиктивтік мінез-құлықтың мақсаты - "Бату" болып табылады, эмоциялық, тұлғалық мәселелер, жанжалды жағдайлар.
Жасөспірім шиеленісті шешуге ұмтылады және қарқынды оң эмоцияларды бастан өткізу мүмкіндігін алады.Балалардың аддиктивтік мінез-құлқының ең көп тараған түрлерінің бірі темекі шегу болып табылады. Бұл зиянды әдеттің Қазақстанда және бүкіл әлемде таралу қарқыны жыл сайын бұл мәселе жаһандық мәртебеге ие болады деп айтуға негіз бар.
Балалар мен жасөспірімдердің темекі шегу соңғы уақытта кең тараған және қазіргі өмірдің ашық талқыланатын құбылысына айналды. Қоғамда темекі шегудің алдын алу – мектептің маңызды міндеті екенін түсінеді. Темекі шегудін"жасарту" мәселелері бұлжытпай жүреді.
Білім беру саласындағы мамандардың пікірі бойынша қазіргі заманғы жағдай білім беру мекемелерінің федералды тұжырымдамада айтылған қағидаттарды ескере отырып, нашақорлықтың алдын алу бойынша жұмыс жүйесін құруға ұмтылысын көрсетеді, білім беру ортасына психоактивті заттарды (ПБЗ) теріс пайдалану ретінде. Теріс бағдарланған алдын алу Стратегиясынан оң бағдарланған алдын алуға көшу.
Олардың қатарына темекі шегуге жататын әлеуметтік негізделген аурулардың (қосымша) алдын алу деп әлеуметтік маңызы бар аурулардың таралуына ықпал ететін себептер мен жағдайларды анықтауға және жоюға бағытталған шаралар кешені түсіндіріледі. Негізделген аурулардың алдын алуға және оларды жоюға жеке тұлғалық жағымсыз, әлеуметтік және медициналық салдарларын жою болып саналады.
Білім беру ортасында психо-белсенді заттарды теріс пайдаланудың алдын алу тұжырымдамасында алғашқы алдын алудың стратегиялық басымдылығы оң алдын алу жүйесін құруды қарастыру керек деп атап көрсетіледі, проблеманы және оның салдарын сипаттауға емес, әлеуетті денсаулық проблемаларының туындауынан қорғайтын фактор – психика мен жеке тұлғаның ресурстарын ашу және негізі, жастарды қолдау және өзінің өмірлік мақсатын іске асыруда көмек көрсету.
Алдын алу мен оңалту бағдарламаларының төмен тиімділігі ғылым да, практика да осы қауіпке қарсы тұрудың сенімді құралдары жоқ екенін көрсетеді.
Темекі шегу проблемасының медициналық-әлеуметтік аспектісін зерттей отырып, келесі қорытындыларға тоқталдық:Темекі шегу көбінесе инфекцияға ұқсайды, себебі темекі және темекі шегушілердің өздері, қауіпті контингент – өсіп келе жатқан ұрпақ, таралу жолдары және осыған ықпал ететін факторлар.
Темекі шегудің алдын алу денсаулықтың медициналық аспектілерін ғана емес, тұлғаның әлеуметтік-психологиялық мәртебесін өзгертуге және позитивті өзгерістерді бекітуге жағдай жасауға бағытталған.Әлеуметтік-педагогикалық қызметтің ерекшеліктері темекі шегуді жою үшін темекі шегу осы процестің барлық буындарына әсер етуі керек, дегенмен бұл індетпен күресу әлдеқайда қиын. КБЖ тұжырымдамасына сәйкес (кешенді белсенді алдын алу және оңалту) алдын алудың негізгі екі түрін бөледі:
Бірінші− аурудың қалыптасуын ескертетін әлеуметтік, білім беру және медициналық-психологиялық іс-шаралар кешені пайдаланатын, бірақ ауру белгілерін байқамайтын адамдарда есірткінің асқынуы.
Екінші − профилактика кезеңінде емдеу курсынан өткен адамдарды рет кешенді оңалтуы.
Алдын алу "денсаулық"ұғымымен анықталатын өмір сапасын көтеруді мақсат етеді. ДДҰ денсаулықты дене, психикалық және әлеуметтік әл-ауқаттың үйлесімді үйлесімі ретінде тек аурулар мен аурулардың болмауы түсінігін анықтайды.
Объектінің жас ерекшеліктеріне байланысты (ол бағытталған) профилактикалық жұмыстың баланың жасына сәйкес келетін екі деңгейі болады.
Алдын алу жұмысын мүмкіндігінше ертерек бастау керек, себебі салауатты әдеттерді егу және жаман әдеттерден аулақ болуға тырысу керек. Егер балада салауатты мінез-құлыққа байланысты әдеттер қалыптасқан болса, онда мұндай балалар өзгеріс әрекеттеріне жеткілікті түрде төзімді.
Орта және жоғары мектеп жасындағы балалар тәртіп пен әдетті түзетуге мұқтаж. Сондықтан 11-12 жастан асқан балалармен жұмыс істеу технологиясы жанжалдар мен дағдарыстық жағдайларды еңсеру тәсілдеріне, денсаулыққа зиян келтірмейтін мінез-құлық моделін саналы түрде таңдауға, жеке тұлға ретінде өзіне зиян келтірмей эмоциялық мәселелерді шешуге үйретуді қамтиды.
Кез келген алдын алу тәуелділіктің пайда болу себептерін ескеруі тиіс, яғни себептік-бағдарланған болуы тиіс. Баланың психикалық, физикалық және әлеуметтік денсаулығы әлеуметтік ортаға, тәрбиеленушінің жеке тұлғасына және қоғамдық жағдайларға байланысты болғандықтан, профилактикалық жұмыс осы факторлардың барлығын үйлестіре отырып құрылуы тиіс.
Зерттеулер көрсеткендей, балалар мен жасөспірімдердің көпшілігі темекі тартпайды, яғни олар тәуелділікке қарсы тұру ресурстарына ие. Бұл ресурстарды зерттеу және алдын алу жұмыстарында пайдалану қажет. Алдын алу жұмыстары бір реттік, эпизодтық сипатта емес, ұзақ мерзімді, уақыт бойы оқыту және тәрбиелеу үрдісі болуы тиіс, онда екі кезең бөлінуі мүмкін.
Профилактикалық қызметтің бірінші кезеңінде жасөспірімдердің ләззат пен тәуелділік тудыратын құралдар туралы, олардың әрекеттері мен салдары туралы білімдерін қалыптастыратын ерекше ақпараттық делдалдыққа назар аудару қажет. Бұл кезеңде оларда көрсетілген қаражатқа саналы көзқарас қалыптасады, кез келген байланыс құралдарын жарнамаға сыни қарым-қатынас дағдылары қалыптасады.Екінші кезеңде баланың жеке басын қалыптастыру және сезінуі болжанады.
