Әбіш Кекілбайұлы

#1 слайд
Тақырыбы: “Әбіш Кекілбайұлы шығармаларындағы тарихи тұлғалар”

1 слайд

#2 слайд
Әбіш Кекілбаевтың шығармаларындағы тарихи тұлғаларды зерттеу мақсатым:  Әбіш Кекілбаев өзінің шығармашылық тұлғасымен де, адамдық болмысымен де, қазақ деген тағдыр-талайы талқыға түскіш “құдайдың сүйген құлының,табиғатын таныта алатын ұлттың сырбаздығы мен тектілігін, кірпияздығын көрсететін Әбіш Кекілбаев еңбектерін зерделеу, еңбектеріндегі тарихи тұлғаларды зерттеу.

2 слайд

#3 слайд
Ұрпақтарды тамсантқан сымбат, нәрі, Ғұмырыңыз тірліктің түрлі ақпары. Тәуелсіз ел төрінде жарқыраған, Бұл ғасырдың өзіңіз бір мақтаны. Бақыт кейде десек те азапты нұр, Өмір сізге сыйлапты ғажап ғұмыр. Қаламменен біліммен, парасатпен, Көтердіңіз қазақты биікке бір. Жылытса жүректерді жан шуағы, Біліммен көңіл кірі аршылады. Нұр шашсын деп әлемге сыйға тартқан Сияқтысыз Маңғыстау шамшырағы!  

3 слайд

#4 слайд
Әбіш Кекілбайұлы 1939 жылы 6 желтоқсан күні Маңғыстау облысы, Маңғыстау ауданы (бұрынғы Гурьев облысы), Оңды ауылының Мырзайыр деген жерінде туған. Арғы атасы Жаңайұлы Қожаназар қазақтар көшін Маңғыстауға бастап келген топтан. Белгілі білікті, беделді, дәулетті адам. Ата шаңырағын ұстап қалған ұрпағы Жаманқұл немересі Кекілбайды үйлендірген соң, 1924 жылы Оңдыда қайтыс болған .

4 слайд

#5 слайд
Әбіш Кекілбайұлының анасы Айсәуле Жұмабайқызы дәулетті, ел ішінде аты шыққан бидің отбасында дүниеге келіп, тәрбиеленген. 1936 жылы әуелі Оңдыда колхозшы, Таушықта 1942-45 жылдар аралығында стахановшы шахтер, 1945- 62 жылдары «Екпінді» колхозында жұмыс істеді. “ Кітапты, бұрынғының кітаптарын көп оқитын. Бала болып алысып-жұлысу дегенді, бұрқырап беталды жүру, темекі тарту дегенді білмейтін. Балалардан гөрі үлкен кісілерге үйір еді. Олар да бетінен қақпайтын. Оныншы класты бітіргесін ауылдан да, ауданнан да қызмет ұсынды. Мен оған «былай бол» деп бір ауыз сөз, ақыл айтқан емеспін. Қызметке тұрып, ауылда қалайын деп жатқан жерінде жалғыз немере ағасы «Жас та болсаң, бассың оқы. Қызмет қайда қашады? Алматыға бар» деді. Алматыға да жалғыз кетті. Дәм айдап келген ғой, оқуын бітірген соң, осында қалды. Ана сұхбатынан

5 слайд

#6 слайд
Романдар ы «Аңызды ң ақыры» «Үркер» «Елең- Алаң» Әңгімелер і «Ең бақытты күн» «Аш бөрі » «Галстук сатушы қыз» «Кек» «Тасбақа ның шөбі» «Көлдене ң көк атты» «Жүндіба рақ» Повестері «Бір шөкім бұлт» «Күй» «Ханша- дария хикаясы» «Бәсеке» «Шыңыра у» «Автомоб иль» «Құс қанаты» «Шеткері үй» «Бір шоқ жиде» « Бәйге торы » Драмасы «Абылай хан» Сыни- публицист и-калық еңбектері «Дәуірмен бетпе- бет» «Ұйқыдағы арудың оянуы» « Тырау- тырау тырналар » «Заманме н сұхбат» «Азаттық ақ таңы» «Шандоз» «Сыр десте» Аудармал а-ры Молассан «Өмір»;» Пь ер мен Жан » Л.Толстой «Соғыс пен әлем » М.Фриша «Дон жуан» К.Гоцци «Тұранбике ханшайым» А.Л.Чехов «Ваня ағай»Қаламгер Ә.Кекілбайұлының шығармалары

