Ашық сабақ: Ауаның ластануы 3-сынып

#1 слайд
АТМОСФЕРАНЫ Ң ЛАСТАНУЫ Дайындаған:Өтегенова Нұрсұлу Аманбайқызы

1 слайд

#2 слайд
АТМОСФЕРА БҮКІЛ ӘЛЕМНІҢ ТІРШІЛІК ОРТАСЫ АТМОСФЕРА АУАСЫНЫҢ ШЕКАРАСЫ БОЛМАЙДЫ. ОЛ ЖЕР ШАРЫ ХАЛЫҚТАРДЫҢ ОРТАҚ БАЙЛЫҒЫ БОЛҒАНДЫҚТАН ОНЫҢ САПАСЫ, ТАЗАЛЫҒЫ АДАМЗАТ ҮШІН ЕШНӘРСЕГЕ ТЕҢГЕРІЛМЕЙТІН  БИОСФЕРАНЫҢ ҚҰРАМДАС БӨЛІГІ. АТМОСФЕРА БІРНЕШЕ ҚАБАТТАН – ТРОПОСФЕРА (10-12КМ), ОЗОН ҚАБАТЫ СТРАТОСФЕРА (40-50КМ), МЕЗОСФЕРА (70КМ), ТЕРМОСФЕРА (80КМ) ЖӘНЕ ЭКЗОСФЕРАДАН (800-1600КМ) ТҰРАДЫ. ӘР ҚАБАТТЫҢ ӨЗІНЕ ТӘН АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ, ГАЗДЫҚ ҚҰРАМЫ, ТІРШІЛІК НЫШАНЫ БОЛАДЫ. ӘСІРЕСЕ, ТРОПОСФЕРА МЕН ОЗОН ҚАБАТЫНЫҢ ТІРШІЛІК ҮШІН МАҢЫЗЫ ЕРЕКШЕ.

2 слайд

#3 слайд
НЕГІЗІНЕН АТМОСФЕРАНЫҢ АДАМ ҮШІН АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ ЖОҒАРЫ АТМОФЕРА – БҰКІЛ ӘЛЕМДІ ТАЗА АУАМЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕ ОТЫРЫП, ТІРШІЛІККЕ ҚАЖЕТТІ ГАЗ ЭЛЕМЕНТТЕРІМЕН (ОТТЕГІ, АЗОТ, КӨМІР ҚЫШҚЫЛ ГАЗЫ, АРГОН Т.Б) БАЙЫТАДЫ ЖӘНЕ ЖЕРДІ МЕТЕОРИТ ӘСЕРЛЕРІНЕН, КҮН ЖӘНЕ ҒАРЫШТАН КЕЛЕТІН ТҮРЛІ ЗИЯНДЫ СӘУЛЕЛЕРДЕН ҚОРҒАЙДЫ, ЗАТ ЖӘНЕ ЭНЕРГИЯЛЫҚ АЛМАСУЛАРДЫ, АУА РАЙЫНЫҢ КЫЗМЕТІН РЕТТЕП, ЖАЛПЫ ЖЕР ШАРЫНДАҒЫ ТҰРАҚТЫЛЫҚТЫ ҮЙЛЕСТІРІП ОТЫРАДЫ. БІРАҚ, АДАМ БАЛАСЫ ҮШІН ОРАСАН ЗОР ПАЙДАЛЫ АУА БАССЕЙІНІ СОҢҒЫ ЖЫЛДАРЫ КҮРДЕЛІ ӨЗГЕРІСТЕРГЕ ҰШЫРАП ОТЫР. ЕҢ БАСТЫ СЕБЕП АУАНЫҢ ЛАСТАНУЫ. АТМОСФЕРА АУАСЫНЫҢ САПАЛЫҚ КҮЙІНІҢ КӨРШЕТКІШТЕРІ ОНЫҢ ЛАСТАНУ ДӘРЕЖЕСІ БОЛЫП САНАЛАДЫ. ЕГЕР АТМОСФЕРА АУАСЫНДА ЛАСТАҒЫШ ЗАТТАРДЫҢ ШЕКТІ МӨЛШЕРЛІ КОНЦЕНТРАЦИЯСЫ ШМК ҚАЛЫПТЫ ҚҰРАМЫНАН АСЫП КЕТІП САЙ КЕЛМЕСЕ, ОНДА АУАНЫ ЛАСТАНҒАН ДЕП САНАЛАДЫ. ЛАСТАҒЫШ ЗАТТАРДЫҢ НЕГІЗГІ КӨЗДЕРІ – ӨНЕРКӘСІП, АВТОКӨЛІКТЕР, ЗАУАТТАР, ЖЫЛУ ЭНЕРГЕТИКАСЫ, ҚАРУ ЖАРАҚТАРДЫ СЫНАУ, ҒАРЫШ КЕМЕЛЕР МЕН ҰШАҚТАР Т.Б. ЖОҒАРЫДА АТАЛҒАН ОБЪЕКТІЛЕРДЕН АТМОСФЕРАҒА ТҮСКЕН ЗАТТАР АУА ҚҰРАМЫНДАҒЫ КОМПОНЕНТТЕРІНІҢ ҚАТЫСУМЕН ХИМИЯЛЫҚ НЕМЕСЕ ФОТОХИМИЯЛЫҚ ӨЗГЕРІСТЕРГЕ ҰШЫРАЙДЫ. СОДАН СОҢ ПАЙДА БОЛҒАН ХИМИЯЛЫҚ ӨНІМДЕР СУҒА, ТОПЫРАҚҚА ТҮСІП, БАРЛЫҚ ТІРІ ОРГАНИЗІМДЕРДІ, ҒИМАРАТТАРДЫ, ҚҰРЛЫС МАТЕРИАЛДАРЫН БҮЛДІРЕДІ