Әлеуметтік педагогтың міндеттері:
− оныңөзін-өзі бағалауын нығайтуға көмектесу;
− оны жанжалдарды бастан кешіруге және оны шешуге үйрету;
− тәуелділік құралдары;
− оған мүмкіндік беретін жағдайларды жасау;
− өз және бөтен сезімдерді сезіну;
Осындай мақсатты қызмет нәтижесінде жасөспірімде салауатты құндылықтар мен қоршаған ортаға деген салауатты қарым-қатынас қалыптасады. Сонымен қатар, тәрбиеленушілер өз пікірін білдіру және қорғау, өзінің артықшылықтары мен кемшіліктерін сезіну, оларға сындарлы қарау, өз әлсіздіктерімен күресу дағдыларын меңгереді. Басқаша айтқанда, оң даралық қалыптасады құндылық қондырғылармен жабдықталады.Балалар мен жасөспірімдердің темекі шегу соңғы уақытта кең тараған және қазіргі өмірдің ашық талқыланатын құбылысына айналды. Қоғамда темекі шегудің алдын алу – мектептің маңызды міндеті екенін түсінеді. "жасарту" темекі шегудің мәселелері бұлжытпай жүреді.
Білім беру саласындағы мамандардың пікірі бойынша қазіргі заманғы жағдай білім беру мекемелерінің федералды тұжырымдамада айтылған қағидаттарды ескере отырып, нашақорлықтың алдын алу бойынша жұмыс жүйесін құруға ұмтылысын көрсетеді. Кері көшу алдын алу стратегиясына бағытталған.
Білім беру ортасында психо-белсенді заттарды теріс пайдаланудың алдын алу тұжырымдамасында алғашқы алдын алудың стратегиялық басымдылығы оң алдын алу жүйесін құруды қарастыру керек деп атап көрсетіледі ,проблеманы және оның салдарын сипаттауға емес, әлеуетті денсаулық проблемаларының туындауынан қорғайтын фактор – психика мен жеке тұлғаның ресурстарының негізі мен ашылуы, жастарға қолдау көрсету және өзінің өмірлік мақсатын іске асыруда көмек көрсету.
Жасөспірім жас жасөспірім дамуының ең қиын кезеңдерінің бірі деп санайды. Қиындықтар қазіргі қалыптасқан әлеуметтік өмір жағдайларымен тереңдеуде. Журналында "Вопросы психологии" Д. И. Фельдштейн жазады, өсіп келе жатқан адамдар неғұрлым қиын жағдайға әсер етті, өйткені балалар мен жасөспірімдер жасына тән даму қарама-қайшылықтары қазіргі күрделі әлеуметтік ахуалда айтарлықтай күшейтті, ол жасанды кідіріске алып келеді жеке басының дамуымінез-құлқындағы ауытқулар, жоғары мазасыздық артады.
Темекі шегудің алдын алу бойынша әлеуметтік-педагогикалық қызметтің ерекшеліктері.Объектінің жас ерекшеліктеріне байланысты (ол бағытталған) профилактикалық жұмыстың баланың жасына сәйкес келетін екі деңгейі болады.Алдын алу жұмысын мүмкіндігінше ертерек бастау керек, себебі салауатты әдеттерді егу және жаман әдеттеден аулақ болуға тырысу керек. Егер балада салауатты мінез-құлыққа байланысты әдеттер қалыптасқан болса, онда мұндай балалар өзгеріс әрекеттеріне жеткілікті түрде төзімді болады.
Осы айтылғандарға байланысты жасөспірім болып жатқан әлеуметтік үдерістердің мәнін және қазіргі жасөспірімнің жеке айырмашылықтары психологиясын жақсы түсінуі тиіс тәрбиешілердің, тәлімгерлердің, әлеуметтік педагогтардың көмегін қажет етеді. Олардың айтуынша, жасөспірім өз дамуында нашар болды, басқалары жақсы. Бірақ шын мәнінде ол басқаша болды. Бұл жасөспірімнің психологиялық-физиологиялық ерекшеліктерін жан-жақты және мұқият зерттеуді талап етеді. Бұл тұрғыда әлеуметтік педагог жасөспірімге оның тұлғалық қалыптасуына және ересектер әлемінде орын алып жүруге көмектеседі, сәйкестендіруге көмектеседі.
Жасөспірімді зерделеп, жеке-бағдарлы тәсілді, оған сауатты әсер етуді жүзеге асыра отырып, Жасөспірім − тұтас тұлға және кез келген әсер оның психикалық әрекетінің түрлі жақтарына міндетті түрде әсер ететінін ескеру қажет.Бала кезінен ересектікке көшу әлеуметтік дамудың қарама-қайшы тенденцияларының көрінуімен тез өтеді.
Жасөспірімнің психикалық дамуында негізгі рөл айналасындағылармен қарым-қатынастың белгіленген жүйесіне жатады. Бұл әлеуметтік ортада және жасөспірімнің даму бағытын анықтайды. Ол дербестік, әлеуметтік жетілу, өмірде өз орнын табуға ұмтылған.Жасөспірімнің дамуының әлеуметтік жағдайының ерекшелігі – ол ересектермен және жолдастармен қарым-қатынастың жаңа жүйесіне, олардың арасында жаңа орын алып, жаңа функцияларды орындай отырып, енгізіледі.Ата-аналар да, мұғалімдер де, ересектер де жасөспірімнің өсіп келе жатқан сезімін ескере отырып, өз қарым-қатынасын құруы керек.
Егер үлкендер жасөспірімнің өсіп келе жатқан мүмкіндіктері оған құрметпен және сеніммен қараса, оқу-жаттығудағы қиындықтарды және қоғамға пайдалы шындықты жеңуге көмектеседі, жолдастармен өзара қарым-қатынасты орнатуға көмектеседі, сол арқылы жасөспірімнің психикалық дамуы үшін қолайлы жағдайлар жасалады.Жасөспірім қоғамдық-пайдалы қызметтің түрлі түрлеріне кіреді, бұл жасөспірімнің әлеуметтік қарым-қатынас саласын, әлеуметтік құндылықтарды меңгеру мүмкіндігін кеңейтеді. Осы уақытта тұлғаның адамгершілік қасиеттері қалыптасады.
Оқу - жаттығу жасөспірімнің басты ісі болып қалса да, оның психикасындағы негізгі іс-әрекеттер жас ерекшеліктерінің басым қажеттіліктерін-құрдастарымен қарым-қатынас жасау қажеттілігін және өзін-өзі бекіту қажеттілігін барынша қанағаттандыратын қоғамдық пайдалы іс-әрекеттермен байланысты. Қажеттіліктерді қанағаттандыра отырып, Жасөспірім табиғат пен қоғамның әр түрлі құбылыстарына көзқарасты қалыптастырады, моральдық құндылықтарды, мінез-құлық ережелерін меңгереді. Жасөспірімді азамат ретінде тәрбиелеу резервтері қоғамдық пайдалы қызметпен байланысты.Жасөспірімнің психикалық дамуына, оның мінез-құлқына, ең алдымен өзінің барлық іс-әрекеттері мен іс-әрекеттеріне бағдарланатын жолдастардың пікірі елеулі әсер етеді. Жасөспірімдер қызметке, мінез-құлыққа, мұғалімдердің жеке басына жоғары талаптар қояды, оларды үнемі бағалайды. Осы бағалау пікірінің негізінде жасөспірім мұғалімдерге өз қарым-қатынасын қалыптастырады.
