#1 слайд
Айша бибі Қарахан кесенесі ©2022 copyright

1 слайд

#2 слайд
Тараз қаласы Тараз — Жамбыл облысының орталығы. XVIII ғасырда бұл қала Әулие-Ата деп аталған. Орта ғасырларда Тараз деген атауымен әйгілі болды. Қалаға ең бірінші келгендер - Ферғана алқабының соғдылары болған. 1997 жылынан бастап тарихи атауы қалаға қайтарылды. 2002 жылы Тараз өзінің 2000 - жылғы мерейтойын атап өтті. Орта ғасырларда Тараз Ұлы Жібек жолының бойында орналасқан қалаларының бірі еді. Әсіресе Қарахан дәулеті кезінде гүлденген. 19 ғасырда Әулие Ата Қоқан қамалы еді. 2023 ХІХ ғасырының 60-шы жылдарында Ресей империясының құрамына кірген. Кеңес Одағы кезінде Жамбыл облысының орталығы болып, Қазақстан тәуелсіздігін алған соң егемен елінің жайлаулы Жамбыл облысының әкімшілік орталығы, тарихы бай көне шаһар болып өркендейді.

2 слайд

#3 слайд
Тараз қаласында Айша Бибі, Бабаджа хатун, Қарахан, Тектұрмас кесенелері, Нәметбай мешіті және орта ғасырлық монша орналасқан. Қалаға көп деген өзіміздің және шетел туристері осы кесенелерді көруге асығады. 202 3 Тараз қаласы Тараз

3 слайд

#4 слайд
Тараз қаласынан 18 км қашықтықта басқа да діни ескерткіш орналасқан. ( XI- XII ғғ.) Қазіргі кезде ол кесене ЮНЕСКО қатарына алынған. Кесене құрылысын 1897 жылы В.А. Каллаур, 1938 — 39 жылы А.Н. Бернштам бастаған КСРО ҒА Қазақ филиалының тарих және материалдық мәдениет экспедициясы, 1953 жылы Қазақстан ғылым академиясының экспедициясы зерттеген. Айша бибі кесенесі — ХІ- XII ғасырлардағы сәулет өнерінің көрнекті ескерткіші. Жамбыл облысы Жамбыл ауданында Айша бибі ауылында орналасқан. Сырты керамикалық плиталармен қаланып, ойып жасалған өрнектің сән-салтанаты мен сан түрлілігі жағынан Қазақстандағы басқа мемориалдық-дәстүрлік ескерткіштер ішінде оған тең келетіні жоқ. Ескерткішті қалаған кірпіштердің әртүрлілігінің өзі таң қалдырады. Оның алғашқы қалпы біздің уақытымызға дейін тек батыс қабырғасында сақталған. 202 3 Айша бибі кесенесі

4 слайд

#5 слайд
Мазар сырты ерекше қапталған, оны тек Бұхарадағы Исмаил Самани мазарымен ғана салыстыруға болады Айша бибі кесенесі Орталық Азиядағы плита түрінде қапталған оюға толы толығымен кесілген терракотамен безендірілген. Кесене безендіруінде бай және әртүрлі геометриялық фигураларымен апталған. Тізбектер терракотамен қапталған жіңішке суреттермен қазақ оюлармен безендірілген. Айша-бибі кесенесі көне орталық-азия түріктер халқының ою- өрнектерінің бай мұражай- сақтаулылардың байлығы болып келеді. 2023Айша бибі кесенесі Қазіргі кезде бұл ескерткіштерден батыс қабырғасы, ал қалған қабырғалардан – аз ғана суреттер қалған. Пішіні шаршыланып біткен, ауданы 7,6 х7,6 м, бұрыштар бағана- тіреулер арқылы көтерілген. Кесене ортасында құлпытас (3х1,4 м) орнатылған. Батыс жақ қабырға мен бағаналар оюлы ұсақ плиткалармен қапталған. Құрылысы

5 слайд

#6 слайд
Солардың біріндегі “күз, бұлттар, дөңгеленген дүние...” деген сөздер жазылған. Кесене қабырғалары (қалыңдығы 80 см) үш бөліктен: күйдірілген кірпішпен қаланған ішкі жағынан, оймыш әшекейлі плиталармен қапталған сыртқы жағынан, сонымен бірге саз балшықпен және жарамсыз плиткалардың сынықтарымен толтырылған қабырға ортасындағы кеңістіктен тұрады.Қабырғаның ортасында сүйір аркалы текше жасалған. Текше беттерінің қабырғаға ұласар тұсы шағын бағаналармен сәнделген. Бұл бағаналардың жоғарғы жағы көгеріс өрнекпен әшекейленген мығым блок болып келеді. Бұрыштағы бағаналар көгеріс өрнекті жұқа кірпішпен өрілген белдеу арқылы әсемделген. Айшы бибі кесенесінің іргетасынан бастап есептегенде 3,4 м биіктікте бағаналарға араб әрпінде жазуы бар белдеу жүргізілген. 202 3Айша бибі кесенесі