3 слайд

#4 слайд

4 слайд

#5 слайд
ТӨМЕНДЕГІ МӘЛІМЕТ ОСЫНЫ ДӘЛЕЛДЕЙДІ. МЫСАЛЫ, ҚАЗАҚСТАННЫҢ ӨЗ ЛАСТАНУ КӨЗДЕРІНЕН ТҮСКЕН ЖӘНЕ ШЕКАРАЛАС АУА АРҚЫЛЫ ӨТКЕН ЗАТТАРДЫҢ ҮЛЕСІ ТӨМЕНДЕГІДЕЙ БОЛҒАН:  ЛАСТАҒЫШТАРҚАЗАҚСТАН ЛАСТАҒЫШКӨРШІЛЕС ЕЛДЕРДІҢ КӨЗДЕРІНЕН ТҮСКЕН КӨЗДЕРІНЕН ТҮСКЕН ҮЛЕС КҮКІРТ46%54% АЗОТ 19%81% (ТОТЫҚҚАН) АЗОТ (ТОТЫҚСЫЗДАНҒАН)  51%  49% КҮКІРТ (СУТЕК) 68%  32% КӨМІРСУТЕКТЕР 61% 39%

5 слайд

#6 слайд
АТМОСФЕРАНЫ ЛАСТАУШЫ КӨЗДЕР АТМОСФЕРА АУАСЫНЫҢ ШЕКАРАСЫ БОЛМАЙТЫНДЫҚТАН ЛО БҮКІЛ ЖЕР ШАРЫ ХАЛЫҚТАРЫ МЕН ОНДА ТІРШІЛІК ЕТЕТІН ЖАНУАРЛАР, ҚҰСТАР ЖӘНЕ ТІРІ ОРГАНИЗМДЕР МЕН ӨСІМДІКТЕР ДҮНИЕСІ ҮШІН ОРТАҚ БАЙЛЫҚ БОЛҒЫНДЫҚТАН, ОНЫ ЛАСТАМАУ, САПАСЫН ТІРШІЛІККЕ ЗИЯН КЕЛТІРМЕЙТІН ББИОСФЕРАНЫҢ ҚҰРАМДАС БӨЛІГІ БОЛЫП ТАБЫЛАДЫ. АДАМ ІС-ӘРЕКЕТІНІҢ НӘТИЖЕСІНДЕ ОНДАҒЫ ТҮРЛІ ГАЗДАР ЖӘНЕ БАСҚА ҚАЛДЫҚТАР БӨЛНІП ШЫҒАРЛУДА. ОЛ ЛАСТАҒЫШ ЗАТТАР АТМОСФЕРА АУАСЫНЫҢ ГАЗАЛЫҚ САПАСЫН ТӨМЕНДЕТУДЕ. АТМОСФЕРА АДАМ ҮШІН АТҚАРАТЫН ҚЫЗМЕТІ ОРАСАН ЗОР, АТМОСФЕР БҮКІЛ ӘЛЕМДІ ТАЗА АУА МЕН ҚАМТАМАСЫЗ ЕТЕ ОТЫРЫП, ТІРШІЛІККЕ ҚАЖЕТТІ ГАЗДАРМЕН, БАСҚА ХИМИЯЛЫҚ ЭЛЕМЕНТТЕРМЕН (О 2 , N 2,  СО 2  ЖӘНЕ Т.