6 слайд

#7 слайд
Ә.Кекілбайұлының шығармашылық хронологиясы Жылдар ы Атқарған қызметі1962 1963 1962- 1965 1964- 1968 1969 1968- 1970 1970- 1975 1975- 1985 1984- 1986 1986- 1988 1989- 1990 1991 1990- 1993 1992 1993 1994 1995 1996- 2001 2002 2007 • С.М.Киров атындағы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетіне оқуға түсті. • Қазақстан жазушылар одағының мүшесі . • “ Қазақ әдебиеті”. “Лениншіл жас” газетінде әдеби қызметкер,бөлім меңгерушісі. • ҚР Мәдениет министрлігі репертуарлық-редакциялық коллегия мүшесі • С.М.Киров атындағы Мемлекеттік университетін бітірді • Совет армиясы қарында саяси қызметкер • “ Қазақфильм” кино-студиясында бас редактор • Қазақстан Орталық комитетінің сектор меңгерушісі • Қазақ ССР Мәдениет министрінің орынбасары • Қазақстан Жазушылар Одағының екінші хатшысы • Қазақстан Компартиясының Орталық Комитетінің ұлтаралық комитетінің меңгерушісі • Қазақ ССР Жоғары кеңесінің ұлттық мәдениет пен тілді дамыту жөніндегі төрағасы • Қазақ ССР халық депутаты • “ Егемен Қазақстан” газетінің бас редакторы • ҚР мемлекеттік кеңесшісі • ҚР Жоғары кеңесінің төрағасы • ҚР Жоғары Советінің депутаты • ҚР Мемлекеттік хатшысы • “ Түркі дүниесіне қызмет”халықаралық сыйлығы • Ш.Есенов атындағы Ақтау мемлекеттік университетінің “Құрметті профессоры”

7 слайд

#8 слайд
Ә біш Кекілбаев шығармаларындағы тарихи тұлғаларды зерттей келе оларды екі бөлімге бөліп карастырдым. Әбіш Кекілбаев шығармаларында ғы тарихи тұлғалар Көркем әдеби шығармаларындағы тарихи тұлғалар Ғылыми зерттеулеріндегі тарихи тұлғалар

8 слайд

#9 слайд
Тарихи тұлғала рАбыла й хан Шыңғы с хан Ақсақ Темір Жөнейі т ханМен зерттеген тарихи тұлғалар:

9 слайд

#10 слайд
Дала топырағынан жаралып, әлем қожалығына қол созған - Шыңғысхан Шығарма:”Шығыс Азиядағы бір өзенді қытайлықтар- Хуанхэ,тибеттікьер Мачу-Қызыл өзен,маңғұлдар Хара Мұрэн деп атайды. Ал енді оны Хатын Гол- Ханша-дария десеңіз, барлығыда түсіне кояды. Неге олай?”деп басталады. Шығарма аты осылай аталғанмен мұнда негізінен әлемге әйгілі Шыңғысхан өмірінің соңғы кезеңі суреттеледі .Қанқұмарлықпен қоса, тәнқұмарлық билеген жиһангер әміршіге Таңғұт ханының ханымыГүрбелжіннің қолынан ажал ұрығы егілді. Оны шығарманың мына көреміз.“Ұлы әмірші екі санын жуып бара жатқан қызыл-жоса қанға шошына қарап,отырып қалды. Күтушілерін дауыстап шақыруға мынау қалпынан ұялды.Азу тісін сындырып жіберетіндей шақұр- шұқыр тістеніп,етбетінен гүрс құладыЖарты әлемді қанға бұқтырып, Таңғұт секілді бір халықтың тарих сахнасынан жойылып кетуіне себепші болған .