Жасөспірімдермен жұмыс істеу кезіндегі қиындықтар жас ерекшелігіне байланысты: жоғары қозу, жүйке жүйесінің салыстырмалы тұрақсыздығы, ағзадағы тез өтетін өзгерістер, жоғары талаптану, мүмкіндіктерді қайта бағалау, өзін-өзі сенімділік және т.б. жасөспірімде өсіп-жетілуіне қарай өзін-өзі бөлу сипаты мен ерекшеліктері, қоғамды қабылдау, қоғамдық байланыстардың иерархиясы, оның себептері мен олардың қоғамдық қажеттіліктермен барабар дәрежесі өзгереді.
Жасөспірім қоғамдағы белгілі бір "орын" мәселесін ғана емес, сонымен қатар қоғамдағы өзара қарым-қатынас мәселесін де шешеді, өзін қоғамда және қоғам арқылы анықтайды, яғни тұлғалық өзін-өзі анықтау міндетін, әлеуметтік-мәдени құндылықтарға қатысты белсенді ұстанымды қабылдау және сол арқылы өзінің өмір сүруінің ой-өрісін анықтау. Д. И. Фельдштейннің зерттеулері көрсеткендей, әлеуметтік жетілудің белгілі бір деңгейі жасөспірімнің зияткерлік дамуынан озады.
Жас арқылы көрінетін жасөспірімдер қауымдастығына кіруінің арқасында, жасөспірім тұтынушыға айналады, заттарды тұтыну оның өмірінің мазмұнына айналады. Жеке иелікке заттарды сатып ала отырып, ол өз көздерінде және құрдастарының көздерінде құндылыққа ие болады.Жасөспірімдер адамның кемістігі мен әлсіздігіне оңай қарайды, нәтижесінде қандай да бір тәуелділік көзіне тез қосылады [53].
Жасөспірімдердің темекі шегуге тартылуына ықпал ететін тәуекелдің жас факторларын анықтаймыз:Жасөспірімдер кешені. Жасөспірімдер кешені деп жасөспірімдер жасындағы айқын көрінген ерекшеліктер түсініледі. Жасөспірімдер кешені алаңдаушылықпен, жасөспірімнің көңіл-күйдің күрт ауытқуына бейімділігімен, меланхолиямен, импульсивтілікпен, негативизммен, шиеленістікпен және сезімнің қарама-қайшылығымен, агрессивтілікпен сипатталады. Жасөспірімдік жастағы психологиялық ерекшеліктерге көңіл-күйдің ауытқуы, пікір мен пікірлердің үзілді-кесілді болуы, жасөспірімнің басқалармен мойындалған және бағаланған болу ниеті, көрсетілген тәуелсіздікпен ұштасқан, беделдермен күрес және кумирлердің құрметтелуі жатады.
Жасөспірімнің өзімшілдігі адалдықпен және өзін -өзі өлтірумен қатар көрінеді. Басқа адамдарға дөрекілік пен беймәлімсіздік көрсету өз ренессимизмімен, үміттердің тербелістерімен – жарқын оптимизмнен ең ақымақ пессимизмге ұштасады. Жасөспірімнің басқа сыртқы келбетін, қабілетін, Күшін, іскерлігін бағалауға сезімталдығы артығымен, шамадан тыс сыншылығымен, ересектердің пікірлеріне елемеушілікпен ұштастыра отырып өршиді. Жасөспірім үшін тән үйлесімі сезім . Мойындау тәуелсіздікті ақтаумен қатар, ал жалпы қабылданған ережелерден бас тарту – кездейсоқ кумирлерді құрметтей отырып көрінеді.
Жасөспірімнің сезімтал қиялын құрғақ даналықпен ұштастырады. Жасөспірім философиялық жалпылауға ұмтылады, оған психиканың ішкі қарама-қайшылықтары, таңу деңгейінің белгісіздігі, шеткі ұстанымдарға бейімділік; ойлау эгоцентризмі және теориялауға бейімділік тән. Рөлдердің шатасушылығына қарсы ұқсастығы, белгісіздік, уақытша перспективаның бұзылуы. Жасөспірім оппозициялық дайындықпен, бағалаудағы максимализммен, қорғаншылықты көтере алмаушылықпен, оянатын сексуалды байланысты уайымның көптүрлілігімен, көңіл-күйдің толқуымен сипатталады.
Я. Гилинский, И. Гурвич, М. Русаковтың пікірінше, жасөспірімдер тәуелділігі жалпы заңдылықтарға бағынады – жасөспірімдерге тәуелділік үшін ешқандай ерекше себептер жоқ. Алайда, әлеуметтік-экономикалық теңсіздік, әртүрлі топтарға жататын адамдарға қол жетімді мүмкіндіктердің теңсіздігі жасөспірімдер мен жастарға қатысты өзгеше көрінеді.
Әлеуметтік ұстаным. Әлеуметтік ұстаным. Үнемі өсіп келе жатқан қажеттіліктер мен оларды қанағаттандырудың тең емес мүмкіндіктері арасындағы қайшылықтар жасөспірімдер мен жастарға қатысты ерекше өткір сипатқа ие болады. Дене, зияткерлік, эмоциялық күштердің қарқынды дамуы, ересектер әлемінде орнығу ниеті, әлеуметтік жетімсіздігіне, кәсіби және өмірлік тәжірибесінің жоқтығына, біліктілігінің төмендігіне, демек жасөспірімнің жоғары емес мәртебесіне қайшы келеді, жастар оқыту және еңбек жағдайларына, тұрғын үй жағдайларына, өзін шығармашылық қызметте көрсету мүмкіндіктеріне қанағаттанбаған. Бұл қанағаттанбаушылық жастардың "қырсықтығымен" емес, объективті мән-жайлармен түсіндіріледі.
Топтардың әсері. Өзін-өзі бағалау мен оның жеке басын қоршаған адамдардың бағалауы арасындағы қайшылықтар жасөспірімді өзін-өзі құрметтеуге деген қажеттілікті қанағаттандыруға ықпал ететін топты іздеуге әкелуі мүмкін. "Өзін - өзі бағалау социумда тірек таппаған жағдайда, оның мінез-құлқы басқалармен ғана теріс бағаланғанда, құрметтеуге деген қажеттілік іске асырылмаған жағдайда жеке ыңғайсыздық сезімі дамиды. Жеке тұлға оны шексіз ұзақ шығара алмайды, жасөспірім қалыптасқан жағдайдан шыға алмайды.Оның өзін-өзі бағалауы әлеуметтік кеңістікте барабар тірек табуы тиіс. Бұл проблеманы шешудің кең тараған жолдарының бірі жасөспірімнің өзін-өзі бағалауына барабар немесе одан да асып түсетін жеке тұлғасының сипаттамасы топқа ауысуы болып табылады. Жасөспірімнің өзін-өзі бағалауы тұлғаның сыртқы әлеуметтік бағалау кеңістігінде барабар тірек алады».
Жалпы білім беретін мектеп жағдайында жоғары сынып оқушыларының темекі шегуінің алдын алу. Мектептерде профилактикалық іс-шаралардың қаншалықты белсенді және сапалы өткізілуіне қарамастан, балалардың болашағы туралы негізгі қамқорлық ата-аналардың қолында жатыр. Сізге ұрысуға және жазалауға болады, қалта ақшасын жұмсауына тыйым салуға және бақылауға болады.
