Әлемдік Лингвистика тарихы: Суахили тілі

#1 слайд
Қаласы: Жамбыл обл. Меркі ауд. №5 Ақарал ЖББМГ Орындаған: Қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Төлеген Г.Суахили тілі

1 слайд

#2 слайд
Суахили, кисуахили (суахил и Kiswahili) — Суахили елі нің тілі. Банту тілдері т обына жатады, сонымен қатар сөйлеушілер саны 150 млн.адам.[ 4] Ол Танзанияның, Кенияның жән е Уганданың ресми екі тілінің бірі. Сондай-ақ Конго Демократиялы қ Республикасы мен Мозамб икке таралған, Шығыс Африка дағы этниқалы қ топтар арасынд ағы қатынас қ ұралы.Жазуы Латы н әліп биіне н егізделг ен.

2 слайд

#3 слайд
Суахилидің  Африкада  таралуы: Қою жасыл — ана тілі, ақшыл жасыл — ресми тіл, салат түстес — екінші тіл.

3 слайд

#4 слайд
Атауы Kiswahili сөзі араб тілінің sāhil لحاس : sawāhil لحاوس көптік жалғауында тұрып «жағалау» деген мағынаны білдіреді. Wa жалғауы «жағалау тұрғындары» деген мағынаны ашу үшін қолданылады. Ал ki жалғауы олардың тілін білдіреді (Kiswahili- «жағалау тұрғындарының тілі»)

4 слайд

#5 слайд
Классификациясы • Суахили тілі банту семъясына жататын тіл. Дж. Гринберг генетикалық классификациялық зерттеуі бойынша банту тілі бенуэ- конголез тобының нигеро- конголез тіл семьясына кіреді. • Ішкі классификациясы бойынша суахили тілі Бантоидтық оңтүстік- банту тіл тобына кіреді.

5 слайд

#6 слайд
Лингвогеография сы Әр түрлі мәліметтерге қарағанда сухали тілін 2,5-5 млн адам ана тілі ретінде қабылдаған. Тағы 50-70 млн адам осы тілді екінші немесе үшінші сөйлесім тілі ретінде қолданады. Суахили тілі ресми түрде Танзаи(1967) мен Кенияның (1974) тілі болып қабылданды. Уганды үкіметі бұл тілді міндетті пән ретінде бастауыш сыныптарға 1992 жылы ал ресми түрде 2005 жылы қабылдады. [5]

6 слайд

#7 слайд
Суахили тілінде сөйлеушілер саны Танзани қаласының 90% -ды құрайды(бұл 39 млн шамасында). Кения тұрғындарының көпшілігі суахили тілінде еркін сөйлей алады себебі бұл пән ретінде бастауыш сыныптан бастап оқытылады. Конго Демократиялық Республикасының 5 провинциясы суахили тілінде сөйлеушілер. Сондай-ақ халық саны аз Бурунди, Руанде, Мозамбик, Сомали, Молави және Замбидің солтүстік бөлігінде қолданылады. Коморск аралы және Майоттуды қосқанда және оған қоса коморск диаспорасында шикомор диалектісі таралған, ол суахили тілінің дәстүрлі диалектісі ретінде танылады.

7 слайд

#8 слайд
Диалектісі Заманауи жалпыға ортақ суахили тілі Занзибара диалектісіне негізделген. Бір-бірінен диалектіні бөлу және басқа тіл диалектісінен ажырату өте қиын. Мысалы:

8 слайд

#9 слайд
Киунгуджа: Занзибар қаласы мен оның төңірегін қамтитын диалект. Кутумбату мен Кимакундучи: Занзибара аудандарының диалектісі Кисетла: суахилидің қатты пиджиленген нұсқасы(тілдесуге арналған). Еуропалықтармен тілдесуге арналған диалект. Найборийский суахили : Найроби диалектісі. Кипемба: Пембаның тұрақты диалектісі. Кингвана: Конго Демократиялық Республикасының диалектісі. [6]

9 слайд

#10 слайд
Жазу ы • Заманауй суахил и латын графикасын қол данады (ХІХ ғ. ортасында еу ропа миссионерлері е нгізген). Ертеректе, Х ғас ырларда арабитца жазы уын қолданған, оны ХҮІІІ ғасырдың үлкен ескеткіші «Иракли и туралы кітап» эпосына н аңғарамыз. Алғашқы ешкерткіш табылға н уақыт 1728 жы л. Алф абитте 2 4 әріп б ар, оның ішінде Q және Х әр іпте рі қо лда ныл май ды, ал С ә ріп і те к ch ә ріп ім е н қ а т а р л а с а қ о л д а н ы л а д ы . [7 ]

10 слайд

#11 слайд
Тіл тарихы Қалыптасқан суахили тілі ертедегі халық арасындағы сауда кезеңіне жатады, Шығыс-Африка жағалау тұрғындары мен Занзибар аралы, Пемба және басқада арабтық теңізшілер арасында қолданылған. Қазіргі таңда Суахали тілінің лексика мен граматикасында арабтардың мәдениеті мен діни әсерін байқауға болады.

11 слайд

#12 слайд
Этникалық суахали ұрпақтары (waswahili деп аталатын) олар көшпелі араб және үнді ұрпақтары және шығыс Африка аудандарының тұрғындары. Яғни банту тайпаларының әр-түрлі топтарына жатушылар. Қарқынды таралған суахили тілі негізінде «жалпыафрика» тілінде сөйлеушілер ретінде қабылданады. Дегенмен бұл этникалық нейтральды тіл, бірақ ешқандай этникалық топқа кірмейді, осылайша Танзаиида (банту халқының тұрғындары) суахили тілі өзінің мемлекеттік бірлік символы бола алды.