Б.) БАЙЫТАДЫ. ЖЕР ПЛАНЕТАСЫН КҮН МЕН ҒАРЫШТАН КЕЛЕТІН ТҮРЛІ ЗИЯНДЫ СӘУЛЕЛЕРДЕН, МЕТЕОРИТТЕРДЕН ҚОРҒАЙДЫ, КЛИМАТТЫ, АУА РАЙЫН, ЗАТ АЛМАСУ, ЭНЕРГИЯ АЛМАСУ ЖӘНЕ Т.Б. ІС-ӘРЕКЕТТЕРДІ, ЖАЛПЫ ЖЕР ШАРЫНДАҒЫ ТҰРАҚТҰЛЫҚТЫ ЖОҒАРЫ ДӘРЕЖЕДЕ ҮЙЛЕСТІРІП ОТЫРАДЫ. АДАМ КЕЗ КЕЛГЕН ҚЫЗМЕТІ ЖЕРДІҢ ЖАЛПЫ РЕСУРСЫНА ӘСЕР ЕТЕДІ.

6 слайд

#7 слайд
АТМОСФЕРА [1]  ( ГР.   ΑΤΜΌΣ  — « БУ»  ЖӘНЕ  ГР.   ΣΦΑ ΡАТ Α — ШАР» ) - ЖЕРДІҢ АУА ҚАБЫҒЫ. АТМОСФЕРА – АУА, ХИМИЯЛЫҚ ҚОСПАЛАР МЕН СУ БУЫНАН ТҰРАТЫН КҮРДЕЛІ ЖҮЙЕ. ОЛ БИОСФЕРАДАҒЫ ФИЗИКО -ХИМИЯЛЫҚ ЖӘНЕ БИОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСТЕРДІҢ ЖҮРІУІНІҢ ШАРТЫ ЖӘНЕ МЕТЕОРОЛОГИЯЛЫҚ РЕЖИМНІҢ МАҢЫЗДЫ ФАКТОРЫ. АТМОСФЕРАДАҒЫ ЖЕКЕЛЕГЕН ҚҰРАМДАСТАРДЫҢ ҚАТЫНАСЫ ОНЫҢ РАДИАТЦИЯҒА, ЖЫЛУ ЖӘНЕ СУ РЕЖИМІНЕ, ӨЗДІГІНЕН ТАЗАРТУҒА ҚАБІЛЕТІН АНЫҚТАЙДЫ. АТМОСФЕРАНЫҢ ГАЗДЫҚ ҚҰРАМЫ, СУ БУЫ ЖӘНЕ ӘР ТҮРЛІ ҚОСПА ЛАР ЖЕР БЕТІНЕ КҮН РАДИАЦИЯСЫНЫҢ ӨТУ ДЕҢГЕЙІН ЖӘНЕ ЖЕР МАҢЫ КЕҢІСТІГІНДЕГІ ЖЫЛУДЫ ҰСТАП ТҰРУДЫ АНЫҚТАЙДЫ. ЕГЕР АТМОСФЕРАДА ҚОСПАЛАР БОЛМАСА, ОНДА ЖЕР БЕТІНДЕГІ ОРТАША ЖЫЛДЫҚ ТЕМПЕРАТУРА +15º С ЕМЕС, -18ºС БОЛАР ЕДІ. АТМОСФЕРАНЫҢ ОРТАША ҚА ЛЫҢДЫҒЫ - 150 КМ