Әлдеқайда дұрысы-асығыстық танытпау керек. Ал бұл үшін балаңызға барынша ақпарат беру керек. Нотацияны оқымаңыз, темекі шегу сияқты жағымсыз құбылысқа дұрыс көзқарасты алдын ала қалыптастыру.
Сіздің ұлыңыз немесе қызыңыз темекі шегудің белсенді және пассивті зияны туралы барлық шындықты білу қажет.Жоғары сынып оқушысына еліктегісі келетін фильмдер мен сериалдардың сүйікті кейіпкерлері экранда темекіні ұстап, өмірде барлығы салауатты өмір салтын жүргізіп, спортпен шұғылданатынын түсіну керек. Жоғары сынып оқушысына темекі шегуден гөрі пайдасы әлдеқайда көп спорттың қандай да бір түрімен айналысуға көмектесу қажет.Құрдастарымен танысу және қарым-қатынас кезінде әрқашан олардың қысымында болмауын және өз пікірін ұстану қажет екенін түсіндіру қажет. Компания үшін темекі шегудің мүлдем қажеті жоқ екенін түсіндіру. Темекі үшін қаржылық шығындарды есептеңіз. Содан кейін талқылаңыз, бұл ақшаны өзіңіз үшін жағымды нәрсеге жұмсаған жақсырақ екенін түсінесіз. Темекі шегудің алдын алуды бала бақшадан бастап, балада өмір құндылықтарының қалыптасуы, түрлі құбылыстарды қабылдау кезінде жүргізу қажет. Балаға мектепке келіп, жоғары сынып оқушыларының немесе тұрмысы нашар отбасынан шыққан балалардың әсер етпеуі және темекі шегуге тырысу үшін ерте жастан темекі шегуге теріс көзқарасты қалыптастыру маңызды.
Дәрігерлер,мемлекеттік органдар, оқу және білім беру институттары, әлдеқашан дабыл қағуда.қалың Темекі шегудің алдын алудың барлық негізгі бағыттары бойынша әр түрлі деңгейде белсенді және тұрақты іс-әрекеттер қажет:
БАҚ-ты тарта отырып, темекі шегуге қарсы насихаттаудың кең шараларын өткізу;
темекі шекпейтіндерді шылым шегуден бас тарту үшін көтермелеу бағдарламаларын әзірлеу;
темекі шекпейтіндердің енжар темекі шегуін төмендету үшін қоғамдық орындарда еркін темекі шегуге тыйым салу;
Өкінішке орай, біздің мектептерде темекі шегудің алдын алу әдістері тек ақпараттық сипатқа ие. Сондықтан қоғамдық медициналық ұйымдар мен ата-аналар комитеттері тарапынан бақылау қажет: темекі шегудің алдын алу тәсілдері қадағаланып, нәтиже беруі тиіс. Оқу орындарында мұндай іс-шараларды өткізу өрт немесе табиғи апат кезінде қызметкерлерді жаттықтыру сияқты жүйелі болуы тиіс.
Мектептерде темекі шегудің зияны туралы арнайы сабақтар ұйымдастыру қажет, олардың ішінде жасөспірімдер шылым шегуді бастау оңай керектігін түсінуі керек, ал лақтыру өте қиын. Педагогтердің міндеті- темекі шегуден бас тарту үшін таңдау жасауға көмектесу. Жоғары сынып оқушылары арасында темекі шегудің таралуы: ұл балалар арасында 30% және қыздар арасында 20% құрайды. 11-12 жасынан бастап темекі шегуге баулу мектеп бітіруге денсаулық деңгейін төмендетуге итермелейді, оқушылардың табысты оқуы мен жұмысқа қабілеттілігіне әсер етеді.
Сондықтан орта және жоғары сынып оқушылары арасында алдын алу жұмысы қажет. Оқушыларға арналған алдын алу бағдарламасының мақсаты-темекі шегудің алдын алу немесе темекіге кешірек уақытқа тартуды болдырмау, сондай-ақ темекі тұтынудың санын одан толық бас тартқанға дейін азайтуға ықпал ету. Мінез - құлықты қалыптастыру бірқатар кезеңдерден тұрады: хабардар болу (білім деңгейі) - мотивация (ұстаным, наным) - дайындық дағдылар (әдеттер) – мінез-құлық. Педагогтің міндеті-ағзаның физиологиялық жүйелерінің стимуляторы ретінде темекі шегу туралы мифтерді ашу, темекі түтінінің адам өмірінің әр түрлі жіктеріне теріс әсер ету механизмдерін ашу. Жасөспірімдермен жұмыс кезінде келесі сәттерді ескеру қажет: "темекі шегу денсаулыққа қауіпті" деген сөздер нәтижесіз емес, өйткені балалар барлық жерде темекі бар адамдарды көреді (үйде, көшеде, қоғамдық орындарда), яғни балаларға өздері жағымсыз мысал келтіретін ересектердің сөздері мен мінез-құлықтары арасында қарама-қайшылықтар бар. Демек, оң мысалдарға назар аудару керек. Көптеген оқушылар үшін "темекі шегу" тақырыбы қызығушылық танытпайды. Кейбіреулер үшін-себебі олар темекі шегеді, ал басқалары үшін-шылым шегуге деген қалыптасқан қарым-қатынасқа байланысты. Жасөспірімдерді олардың түсініктерінің дұрыс еместігін тек ғылыми фактілерді, өмір сүру жағдайларын, әдеби және тарихи мәліметтерді келтіре отырып ғана жеуге болады. Балама ұсынусыз темекі шегудің зияны туралы айту тиімсіз [54].
Білім беру мекемесінде жасөспірімдерде темекі шегудің алдын-алу
бағдарламасының жобасы.