12 слайд

#13 слайд
• Суахили тілі құрылымы жағынан агглюнатив жүйелі, грамматикалық құрылысы мен сөздік қоры жағынан бір- біріне өте жақын. Лингвистикас ы

13 слайд

#14 слайд
Тура мағынасы Ауыспалы мағынасы Mtoto anasoma kitabu Kitabu ki-na-som-wa na mtoto Бала 3 Sg-PRAES- кітап оқып отыр. Кітапты 3 Sg:CL7-PRAES- оқып отыр PASS=Ag бала Бала кітап оқып отыр. Кітапты оқып отыр бала .

14 слайд

#15 слайд
Фонетикалық құрамы Суахили тілінің басқа тілдерден айырмашылығы тонның болуы.Ашық буынды сөздер жиі қолданылады. Әсіресе, дауыссыз дыбыстардың ішінде [m] мен [n] дыбыстары ашық буынды бола алады.

15 слайд

#16 слайд

16 слайд

#17 слайд
• Суахили тілінде 5 дауысты дыбыс бар : • /ɑ/, /ɛ/, /i/, /ɔ/ мен /u/ • Дыбыс бола алмайтындар: /ɔ/ ( u + o ) • Екпін сөздің айтылуы бойынша қойылады(бірде сөздің басында, бірде сөздің соңында.)Дауысты дыбыста р

17 слайд

#18 слайд
Губн о- губн ые Губн о- зубн ые Зубн ые Альвеоля рные Постальвеол ярные Палатал ьные Веляр ные Глоттал ьные Назальные смычные m [m ] n [n] ny [ɲ] ng’ [ŋ] Преназализованные см ычн ые mb [ m b] nd [nd] nj [ɲɟ]~[ ndʒ] ng [ŋɡ ] Имплозивные смычны е b [ɓ] d [ɗ] j [ʄ] g [ɠ] Взрывные смычные p [p] t [t] ch [tʃ] k [k] Придыхательные смыч ные p [pʰ] t [tʰ] ch [tʃʰ] k [kʰ] Преназализованные фр икативные mv [ ɱ v] nz [nz] Звонкие фрикативные v [v] (dh [ ð]) z [z] (gh [ɣ] ) Глухие фрикативные f [f] (th [ θ]) s [s] sh [ʃ] (k h [x] ) h [h] Дрожащие r [r] Боковые l [l] Аппроксиманты y [j] w [w ]

18 слайд

#19 слайд
Морфологи ялық құрлымы • Суахили тілі морфология лық құрамы жағ ынан етістікке өте бай.Банту ті лдері сияқты да, етістік тің күрделі форма сы бар.Со нымен қата р, пре фикст ер бар . • Зат есім с ияқты не гіз гі ж ән е т уын ды е с ім д е р қо лд аны ла ды .

19 слайд

#20 слайд
топша префикс негізгі аудармасы туынды аудармасы 1, 2 m-/mu-, wa- mtu адам watu адамдар 3, 4 m-/mu-, mi- mti ағаш miti ағаштар 5, 6 Ø/ji-, ma- jicho көз macho көздер 7, 8 ki-, vi- kisu пышақ visu пышақтар 9, 10 Ø/n-, Ø/n- ndoto арман ndoto армандар 11 u- ua гүл 14 u- utoto Балалық- шақ

20 слайд

#21 слайд
№ класса Префикс класса Адъективный показатель Приглагольный согласователь Согласователь указательного местоимения Согласователь посессива 1 m/mw - m/mw - a- -yu w - 3 m/mw - m/mw - u-/w - -u -w Положительная степень Сравнительная степень Превосходная степень alikuwa mtoto mzuri sana mtoto alikuwa ni mzuri kushinda mimi mtoto aliye mzuri Он был красивым р ебёнком Ребёнок красивее меня Самый красивый ребёнок

21 слайд

#22 слайд
Синтаксисі Маркирование в предикации Маркирование в именной группе Согласованное определение wa-toto wa-na-ki-soma ki-tabu m-ungu m-kuu wa-kabila m-tu m-wema 2Pl-ребёнок 2Pl-PRES-7Sg-читать 7Sg-книга 1Sg-Бог 1Sg-верховный POSS:1Sg=5Sg-народ 1Sg-человек 1Sg-хороший Дети читают книгу Верховный Бог Народа Хороший человек

22 слайд

#23 слайд
Неаккузативный глагол Неэргативный глагол Двухместный глагол m -toto a -li-kwenda m -toto a -li-lala m -toto a -li-m -piga mwali 1Sg -ребёнок 1Sg:Subj - PAST -бежать 1Sg -ребёнок 1Sg:Su bj - PAST -спал 1Sg -ребёнок 1Sg:Subj -PAST - 1Sg:Obj -ударить 1Sg -девочка Ребёнок шёл Ребёнок спал Ребёнок ударил девочку

23 слайд

#24 слайд

24 слайд

#25 слайд
Пайданылған әдебиеттер  Громова Н. В. Новое в лексике современного языка суахили. М., Изд-во МГУ, 1994.  Громова Н. В. Язык суахили в современной Танзании // Межрасовые и межэтнические отношения в современной Танзании: Труды Российской комплексной экспедиции в Объединённой Республике Танзания (сезон 2005 г.) / Отв. ред. А. В.Коротаев, Е. Б. Деминцева. М.: Институт Африки РАН, 2007. С. 84-93.  Н. В. Громова, Н. В. Охотина Теоретическая грамматика языка суахили. // Московский государственный университет. Факультет стран Азии и Африки. М.:1995  Громов М. Д. Современная литература на языке суахили. — М.: ИМЛИ РАН, 2004.  Жуков А. А. Культура, язык и литература суахили. — СПб.: ЛГУ, 1983.

25 слайд