10 слайд

#11 слайд
Жарты әлемді тізе бүктірген - Әмірші “ Аңыздың ақыры ”романы алғашында Махаббат мұнарасы деп аталған.Шығармадағы басты кейіпкер- ұлы әмірші Ақсақ Темір. Тарихи тұлғаның бейнесін ашу кілті – мұнара Ғалым Ж.Дәдебаевтың зерттеуіндероман үлкен үш бөліктен тұрады.. Бірінші бөлімі Екінші бөлімі Үшінші бөлімі Әміршінің жасаған қанқұйлы жорықтары. Кейіпкерлер арасындағы қарым- қатынас(шығарм адағы кейіпкерлер санаулы ғана:Әмірші, шеберлер, Кіші ханым,Үлкен ханым). Шындықты осы күнге жеткізген- Мұнара тарауы.

11 слайд

#12 слайд
“ Кек” негізі – “Күй” Ежелгі аңыз-әңгімелері бүгінгі көзқарас тұрғысынан електен өткізіп, екшей отырып, сол аңыз-әңгімелерден бүкіл адам баласына тән ортақ қасиетті табуға тырысқан шығармасының бірі. 25 жасында жазылған « Күй» хикаяты . Жөнейіт батыр, осыны ұға тұра – бетінен қайтпайды!.. Күйшіні айдаладағы айдау жолдың бойына апартып, жер бетінде кесер басын ғана қалдырып, тірідей көмдіреді!.. Бір ғажабы, ол – әлгі күйшіден бәрібір құтыла алмайды!.. Жазықсыз жан аяуында – ойынан, ұйықтаса – түсінен шықпайды!.. Ақырында, жебір ой мүжіген, санамен сарғайып, жүйкесі тозған Жөнейіт жанымен жағаласып жатып, көз жұмады!.. «Ноқталы пенде, тірлігіңде тебіспе. Екі жұрттың арасындағы егесті күндердің бірінде түрікмендер ұрыс-соғыста еш шаруасы жоқ, далада аң қағып жүрген пәнейі жан – адай күйшісін қолға түсіретін еді ғой… Повестің тұтқын күйшінің түрікмендердің ортасында толғанысты бір күй тартатын, күй әсерінен үй толы адам біткеннің қатты қобалжығаннан – жанарларына жас үйіріп, «торға түскен торғайдай болып», көздерімен жер шұқып қалатын естен кетпес бір сәті бар-ау!.. Ә.Кекілбаевтың осы « Күй » хикаятындағы мәңгүрт туралы эпизоттың негізінде « ...аңыз емес, өткен дәуірдегі әдет-ғұрып заңына сәйкес жүргізілген жазалау актісі жатыр » -дейді профессор Ж.Дәдебаев.Бұл хикаяттада Жөнейіттің өз жасаған қатігездіктері түсіне кіріп, түсінен шошып өң мен түстің арасында арбасуы бейнеленеді. Тірілей көмілген күйші өз баласы Дәулет болып, түсіне еніп, шошып оянып кешке дейін ес жия алмайды.

12 слайд

#13 слайд
Әбіш Кекілбаев шығармаларындағы түс көру  Мәселен, түрікпеннің рубасы Жөнейттің көрген түсі («Күй») мен Шыңғыс ханның түсі(«Ханша-дария хикаясы»),Әмірші көрген түстер әр түрлі.Бірақ үшеуінде де кейіпкердің күндіз есінен кетпейді, түнде түсінен кетпейді, үнемі кейіпкерді мазалап, небір ойларға жетелейді, кейіпкер өзінің ғұмырына сын көзбен қарап, өзінен де өмірден де күдіктеніп, әрі-сәрі күйге түседі.Әмірші де, Жөнейт те, Шыңғыс хан да өркөкірек, өзімшіл, даңққұмар болғандарын сезіеді.Жазушы оларды өзі ашық сынамайды, кейіпкерлер өздерін өздері мінейді, терең психологиялық күйзеліске түседі.Әмірші, Жөнейт және Шыңғыс ханның образдары арқылы Әбіш Кекілбаев билікте отырған барлық Әміршінің трагедиясын көрсетеді.Ол трагедия- билікке құмарлық пен даңққұмарлық, өзімшілдік екені белгілі.    Біз зерделеген үш шығармасында да түс көру-Әбіштің повестерінде-өзек тәрізді , барлық жерде оған жазушы үлкен әлеуметтік , философиялық және гуманисттік мән береді, терең мағына жүктейді. Әрбір шығармадағы түс сол кейіпкердің адами болмысын көрсетумен бірге сол заманның, қоғамның сипатын, жай- жапсарын ашып береді.