Қорытынды
Дипломдық тақырып «Жасөспірімдерде темекі шегуді әлеуметтік-педагогикалық алдын алу шаралары». Бұл дипломдық жұмысымызда, жасөспірімдер арасында темекі шегудің алдын алу – әлеуметтік педагогтардың, дәрігерлердің, ата-аналардың күш-жігерін біріктіретін және жасөспірімдер үшін салауатты өмір салтын қалыптастыруды қамтамасыз ететін және әлеуметтік мінез-құлықтың тұрақты стереотипін қалыптастыратын арнайы ұйымдастырылған әлеуметтік-педагогикалық үдеріс екеніне көз жеткіздім. Балалар мен жасөспірімдердің темекі шегу проблемасы қазіргі уақытта өте күрделі мәселе болып тұр. Осы зерттеу барысында ересектермен салыстырғанда, бала ағзасының жеткілікті тұрақты және күшті қалпына келтіру механизмдерінің жоқтығына, темекі заттарының әсерінен оның ағзасы аз қорғалғанына көз жеткізуге болады.Жасөспірімдердің темекі шегу, бірінші кезекте, жүйке және жүрек- қан-тамыр жүйелеріне әсер етеді. 12 – 15 жас, олар қазірдің өзінде шағымданады, ентігу физикалық жүктеме. Көп жылдық бақылаулар нәтижесінде Француз докторы Декалзне жүз жыл бұрын тіпті кішкентай темекі шегуші балаларда аз қаназдықты және ас қорыту бұзылысын тудырады деген сенімге келді. Жасөспірімдер темекі шегуден бастап, оны ересектерден жасыруға ұмтылады.Әдетте жасөспірімдер темекіні немесе папиросты соңына дейін шегеді, ал белгілі болғандай, ағзаға темекінің улы компоненттерінің ең көп мөлшері түседі. Темекі шегу оқушының үлгеріміне кері әсер етеді. Үлгермейтіндер саны темекі шегетін сыныптарда өседі. Оқушылардың темекі шегу олардың физикалық және психикалық дамуын баяулатады. Денсаулық жағдайы жан - тәнімен айналысу түрін таңдауға, табысқа жетуге мүмкіндік бермейді (мысалы, жас жігіттерге ұшқыштар, ғарышкерлер, спортшылар, балерин-қыздар, әншілер және т.б. болу) темекі шегу мен оқушы сыйыспайды. Мектеп жылдары –бұл физикалық және ақыл-ой өсуінің жылдары. Дене барлық жүктемелермен күресу үшін көп күш қажет. Мектеп жасында меңгерілген дағдылар, әдеттер, ең берік. Балалар, жасөспірімдер темекі шегумен танысып, темекі шегуді бастаса, соғұрлым оған тез үйренеді. Алдағы уақытта темекі шегуден бас тарту қиын болады.Осылайша, темекі шегу оқушылар арасындағы ең өзекті мәселелердің бірі. Құрдастарының қалыптаспаған санаға әсері өте үлкен болғандықтан, алаңдаушылық үшін себептер көп. Өскелең ұрпаққа ата-аналар тарапынан да, мұғалімдер, әлеуметтік педагогтар тарапынан да көп көңіл бөлу қажет.Жасөспірім шағында темекі шегудің себебі - бұл олардың өздерінің тәуелсіздігі мен тәуелсіздігін көрсету үшін, өздерін қорғауға деген ұмтылысы. Бірақ егер жасөспірім өзін қоғамға растатуды қаласа және басқалардан мұндай құрметтеуді қажет етсе, бұл психологиялық проблемалардың болуы туралы белгі. Бұл жаман әдеттермен күресудің ең жақсы жолы - дене шынықтыру және спорт, ерік-жігер мен мінезді тәрбиелеу болып табылады.
Темекіге тәуелділікті болдырмауға бағытталған, салауатты өмір салты үшін маңызы зор, әлемге әйгілі көзқарастар мен пікірлерді қарастырып қостық.Темекі тарту әдеті күрделеніп бара жатқаны баршамызға аян. «Оқытушылардың» өздері, үйдегі отбасы мүшелерінен бастап кино жұлдыздары мен атақты адамдарды қосқанда, яғни ересектер болып отыр бәрі дерлік темекі шегеді. Тіпті біздің балаларымыз үлгі алар ұстаздар мен дәрігерлер де темекі тартуға әуес. Біз балаларымызға олардың темекіден аулақ болғанын қалайтынымызды айтамыз, алайда өзіміздің іс-әрекетіміз айтқан ақылымызмен сәйкес келмейді − өзіміз балаларымыздың алдында темекі тартып тұра береміз. Сонымен қатар темекі жарнамаларының ролі жастарды темекіге әуестендіруге әсер етеді. Темекі теледидар экрандарынан немесе журнал беттерінен көрінсе, жастардың түсінігінде темекі тарту – сән, қызықты, көз тартатын әрекет ретінде түсінік қалыптастырары сөзсіз. Шынында да ойланып қарасақ, адамдардың көпшілігі темекіні жас кезінде қызығып тартады екен, яғни жасөспірім кезі мен бозбала кезінде ересектеу көріну үшін тартады. Сол себепті де темекімен күрес мәселесі денсаулық сақтау барқармасы үшін де өзекті мәселе болып отыр. Дамыған және дамушы елдердің денсаулығына зор қауіп төндіріп отыр. Әрине, халық темекінің адам ағзасына, денсаулығына зиянды екенін біледі, бірақ көпшілігі қаншалықты зиян екенін біле бермейді. Темекіні ұзақ тартатын адамдардың темекіге жоламайтындарға қарағанда өлімге жақындығы 3 есеге артық. Статистика бойынша: обыр ауруынан қайтыс болғандардың 30% - ын осы темекімен байланыстырады, өкпе обырынан қайтыс болғандардың 87% - ы да темекіге құмар адамдар арасынан болады екен, осы темекі салдарынан 25%-ы ЖҚА (жүрек-қантамыр ауруының) дамуына шалдығады екен.Кейде адамдар қандай темекі тартып тұрғанына, күніне қаншалықты дана темекі тартатынына мән бермейді, оларға ең бастысы түтін шығарып темекі тарту үрдісінің өзі қызық сияқты. Көбінесе темекіні біреумен сөйлесіп тұрғанда «компаниямен бірге» тартады.Ішімдікке, нашақорлыққа тәуелділік сияқты темекі де өзіне адамды тәуелді етеді.
Дәрігерлер осы темекі тарту тәуелділігіне әсер ету әдісін тапты. Емдеу барысында психикалық сфера маңызды болғандықтан, адамның ең бірінші темекіні тастағысы келетін ниеті болуы керек.Біздің қаламызда да темекі тартумен күрес қолға алынып отыр. Қазіргі таңда Парламент мәжілісінде халық денсаулығы туралы ҚР кодексіне өзгерістер мен толықтырулар жасау жайлы жұмыстар жүргізілуде. Қоғамдық жерлерде темекі тарту жазасы туралы жаңалықтар енгізу қолға алынып отыр. Сонымен қатар көптеген жол апаттарына себеп болатыны ескеріп, көлік жүргізіп келе жатқан автожүргізушелірге темекі тартуға тыйым салуды ұсынады.Медицина саласы да осы темекі тарту мәселесіне салғырт қарап отырған жоқ. Облыстық наркологиялық диспансерде темекі тартуды қойдыратын кабинет ашылды. Темекіні қойғысы келген кез келген азамат мамандардың көмегіне жүгіне алады.Темекіге қарсы белсенді науқанға қарамастан, салауатты өмір салтын насихаттауға және бірқатар тыйым салуларға қарамастан, жасөспірімдер темекі шегушілердің ең белсенді тобы болып қала береді. Тек жас жігіттер ғана емес, сонымен бірге қыздар да темекі шегеді. Олардың барлығы темекі шегудің, темекі шегудің денсаулығы мен өндерінің солып қалуларына әкелетін бірақ қалпына келтірілмейтін залал туралы жақсы біледі, бірақ әлі де темекі шегеді. Соңғы статистикалық мәліметтерге сәйкес қазіргі заманғы балалар 10 - 12 жастан бастап алғашқы темекісін шегетін болады. Көптеген факторларға байланысты балалар мен жасөспірімдер темекі тартуға тырысады. Бірақ, темекі шегу балалардың хоббиіне айналуын, ең алдымен, ересектерді кінәлау қажет. Өйткені, олар барлық жерде темекі шегеді. Ересектер көшеде, темекі шегуге болатын барлық жерлерде шегеді. фильмдерде, билбордтарда, фотосуреттерде, концерттерде темекі, темекі шегетін ересектерді көруге болады. Егер баланың ата-анасы темекі шегетін болса, ол жақында осы зиянды әдетке қызығушылық танытатыны таңқаларлық емес. Барлық ересектер, әсіресе олардың ата-аналары, балаларға үлгі болып табылады. Сондықтан ең алдымен ересектерді, яғни ата - аналарын темекі шегуден бас тартқызу керек. Өскелең ұрпаққа ата-аналар тарапынан да, мұғалімдер, әлеуметтік педагогтар тарапынан да көп көңіл бөлу қажет.