7 слайд

#8 слайд
ТАЗА АУА КОМПОНЕНТТЕРІМЕН АТМОСФЕРАНЫҢ НЕГІЗГІ ЛАСТАҒЫШТАРЫН САЛЫСТЫРУ ҮШІН ТӨМЕНДЕГІ КЕСТЕЛЕРГЕ КӨІҢЛ АУДАРАЙЫҚ. ТАЗА АУА КОМПОНЕНТТЕРІ  №  КОМПОНЕНТТЕР  КӨЛЕМ БОЙЫНША,% 12 3 4  АЗОТ ( N 2 ) ОТТЕК ( O 2 ) АРГОН ( AR) КӨМІР ДИОКСИДІ ( CO 2 ) ОЗОН ( O 3 ) ГЕЛИЙ, МЕТАН, КРИПТОН ЖӘНЕ СУТТЕКТІҢ АЗДАҒАН МӨЛШЕРІ   78,0820,94 0,93 0,03 0,00005   0,002-ДЕН АЗ НЕОН

8 слайд

#9 слайд
АТМОСФЕРАЛЫҚ АУА – БҰЛ ҒАЛАМШАРДЫҢ (ПЛАНЕТА)ӨМІРІ, ЖЕРДІҢ АЗОТТАН, КӨМІР ҚЫШҚЫЛ ГАЗЫНАН, ОЗОННАН, ГЕЛИДЕН ТҰРАТЫН ГАЗ ҚАБАТЫ. БИОЛОГИЯЛЫҚ ПРОЦЕСС ҮШІН ОТТЕГІНІҢ МАҢЫЗЫ ӨТЕ ЗОР, АЛ КӨМІРҚЫШҚЫЛ ГАЗЫ ФОТОСИНТЕЗ ПРОЦЕСІНЕ ӨТЕ ҚАЖЕТ. АДАМ ТАМАҚ ІШПЕУГЕ БАР, БІРАҚ ТЫНЫС АЛМАЙ ӨМІР СҮРЕ АЛМАЙДЫ, СЕБЕБІ АДАМ ОРГАНИЗМІНДЕ ОТТЕГІ ҚОРЫ ШЕКТЕУЛІ. ОЛ 2 – 3 МИНУТ ҚАНА ТЫНЫС АЛУЫНА ЖЕТЕДІ, АЛ БЕС МИНУТ ӨТКЕН СОҢ, АУА КЕЛМЕГЕНДІКТЕН АДАМ ОРГАНИЗМІНДЕ ОРНЫНА КЕЛМЕЙТІН ПРОЦЕСС БАСТАЛАДЫ, МИ ҚАБАТЫ ЖҰМЫСЫН ТОҚТАТАДЫ, БИОЛОГИЯЛЫҚ ӨЛІМ КЕЛЕДІ.