13 слайд

#14 слайд
Ұлы тұлға – Абылай “ Абылай хан” драмасындағы басты кейіпкер-Абылай, басқа да тарихи тұлғалар, олар қатысқан тарихи оқиғалар, негізінде қатар салыстырыла талданады. “ Абылай хан” драмасы негізінен үш тараудан тұрады. Бірінші тарау: “Сайыста” Шарышпен өткен жекпе-жек.Үмбетей жыраудың: “ Жиырма жасың толғанда, Қалмақпен соғыс болғанда, Алғашқы бақты тапқанда, Шарыштың басын шапқанда. Қанжығаңа бас байлап, “ Жау шапты” деп айғайлап, “ Абылайлап шапқанда... Ұмыттың ба соны Абылай?”-дейтіні осы оқиға. Екінші тарау: “Арбасу” Мұнда Абылайдың өмірінің ең бір қиын сәттері бар.ХҮІІІ ғасырдың басты оқиғасы- жоңғар соғысы.Бірі қара сөзбен, бірі өлеңмен жазылған екі шығармадағы тарихи жағдай- Абылай өмірінңғ басты дерегі. Бұл тарихи дерек драмаға да кірістірілген.Бұл бөлімнің түйіні – ерлік, Шарышты өлтіріп,Абылай атының шығуы. Үшінші тарау: “Нар тәуекел” Бұл бөлімже тарихи тұлғалар.Әбілмәмбет, Әмірсана, Абылай арасындағы қарым қатынас суреттеледі. Жазушы романдағы жан- жақтан анталаған жау- абылай заманының ауыртпалығы, қиын кезі екендігін өзінің драмасында да көрсеткен.

14 слайд

#15 слайд
Сарабдалдық Сыршылдық Шығармашылық қиял Көкейкөзінің көргіштігі Суреткерлік,шеберлік Тарихты терең білуіТерең сезімталдық Парасаттылық Жіті байқағыштық Шабыттылық Ескерімпаздық ОйшылдықӘбіш Кекілбаевтың суреткерлің қабілеттері

15 слайд

#16 слайд
Жазушы аудармашы шежіреші қайраткер мәдениеттанушы ғалым публицист өнертанушы әлеуметтанушы саясаттанушы энцклопедияшы философ шешен гуманист тарихшы Әбіш Кекілбаев кім?

16 слайд

#17 слайд
Ә.Кекілбаев Қазақстанның тәуелсіздігін қалыптастыру мен бекемдеуге, парламентаризмнің дамуына, халқымыздың бірлігі мен келісіміне қажыр-қайратын жұмсады. Сондай-ақ қазақ әдебиетін әлемдік деңгейге көтеруге, Еуразиялық және әлемдік кеңістіктегі мәдениеттер арасындағы өзара байланысты тереңдетуге аянбай еңбек етті.  Жалпы, қорыта айтқанда, Әбіш Кекілбайұлы еліміздің рухани тіршілігінде болсын, саяси-әлеуметтік өмірінде болсын қайталанбас құбылыс. Ол-феномен. Ол- тұтас әлем. Ол әлем айтқан сайын тереңдей түсетін шыңырау әлем. Ол шыңыраудан әлі талай ұрпақ сусындап, талай ұрпақ қуаттанары сөзсіз. Ол – рухани ұлы тұлға .

17 слайд

#18 слайд
Ұсыныс  Ғылыми жоба жұмысында өзіндік ой қорыту, ғылыми тұжырымдамаларды электронды оқулықпен қорытындылай келе төмендегідей ұсыныстар айтқым келеді:  1. Ә.Кекілбаев шығармаларынан  («Кек»сияқты)кинофильмдер түсірілсе;  2.Аудан мектептерінде Ә.Кекілбаев шығармаларын оқу айлығы белгіленсе;  3. Мектеп кітапханалары Ә. Кекілбаев шығармаларына арналған қамтамасыз етілсе;   4.Ә.Кекілбайұлының шығармашылығы негізінде қолданбалы курс жүргізілсе.

18 слайд