Алдын алу шараларын бесінші сыныптан бастап әр мектепте өткізу маңызды деп санаймыз. Мүмкін, болашақта адамдардың темекі шегуінің саны төмендейді. Темекі шегуге қарсы күресті нығайту жөніндегі шараларды тікелей ата-аналардың өздері жүргізуі тиіс, өйткені бұл осы алдын алу шарасын айтарлықтай толықтыратын болады.
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі:
Маринова Ю Никитина А.А Агаджанян, Власова, Ермакова. «Основы физиологии человека» . «Возростная физиология» 2009.
Рахметова А. Темекі - баяу өлім / Рахметова А // Жас – Ай. – 2012.
Имангалиев А.С. Валеология (учебник). – Алматы: Рик 2014
Жатқанбаев Ж.Ж. Валеология. (кітапша). – Алматы: Атамұра, 2012.
Сағымбаев Ә.Ү, Ақмырзаев М.М. Валеология //Машықтану жұмыстарының сипаттамасы. – 2013.
Б. Жусупов Г.Алимбекова. Курение как социальная проблема в Казахстане. Из сб. Образ жизни и здоровье населения(отв.ред. Х.Хаерпфер, Д.Ротман, С. Туманов –2010.
Выготский Л.С. Психология подростка: хрестоматия / Л.С. Выготский: сост. Ю.И.Фролов – М. Просвещение,2000.
Соловов, А. В. Навыки жизни. Программа ранней профилактики химической зависимости для детей 9–12 лет / А.В. Соловов. – М.: Изд–во: НМЦ «ДАР» им. Л. С. Выготского, 2005. – 345с.
Овчарова, Р. В. Практическая психология в начальной школе / Р. В. Овчарова. – М.: ТЦ Сфера 1998. – 100с.
Коробкина, З. В. Профилактика наркологической зависимости у детей и молодежи : Учебное пособие для студентов высших пед. учебных заведений / В. А. Попов. – М.: Изд. Центр " Академия", 2002. – 286с.
Короленко Ц. П. Аддиктивное поведение. Общая характеристика и закономерности развития // Обозрение психиатрии и медицинской психологии имени В. М. Бехтерева. 1991, N 1. С. 8–15.
Холмс. Д. А. Анормальная психология / Д.А. Холмс. – СПб.: Питер, 2003. – 307с
Каримова С,Темекі шегу балалар мен жасөспірімдер арасында өрши түсуде! Каримова С. // Отбасы және балабақша.–2013.№12(144).
https://kk.wikipedia.org/wiki/%D0%A2%D0%B5%D0%BC%D0%B5%D0%BA%D1%96
https://www.nicorette.ru/informacia-i-soveti/posledstviya-kureniya
Женева. Рекомендации по мониторингу табачной эпидемии и борьбе с ней – Всемирная Организация Здравоохранения, 2008.
Имангалиев А.С. Валеология (учебник). − Алматы: Рик 1999.
Ф.С. Қабыкенов. «Еще раз о вреде курения» 2010.
Бакалеева С. Твоя последняя сигарета / С. Бакалеева М.: Профиль - 2013. - 110 с. 5. Бойко В.М. Как бросить курить / В.М. Бойко - Ростов-на-Дону:Феникс,2010.
Макеева А.Г. Все цвета, кроме черного: семейная профилактика наркотизма: книга для родителей, 2009.
Б. Жусупов, Г.Алимбекова Курение как социальная проблема в Казахстане. Из сб. Образ жизни и здоровье населения новых независимых государств (отв.ред. Х.Хаерпфер, Д.Ротман, С. Туманов – Мн.:2008.
Сағымбаев Ә.Ү, Ақмырзаев М.М. Валеология (Машықтану жұмыстарының жинағы)2001.
Александров А.А. Профилактика курения: роль и место психолога / А.А. Александров В.Ю. Александрова // Вопросы психологии. – М., 2004.
Балашова Т.П. Некоторые социально психологические аспекты вовлечения подростков в употребление психоактивных веществ / Т.П. Балашова // Актуальные вопросы психоатрии и наркологии. 2005.
Драгунова Т.В. Подросток. / Т.В. Драгунова - М.: Знание, 2008.
. – Харьков, 2010 С. 96-100 Сағымбаев Ә.Ү, Ақмырзаев М.М. Валеология (Машықтану Жұмыстарының сипаттамасы). 2008.
Гилинский Я.И. Социология девиантного поведения как специальная социологическая теория / Я.И. Гилинский // Соц. исследования 2000.
Профилактика и освобождение от табакокурения детей и подростков: Сборник авторских программ и практических рекомендаций для средних учебных заведений/ Винда О.В. и др Журавлева Л.А. Факторы и условия наркотизации молодежи / Л.А. Журавлева // Социологические исследования 2009.
Руденко Е.И. Наследство Жана Нико. – М., 2010 С.84-90 18 Коробкина З.В., Попов В.А. Профилактика наркотической зависимости у детей и молодежи: Учеб. пособие для студ. высш. пед. учеб. заведений. – М.: Издательский центр "Академия", 2012.
Александров А.А., Александрова В.Ю. Профилактика курения: роль и место психолога // Вопросы психологии. – М., 2009. №4. –С. 35-42. 13 Фрейд З., Три очерка по теории сексуальности.
Князев Ю.Н. Профилактика злоупотребления подростками психоактивных веществ и зависимость от них / 1998.
Заикин. И. Спасибо, не курю! / Заикин И., Никитин А. // Вестник психосоциальной и коррекционной работы.- 2006.
Мудрик А.В. Социализация и смутное время. – М.: Просвещение, 2007. – 96 с.
Хриптович В.А. Проективная методика «Мое письмо курящему подростку» в психопрофилактической работе психолога. – Мн., 2010. – Ч.2. – С. 187-192.
Ситуация, связанная с курением табака в России. Пассивное курение. Лечение табачной зависимости: Материалы конференции, посвященной Всемирному Дню без табачного дыма. – 31 мая 2013. – М., 2001.
Лебедева Н.Т. Школа и здоровье учащихся. – М.: Прогресс, 2008. – 96 с.
Кузнецов П.А. Социальная реклама. – М.: Юнити-Дана, 2010. – 176 с.
Кон И. С. Психология старшеклассника / И. С. Кон - М. : Педагогика, 2008.
Мухина В.С. Возрастная психология: феноменология развития, детство, отрочество: учебник для студ. ВУЗов / Мухина В.С. [и др.] – М. : Педагогика, 2000.