6 слайд

#7 слайд
Айша бибі кесенесі Қабырғалар мен бағаналар беріктігін арттыру үшін қабырғаның ішкі жағына арша ағашынан арқалық қойылған. Кесене қабырғаларының сыртқы беті артқы жағындағы сыналарымен бекітілген оймыш ұсақ плиталар арқылы безендірілген. Ұсақ плиталардың шырмауық өрнегіне 60 түрлі әшекей қолданылған. Қашаумен үңгіп жасалған бұл оюлар бір-бірімен қиюласып, кесененің мақсатына лайық сәулеттік сипат, композициялық шешім тапқан. Кесене құрылысынан Темір дәуіріндегі сәулет өнерінде үлкен орын алған порталды-тақталы дәстүр айқын аңғарылады. 202 3

7 слайд

#8 слайд
Ескерткіш туристтерді тек қана ерекше сәулетімен ғана емес, сонымен қатар сұлу Айша бибі мен батыр Қарахан арасындағы шексіз махаббаты туралы аңыз да қызықтырады. Аңыз бойынша, Қарахан Айша деген қызға ғашық болыпты. Бірақ жаугершілік заман екеуінің қосылуына кедергі болған көрінеді. Ақыры, екеуі қосылуға серттесіп, қыз Қараханның ауылына қарай жол тартады. Жолда Айша бибі суға шомылып шығып, киімін киіп жатқанда сәукеле ішіне кіріп кеткен жылан қызды шағады. Қарахан есінен танып, әлсірей бастаған Айшаны молдаға апарып, некесін қидырады. Айша бибі осы жерде батырдың қолында көз жұмады. Сөйтіп, Айша бибінің қайтыс болған жеріне мазар тұрғызады. Қасынан Қарахан өзіне де мазар салғызады. 202 3Аңыз

8 слайд

#9 слайд
Қарахан кесенесіҚарахан кесенесі Тараз қаласы, Қарахан кесенесі Қарахан кесенесі – ортағасырлық сәулет ескерткіші. Қараханидтер әулеті өкілдерінің біреуінің бейіті үстінде салынған. Кесене Қазақстан аумағындағы ортағасырлық сәулет өнерінің әсем үлгісі. Шамамен ХІ ғасырда салынған. Ол Тараз қаласындағы Төле би және Байзақ батыр көшелерінің қиылысында орналасқан. Қазіргі Тараз қаласының батыс шетінде. Кесене Қарахан әулетінен шыққан белгілі хан Ша-Махмуд Бұғра Қарахан қабірінің басына орнатылған. 202 3

9 слайд

#10 слайд
Қарахан кесенесіҚарахан кесенесі Археологиялық қазба деректеріне қарағанда ғимаратты әрлеу үшін басында мүсінді кірпіштің 30 түрі қолданылған. Құрылыс шаршы формасында және порталды-күмбезді типіне жатады. Кесенеде 4 орын-жай бар – орталық зал және үш бұрыш залдар. Төртінші бұрышта төбеге шығатын баспалдақ бар.орта орын-жайдың төбесі киіз үйдегідей жабық. 202 3Артында екі мұнара бар. Кесененің басты кіреберісі оңтүстік жақта орналасқан, кіреберіс есігі оюлармен көмкерілген. Шет жақтарында мұнаралар орналасқан. Кіреберіс – арканың ішінде, оның екі жағы 3 текшеден тұрады: тікбұрышты, шаршы және сүйір формалы.

10 слайд

#11 слайд
2023Ресейдің сәулет өнерін бағалайтындар 1902 жылдың өзінде кесенеге таң қалған. 1906 жылы Қарахан кесенесі қайта салынды және құрылымдық принципін сақтағанмен, бастапқы архитектуралық-сәндік жабдығынан айрылып қалды. Күмбездің ұшар басына оюлы ағаш діңгек қойылып, бөлменің ішіне бесік тәрізді сағана орнатылған. Ғимараттың солтүстік-шығыс бұрышынан төбесіне шығатын баспалдағы бар. Кіреберіс тепкішектің үстінде төрт аласа шырақасты бағандары болған. 1982 жылы республикалық маңызы бар Қазақ КСР тарихи және мәдени ескерткіштерінің тізіміне енгізілді. Қарахан кесенесі