9 слайд

#10 слайд
АТМОСФЕРАЛЫҚ АУАНЫҢ ЗИЯНДЫ ЗАТТАРМЕН БЫЛҒАНУЫ[ ӨҢДЕУ ] АТМОСФЕРАЛЫҚ АУАНЫҢ ӘР ТҮРЛІ ЗИЯНДЫ ЗАТТАРМЕН БЫЛҒАНУЫ, АДАМДАР ОРГАНЫНЫҢ АУРУЫНА, ОНЫҢ ІШІНДЕ ТЫНЫС МҮШЕЛЕРІНІҢ АУРУЫНА ӘКЕЛІП СОҒАДЫ. МЫСАЛЫ, ТҮРЛІ ТҮСТІ МЕТАЛЛУРГИЯНЫҢ КӘСІПОРЫНДАРЫНЫҢ АУАҒА ЖІБЕРЕТІН ЗИЯНДЫ ЗАТТАРЫ ЖҮРЕК – ТАМЫР АУРУЛАРЫНЫҢ ӨСУІНЕ, ЖҮЙКЕНІҢ БҰЗЫЛУЫНА, ҚАТЕРЛІ ІСІК АУРУЛАРЫНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫНА ӘКЕЛЕДІ. ҚАРА МЕТАЛ МЕН ЭЛЕКТР ҚУАТЫ КӘСІПОРЫНДАРЫНЫҢ АУАҒА ШЫҒАРАТЫН ЗАТТАРЫ ӨКПЕ АУРУЛАРЫНА ШАЛДЫҚТЫРАДЫ. ХИМИЯ ӨНЕРКӘСІБІНІҢ АУАҒА ШЫҒАРАТЫН ЗИЯНДЫ ЗАТТАРЫ АЛЛЕРГИЯНЫҢ, БЕЗ ЖӘНЕ ЖЫНЫС АУРУЛАРЫНЫҢ ПАЙДА БОЛУЫНА ӘСЕР ЕТЕДІ. АТМОСФЕРАДА ТАБИҒИ ЖӘНЕ АНТРОПОГЕНДІК КӨЗДЕРДЕН ҚОСЫЛАТЫН ӘР ТҮРЛІ ҚОСЫНДЫЛЫР ӘР КЕЗДЕРДЕ ДЕ БОЛАДЫ. ОНДАЙ ТАБИҒИ ҚОСЫНДЫЛАРҒА ШАҢДАР ЖАТАДЫ, ОЛАР, НЕГІЗІНЕН, ӨСІМДІКТЕР ТҮРЛЕРІНЕН, ВУЛКАНДАРДАН, ЭРОЗИЯҒА ҰШЫРАҒАН ТОПЫРАҚТАН, ҒАРЫШ ШАҢДАРЫНАН ТҰРАДЫ ЖӘНЕ ӨРТ ТҮТІНДЕРІ, ГАЗДАР ДА ЖАТАДЫ. АТМОСФЕРАНЫҢ АУАСЫН ЛАСТАЙТЫН НЕГІЗГІ АНТРОПОГЕНДІК КӨЗДЕР ҚАТАРЫНА ӨНЕРКӘСІП ОРЫНДАРЫНЫҢ КЕЙБІР САЛАЛАРЫ, АВТОКӨЛІК, ЖӘНЕ ЖЫЛУ ЭНЕРГЕТИКАСЫ ЖАТАДЫ. ҚАЗАҚСТАНДА ТҰРАҚТЫ ӨНЕРКӘСІП ОРЫНДАРЫНЫҢ КӨЗДЕРІНЕН АТМОСФЕРАҒА ЖЫЛ САЙЫН (1995 Ж – 3,1МЛН. Г,1997 Ж – 2,37; 1998 Ж – 2,33) ЗИЯНДЫ ЗАТТАР ШЫҒАДЫ АТМОСФЕРАҒА КЕТЕТІН ЗИЯНДЫ ҚОСЫНДЫЛАРДЫҢ ЖАРТЫСЫНА ЖУЫҒЫН ЭНЕРГЕТИКА, АЛ ТҮСТІ МЕТАЛДАР – 22,7%, ҚАРА МЕТАЛДАР – 15,7% БЕРЕДІ.