А.М.Панов,Е.И.Холостова. О вреде курения: метод. Материалы в помощь лектору / Отв. редакторы– М., 2007.
Обуховский, К. Психология влечения человека / К. Обуховский –М. : Знание,2001.
Нұрғазина К, Темекі түтіні – улы заттар жиынтығы . [Текст]/ − Нұрғазина К // Химия мектепте. – 2011. С.2011
Сәдуақасов Н Көрге жетелейтін көк түтін [Текст] : Денаулық /Сәдуақасов Н // Жас қазақ. – 2011. – 6 маусым
Тілеубергенов Ш Әйелдер арасындағы шылымқорлық хақында [Текст] : өзекті мәселе / Тілеубергенов Ш // Денсаулық. – 2011. – №6. – 4-5
Дәулетқалиева С,Темекі және оның ағзаға тигізетін зиянды әсерлері [Текст]:Денсаулық/Дәулетқалиева С // алеалогия. – 2011.
Өтеева Д.Темекі шегу сән бе әлде...? [Текст] : тәрбие сағаты / Өтеева Д //Қазақ әдебиеті және мемлекеттік тіл. – 2012.№2. – б.11-12
Мылтықбаев Е,Темекі шегудің тигізер зияны [Текст] /Мылтықбаев Е // Бала тәрбиесі. – 2012 №10 –б.42-44
Айдарқызы А.Темекіні тастаңыз....[Текст] /Айдарқызы А // Түркістан.-2012.18 қазан.
Жамбулова И.Зиянды әдеттерден аулақ болайық [Текст]: темекі,ішімдік,есірткі,ЖҚТБ(СПИД)Жамбулова И //Сынып жетекшсі. – 2012.
Илдебаева С.Темекі мен алкагольдің адам ағзасына әсері [Текст]/Илдеаева С. //Мектептегі сыныптан тыс жұмыстар.– 2013.№10(106).
Қосымша А
Лекция
Сауалнама
Сынып
сағаты
Диспуттар
викториналар
Психалогиялық
тренингтар
Қожаберген
жырау атындағы № 6 мектепте жасөспірімдер
арасында
темекі шегуді әлеуметтік
алдын алуды ұйымдастыру нысандары
Көрнекі
үгіт (
стендтар,плакаттар)
Құқық
қорғау органдарының денсаулық сақтау
мамандарымен кездесу
Ұжымдық
шығармашылық істер
парақ
шығару
Плакаттарды
қорғау
Ақпараттық-ағартушылық
жобалар
Жеке
әнгімелесулер Демалыс
кезінде мектеп жанындағы лагерь
ұйымдастыру СӨС
сабақтары Бейнероликтерді
көру және талдау Үйірмелер
мен спорт секцияларына тарту
Қосымша Ә
Тест.
«Темекі жайлы білімдерін анықтау».
Нұсқаулық: «қымбатты оқушы!» Сізге темекіге деген тәуелділік мәселесіне сіздің көзқарасыңызды толық ұсынуға көмектесетін сұрақтар тізбесіне жауап беруіңізді ұсынамын. Сұрақтарды мұқият оқып, жауап нұсқасын жазыңыз.
Таңдалған позиция сіздің осы мәселеге жеке көзқарасыңызды барынша толық көрсетуі маңызды. Қатысу үшін алдын ала алғыс айтамыз.
Өзіңіз жайлы айтып кетсеңіз:
Жасыңыз,жынысыңыз_______________________________________________
Темекі жайлы әнгімелесуге қарсы емессізбе?_________________
Сауалнама ононимдік түрде болады.
1.Темекінін зияны жайлы білесізбе?
а) иә
б) жоқ
2. Темекі шегіп көрдіңізбе?
а) иә
б) жоқ
Шегіп көргеніз болса неше жастан бастап?__________
3.Сіздің ойыңызша оқушылар қай сыныпта темекі шегуді бастайды?
а) 10 жасқа дейін
б) 10–15 жас
в) 15–17 жас
г) 18 жастан кейін.
4. Оқушылар неге темекі шегеді деп ойлайсыз?
а) достары шеккендіктен
ә) ата-аналары шекккендіктен
б) ағасы немесе әпкесі шеккендіктен
в)өзінін имиджін өзгерткісі келгендіктен
г)үлкен болып көрінгісі келгендіктен
д)жарнама,киноларда көрсеткендіктен
е)басқасы_______________________________________________________
5.Достарыңыз темекі шегедіме?
а) иә
б) жоқ
6. Сіздің отбасыңыздың бір мүшесі темекі шегедіме?
а) иә
б) жоқ
7.Үнемі темекі шегудің себептері не деп ойлайсыз?.
а) әдет
б) «ортаға ену үшін»
в) үлкен көріну үшін
8. Маманнан кеңес алғыныз келеді ме?
а) иә
б) жоқ
9. Темекі қандай зиянды салдарға әкеп соғатынын білесіз?
а) денсаулыққа зиянын тигізеді
б) білмеймін
в) ағзаға зиянын тигізбейді
10. Сіз темекіні адамдар мүлдем шекпегенін қалайсызба?
а) иә
б) жоқ
в) бәрібі
Қосымша Б
«Сіз темекі туралы не білесіз?»
Сауалнама сұрақтарына жауаптар:
Иә. Ең бастысы – алдын алу. Шылым шегудің зияны туралы көңілге қонымды дәлелдер, түсінікті ақпарат, салауатты өмір салтының құндылықтары.
Иә. Никотинге үйрену өте аз. Ол мидың қызметіне әсер етеді.
Жоқ. Дене жаттығулары шылым шегуден келетін зиянды бәсеңсітпейді. Никотинді зиянсыз ету бауырда, сондай-ақ өкпеде және бүйректе жүреді. Никотин және басқа зиянды заттар тартылған бір темекіден кейін 10-15 сағат өткен соң кіші дәретпен шығарылады.
Иә. Шылым шегушінің қасындағы адамдар, әсіресе әйелдер мен балалар тіпті артығырақ зиян көреді (темекі түтіні улылығы бойынша автомобильдің пайдаланылған газынан 4,5 есе артық). Өкпенің рак ауруларынан басқа, оларда тыныс алу органдарының жедел және созылмалы аурулары, сонымен қатар жүрек-тамыр жүйесінің аурулары жиі кездеседі.
Иә. Жасөспірімдердің шылым шегуді бастауының басты себептерінің бірі – үлкен болып көрінгісі келу, еліктеу.
Иә. Күніне бір қорап темекі тартатын адамның өкпесінде бір литр шайыр шөгіп қалады.
Иә. Никотинді жүйелі түрде аз мөлшерде қабылдау темекіге әуестікке, әдеттенуге әкеп соқтырады. Никотин адамның зат алмасу процессіне қосылады және қажеттілікке айналады.
Иә. Шылым шегушілердің көбі тастағысы келеді, бірақ тастай алмайды.
Иә. Өйткені «байқап көру» және құмарпаз темекішіл болудың шекерасы өте нәзік.
Иә. Темекі тарту – біршама қатерлі ісік ауруларының себептерінің бірі.