11 слайд

#12 слайд
Тектұрмас кесенесіТектұрмас кесенесі Тараз қаласы, Тектұрмас кесенесі Тектұрмас кесенесі – X-XIV ғасырлардан келе жатқан сәулет ескерткіші. Ол Тараз қаласының оңтүстік-шығыс шетінде, Талас өзенінің оң жағалауында, Тектұрмас тауының басында орналасқан. Кешеннің алып жатқан аумағы жиырма төрт гектарға дейін жетеді. 202 3

12 слайд

#13 слайд
Кешен VII-XI ғасырларда ислам діні енгенге дейін қалыптаса бастады. Өкінішке қарай бүгінгі күні ғимараттың бастапқы қалпы сақталмаған. 1890 жылдардағы фотосуреттерге сәйкес, кесене күйдірілген кірпіштен тұрғызылған күмбезді, төртбұрышты құрылыс болған. Ал жаңадан салынған бұл этно-тарихи кешен Әулиеата өлкесіндегі ежелгі елдердің киелі қонысын көрсетіп, түркілер тарихынан сыр шертіп, халықтың руханиятын өсіріп, туризм саласын жетілдіру міндетінде бой көтерген. Таңғажайып кешен Әулиета өңірі тарихының бүкіл кезеңін қамтитын бірнеше сәулет құрылыстарынан тұрады.2023Тектұрмас кесенесі Кесененің бұрыштары төрт қырлы тіреумен аяқталып, қабырғаларында сылақтың іздері қалған. Кесененің декоративті безендірілуінен тек бір ою-өрнекті терракота плиткасы табылған. Осы деректерге сәйкес танымал ресейлік археолог Михаил Массон кесене XV ғасырда салынып біткен деп пайымдады.Құрылысы

13 слайд

#14 слайд
Тектұрмас кесенесі XIX ғасырдың соңында кесенені шығыстанушы ғалым Василий Каллаур зерттесе, 1939-1940 жылдары археолог-тарихшы Героним Иосифович Пацевич зерттеу жұмыстарын жүргізді. Ғылыми жұмыс нәтижесінде кесенені қоршап тұрған көп уақыттық зираттардан зороастриялықтардың сүйектері қойылған орындары, христиандар мен мұсылмандардың ортағасырлық қорымдарын сақтауға арналған оссуарлық жерлеу нысандары анықталды. Бұл кесене жергілікті тұрғындар арасында Тектұрмас деп аталған, ал азан шақырып қойылған есімі Сұлтан Махмұт әулиенің жерленген жері. Кейбір деректер бойынша оның Қарахан мемлекетінің әскербасы болғаны да айтылады. Сондай- ақ аталған кесене X-XIV ғасырлардағы ежелгі ғибадат орындарының біріне жатады. Кешенге жақын жерде осы аймақта XVIII ғасырда өмір сүрген қазақтың атақты батыры Мәмбеттің кесенесі бар. Бастапқыда Мәмбет батыр Тараздың орталығындағы Қарахан кесенесі аумағында жерленген, бірақ 1956 жылы ол жерде стадион салынуына байланысты сүйегі Тектұрмас тауына көшірілген. Кейін Жамбыл облысының Байзақ ауданында тұратын ұрпақтары оған жеке кесене тұрғызды. 202 3

14 слайд

#15 слайд
Бүгінгі таңда Жамбыл облысында мәдени-тарихи мұраларды сақтау және өңірге туристерді тарту бойынша «Тектұрмас» кешенін қайта құру жұмыстары жалғасып жатыр. 2019 жылы Жамбыл облысының мерейтойына байланысты мұнда үлкен құрылыс басталған еді. Биіктігі он үш метрлік Әулие ата – Қарахан және он метрлік Лауха ескерткіштері Тараздың айналасын безендірді. Сонымен қатар үлкен баспалдақ пен бақылау алаңшалары салынды, тағы да өзге архитектуралық элементтер жасалды. Бұдан өзге билеушілердің есімі жазылған он төрт ескерткіш хан шатырлары түрінде бой көтерді.Талас өзені арқылы өтетін көпір «Тектұрмас» кешеніне апаратын жолдың бастауы. Көпір кіреберісінде екі үлкен тақта орнатылған. Оның бергі жағынан Батыс түрік қағанатының өзіне тән символдарын, ал арғы бетінен түркі халықтарының наным-сеніміндегі ерекше құс самұрық бейнесін көруге болады. Одан кейін көпір аяқталған тұста аң патшасы арыстанның ақ мәрмар тастан құйылған қос мүсіні орнатылған. 202 3Тектұрмас кесенесі

15 слайд

#16 слайд
Назар аударғандарыңызғ а рахмет!!! 2022Абай Құнанбаев

16 слайд