10 слайд

#11 слайд
ҚАЗАҚСТАННЫҢ ҮЛКЕН ҚАЛАЛАРЫНДА АВТОКӨЛІКТЕРДІҢ ЗИЯНДЫ ЗАТТАРДЫ ШЫҒАРУДАҒЫ ҮЛЕСІ 60 – 80 ПАЙЫЗ ҚҰРАЙДЫ. АЛ АЛМАТЫ ҚАЛАСЫНДА — 90 ПАЙЫЗ. ЕҢ КӨП ТАРАЙТЫН УЛЫ ЗАТТАР – УГЛЕРОДТЫҢ ОКСИДІ (СО), КҮКІРТТІҢ ДИОКСИДІ ( SO2) АЗОТТЫҢ ОКСИДЫ (МОХ) КӨМІРСУТЕГІ ( CN HM) ЖӘНЕ ҚАТАҢ ЗАТТАР (ШАҢ). АТМОСФЕРАҒА ОДАН ДА ГӨРІ УЛЫ ЗАТТАР ШЫҒАДЫ, МЫСАЛЫ, ФТОРДЫҢ ҚОСЫНДЫСЫ, ХЛОР, ҚОРҒАСЫН, СЫНАП ЖӘНЕ БЕНЗАПИРЕН. ОСЫ КҮНДЕРІ АТМОСФЕРАҒА 500-ДЕН АСТАМ УЛЫ ЗАТТАР ШЫҒАДЫ ЕКЕН, ОНЫҢ САНЫ КҮННЕН КҮНГЕ ҰЛҒАЮДА. ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ ҚАЛАЛАРЫНДАҒЫ АУА БАССЕЙНІН БАҚЫЛАУ ҚАЛАЛАРДА ЛАСТАНУ ДЕҢГЕЙІНІҢ ӨТЕ ЖОҒАРЫ ЕКЕНІН КӨРСЕТІП ОТЫР. ОРТАША АЛҒАНДА ҚАЛАЛАРДАҒЫ ШАҢНЫҢ, АММИАКТЫҢ, ФЕНОЛДЫҢ, ФТОРЛЫҚ СУТЕГІНІҢ, ФОРМАЛЬДЕГИДТІҢ, ҚОРҒАСЫННЫҢ, АЗОТ ДИОКСИДІНІҢ ЖӘНЕ КҮКІРТТІҢ ЖИЫНТЫҒЫ ШЕКТІ НОРМАДАН ӘЛДЕ ҚАЙДА АРТЫҚ БОЛЫП ТҰР. МЫСАЛЫ, ШЫМКЕНТ ЖӘНЕ ЛЕНИНОГОРСК ҚАЛАЛАРЫНДА КҮКІРТ ЖИЫНТЫҒЫ ШЕКТІ НОРМАДАН 100 ЕСЕ АРТЫП КЕТКЕН. АТМОСФЕРАДАҒЫ ҚОСПАЛАРДЫҢ ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ ҚОЗҒАЛЫСЫ ЕКІНШІ ДЕЙГЕЙДЕГІ ӨТЕ УЛЫ ҚОСЫЛЫСТАРДЫҢ ПАЙДА БОЛУЫНА ӘКЕЛІП СОҒАДЫ (ҚАРА ТҮТІН(СМОГ), ҚЫШҚЫЛ (КИСЛОТА) ЖӘНЕ ОЛАР АЗОН ҚАБАТЫН БІРДЕН – БІР ҚОСЫНДЫЛАР

11 слайд

#12 слайд
Атмосфера тұрақты көздерден шығатылатын зиянды заттардың мөлшері (АЭБ-келтірілген деректер) қалалар бойынша : Павлодар (763,0 мың т.), Қарағанда (601,6 мың т.), Жезқазған (487,0 мың т.), Шығыс Қазақстан қаларында (170,0 мың т.), Қостанай (170,0 мың т.), Ақмола (120,0 мың т.), Атырау (90,0 мың т.) облыстары болды. Бұл аймақтарда жылу энергетикасы,Қазақстан жағдайында көптеген қалалардың ау бассейні автокөліктерден шығарылатын зиянды заттармен ластанып отыр.Соңғы 2001 жылдың мәліметі бойынша Өскемен қаласының ауасында күкірт диоксиді және фенол, формальдегид, азот диоксиді қалыпты денгейден 1-4 ШМК-ға артып отыр. Сол сияқты ауаның ластануы Ақтау, Теміртау, Шымкент, Тараз қалаларында өсе түсуде. Әсіресе, улы формальдегид (3 есе көбейгені )- Шымкент, Тараз және Петропавл қалаларында байқалып отыр. Ауадағы аммиак пен фенолдын мөлшері Теміртауда (2,3 ШМК), Петропавлда (3 ШМК)жетсе, ал Астанада фторлы сутегі 4 ШМК мөлшеріне жеткен.Қ азақстан жағдайында ауа бассейнінің ластануы көбінесе қатаң континентальды ауа райына да байланысты. Жауын-шашын мөлшері өте аз болғандықтан, ауаның табиғи тазаруы нашар. Мысалы, Алматы, Шымкент, Ленинагор, Зырян, Глубокое қалаларында ауа бассейіндерінде табиғи ауа ағыстары балмайды, соның себебінен қалалар үнемі қалын зиянды улы тұманмен оранып жатады.

12 слайд

#13 слайд
НАЗАРЫҢЫЗҒА РАХМЕТ

13 слайд