Қосымша В
Тақырыбы: «Темекі тартқаның - өзіңді құртқаның»
Мақсаты:
-
Жас ұрпаққа “Қазақстан – 2030”
бағдарламасының басты міндеттерінің
бірі – салауатты өмір салтын қалыптастыру
туралы насихаттау, адам денсаулығының
қымбаттылығын, өмір сүру үшін қажеттілігін,
бағалы байлық екендігін түсіндіру;
-
Оқушылардың өмірге, әсіресе адамзат
ұрпағына деген аяушылық сезімін, аурудың
алдын–алуды үйрету, жаман әдеттен
бойларын аулақ ұстауын, оқушының
санитарлық – гигиеналық талаптарға
сай болуын қалыптастыру, дамыту;
-
Еліміздің болашағы жастардың қолында
екенін айта отырып, болашаққа деген
көзқарасын қалыптастыру.
Көрнекілігі:
Түрлі суреттер, бейне жазба, темекінің зиянды жақтарын көрсететін нақыл сөздер, суреттер, мақал-мәтелдер.
Сабақтың әдісі:
1.
Баяндау;
2. Көріністер;
3. Өлең
оқу.
4. Суреттер
салу.
5. Тақырыпты талқылау.
6. Жарыс.
Сабақтың барысы:
І. Оқушыларды түгендеу.
ІІ. Тәрбие сағатының тақырыбын мақсатын хабарлау..
«Темекі тартқаның - өзіңді құртқаның»
Кіріспе бөлімі
Денсаулық – адамның ең қасиетті де құнды, қайталанбас, жоғалса қайта орнына қиындықпен келетін, орны толмас асыл қазынасы. Біз осы жаңа ғасырдан күтер үмітіміз көп. Сондай-ақ қазіргі заманда адам ағзасына тиер залалы да жетерлік. Тірі ағзаға тиер экологиялық үш фактордың әсері осы таңда айтпаса да көзге шыққан сүйелдей болып көрініп тұрғаны анық.
Елбасымыз Н.Назарбаевтың “Қазақстан – 2030” бағдарламасында халықтың салауатты өмір сүруіне қол жеткізу үшін негізгі 3 бағытта күрес жүргізу керек деп атап көрсетті.
1-бағыт. «Темекі шегуді тоқтату»
Салауатты өмір салтының мақсаты - өмір сүрудің мағынасы терең екендігін білдіруде.
Темекі, ішімдік, нашақорлық – адамның жауы. Бұл жолдан аулақ жүру керек. Басты байлық денсаулық екендігіне сіздердің көздеріңізді жеткізгіміз келеді.Олай болса, біздің бүгінгі тәрбие сағатымыз “Темекі тартқаның –өзіңді құртқаның” тақырыбында өтеді. 19 қараша Халықаралық темекі тартудан бас тарту күні.
2. Сайыстың кезеңдеріңмен, шартымен таныстыру. Сыныпты екі топқа бөлу.
I - бөлім. Топтың атын анықтау.
1. «Денсаулық» тобы.
2. «Салауат» тобы.
Салауатты өмір салты деген не?
1.
Спортпен шұғылдану
2. Күн тәртібін
ұстау
3. Жеке бас гигиенасын сақтау
4.
Жаман қылықтардан аулақ болу: Маскүнемдік,
нашақорлық, шылым шегу.
ІІІ. Негізгі бөлім
1. Никотиннің зардаптары
1
- оқушы: Бір данышпан темекі туралы
сұрағанда «мен темекінің үш жақсы жағын
білемін» депті:
Біріншісі, темекі
шеккен адамның үйіне ұры түспейді.
Екіншіден,
темекі шеккен адамды ит қаппайды.
Үшіншіден,
шылымқор жан мәңгі жас болып көрінеді.
Мұны
дәлелдеп беріңіз дегенде:
... Темекі тартқан адам түнімен күркілдеп жөтеліп шығады. Түнде келген ұрылар болса үйде ояу адам бар екен ойлап, кері қайтады. Көп жөтелген адамның белі бүгіліп, ерте таяқ ұстауға тура келеді. Таяқ ұстаған адамнан қабаған ит те жасқанады. Темекіні көп тартқан адам ерте қайтыс болады. Мәңгі жас болып өтеді дегенім осы,- деген екен.
2 - оқушы: Елімізде мектеп жасындағы балаларға ішімдіктер мен темекі сатуға болмайтыны заң болғанымен, бұл тәртіптің сақтала бермейтіндігіне жасөспірімдердің темекі шегуінің өзі үлкен дәлел болмақ. Бұл жөнінде мамандар «заңды күшейту керек, немесе «балалардың темекіге үйір болуы оның бағасының арзандығында» деген сияқты пікір тудыруда.
3 - оқушы: Осы бір зиянды әдет қайдан шыққан?
Үндістер меңдуанаға ұқсас шөпті жандырғанда шыққан түтінді танау арқылы ішке тартып соған мас болған. Олар оны «табако» деп атаған екен. 1560 жылы Француздың әйел патшасы Екатерина Медичиге басының сақинасы ұстағанда дәрі - дәрмек ретінде берілгенде баршаның қызығушылық құмарлығын тудырған. Әуелгіде емдік шөп ретінде қолданылған. Ресейге саудагерлер арқылы келген.
Әр топ Венн диаграммасын толтырады
Венн диаграммасы арқылы темекінің “зияны” мен “пайдасы”
Бейнежазба көрсету.
Көрініс: «Темекінің зияны»
10
– оқушы: Әуес болып шылымға,
Қылыққа
жаман ұрынба.
Жамандық саған
жабысып,
Ісің кетер құрдымға.
Оқушыларына сөзтізбек беріледі.
Сөзтізбек шешу (Денсаулық)
Үндеу.
Құрметті мектеп оқушылары! Біз 4 – сынып оқушылары, барлық мектеп оқушыларын салауатты өмір сүруге шақырамыз.
Егер темекіні тастасаңыз:
24
– сағаттан кейін жүрек талмасы қаупі
азаяды.
2 – күннен кейін дәм мен иіс
сезу жағдайы әдеттегі адамдамен
теңеседі.
3 – күннен кейін тыныс алу
қалыпты жағдайға жетеді.
3 – айдан
кейін өкпе әдеттегіден 30 пайыз артық
жұмыс жасайды.
1 – жылдан кейін жүрек
ауыру қаупі 50 пайызға азаяды.
10 –
жылдан кейін өкпе рагіне шалдығу қаупі
темекі шекпеген адамдікмен теңеседі.
15
– жылдан кейін жүрек пен қан қысымы
ешқашан темекі шекпеген адамдармен
бірдей болады.
Темекі санын күн сайын
азайтып, ақырында ада-күде арылуға
болады. Темекі тастаған соң, оны қайтадан
тартпау керек.
Сабақты қорытындылау.
«Сау дене, азат ақыл, адал көңіл,
Үшеуімен бақытты болады өмір» , «Денсаулық – зор байлық» демекші денсаулығымыздың өзіміздің қолымызда екенін әрдайым есте сақтайық. Сен өз өміріңнің қандай болғанын қалар едің?
PAGE \* MERGEFORMAT 3

Бұл курс Қазақстан Республикасы Оқу-ағарту министрлігімен келісілген