Ашық сабақ. Биология. 10 класс. Тақырыбы: Механорецепторлардың түрлері.

#1 слайд
Сабақтың тақырыбы: Механорецепторлардың түрлері 10 сынып

1 слайд

#2 слайд
Оқу мақсаттары: 10.1.7.4 Механорецепторлардың тітіркендіргіштің өзгерісіне жауап беруін (Пачини денешігі) сипаттау. Сабақтың мақсаты: - механорецепторлар не екенін білу; - механорецепторлардың түрлерін ажырату; - механорецепторлардың тітіркендіргіштің өзгеруіне жауап беру реакциясын Пачини түйіршігі мысал ретінде түсіндіру. Бағалау критерийлері: -механорецепторлар не екенін біледі; - механорецепторлардың түрлерін ажырата алады; -механорецепторлардың тітіркендіргіштің өзгеруіне жауап беру реакциясын Пачини түйіршігі мысал ретінде түсіндіре алады.

2 слайд

#3 слайд
Бұл не деп ойлайсыздар?

3 слайд

#4 слайд
Қоршаған немесе ішкі ортаның өзгерістерін қабылдайтын арнайы құрылымдар рецепторлар деп аталады. Олар 2 түрге бөлінеді: 1. Сенсорлы – сыртқы немесе ішкі ортаның өзгерісін қабылдайтын, оларды биопотенциалдық электр энергиясына айналдыра алатын рецепторлар; 2. Жасушалық химиялық – химиялық заттар молекулалары-медиаторлар, гормондар ж ə не т. б. арқылы ақпарат қабылдаушылар.

4 слайд

#5 слайд
Сенсорлы рецепторлар • Механорецепторлар - олардың механикалық деформациясы кезінде қозғалады (есту, тепе-теңдік, тірек-қимыл аппаратының, терінің сипап сезу рецепторлары т.б.) • Хеморецепторлар - ағзаның сыртқы және ішкі ортасының химиялық өзгерістерін қабылдайды. (дәм, иіс,қан тамырларының және ткандердің химиялық заттарды сезетін рецепторлары) • Фоторецепторлар - көз торында жарық (электромагниттік) энергиясын қабылдайды (терінің және ішкі ағзалардың, орталық жүйке жүйесінің қызу сезгіш рецепторлары) • Терморецепторлар (температураның өзгеруіне жауап береді) • Ноцицепторлар  - олардың қозуы ауырсыну сезімдерімен (ауырсыну рецепторлары) жүреді. Бұл рецепторлардың тітіркендіргіштері механикалық, термиялық және химиялық факторлар болып табылады .

5 слайд

#6 слайд
Механорецепторлар Механорецепторлар – механикалық тітіркенуді анықтайтын сенсорлы жасушалар, олар вибрацияны, қысымды және ауырлық күшін сезеді. Біз оларды біздің ішкі құлағымыздан табамыз, олар сол жерде дыбысты, ауырлық күшін, қимылды сезеді, сондықтан да бізге естуге және баланс сақтауға мүмкіндік береді. Олар, сонымен қатар, теріде де болады, сол арқылы біз бір затқа тигенімізді және қысымды сезе аламыз. Олар бұлшықеттің құрамында да кездеседі, онда олар кеудені тік ұстауға, қимылдауға және баланс сақтауға көмектеседі.

6 слайд

#7 слайд
Механорецепторлар классификациясы Тактильді рецепторлар : жанасу сезімі , қысым мен вибрация. Адамда тактильді механорецепторлардың 4 түрі кездеседі: Мейснер денесі, Меркель дисктары, Руффини денесі және Краузе денешігі. Барорецепторлар : ас қорыту жолдарының, репродуктивті мүшелердің және несеп шығару жолдарының қан тамырларының қабырғаларындағы қысымның өзгеруін анықтайды. Негізгі рецепторы – Пачини денешігі. Проприорецепторлар : буындар мен бұлшық еттердің жағдайын бақылайды. Меркель дисктары Мейснер денешігі эпидермис дерма Краузе денешігіжүйкеПачини денелері Руфини денелері

7 слайд

#8 слайд

8 слайд

#9 слайд
Пачини денешіктері Пачини денешіктері , яғни қатпарлы капсулалы жүйке ұштары, қысым мен тербелістің өзгерісіне жауап береді. Нәтижесінде болып жатқан деформациялар жайында хабар береді. Олар тері асты ұлпаларында, әсіресе, саусақтарда, қуық қабырғасында, буындар мен бұлшық ет маңайында орналасқан .

9 слайд

#10 слайд
12:51:42 AMПачини денелері дәнекер тіннен жасалған капсула гельмен бөлінген ламеллдер жалғыз жүйке ұшы(жалаңаш) Көлденен кесіндісі Х-У Миелинизацияланған аймақ Сенсорлы нейронның аксоныИмпульс қозғалысы

10 слайд

#11 слайд
Пачини денешіктері нің қызметі Пачини денелері теріге қысым мен дірілдің қатты өзгеруін анықтайтын тез бейімделетін рецепторлар болып табылады. Корпускулдағы кез келген деформация аксон мембранасында қысымға сезімтал натрий иондарының арналарын ашу арқылы әсер ету потенциалдарын генерациялауды тудырады. Бұл натрий иондарына рецепторлық потенциал жасау арқылы түсуге мүмкіндік береді. Бұл корпускулдар тіпті сантиметрде сезінуі мүмкін дірілге сезімтал. Олардың оңтайлы сезімталдығы 250 Гц құрайды және бұл саусақтардың ұшында көлемі 1 мкм кем элементтерден тұратын текстуралармен генерацияланатын жиілік диапазоны. Пластиналы денелер теріні тез қысылып, қысым тұрақты болған кезде, жүйке аяқталуын жабатын дәнекер тінінің қабатынан әсер ету потенциалын тудырады. Олар буындағы жоғары жылдамдықты өзгерістерге жауап береді деп саналады.

11 слайд

#12 слайд
Әрекет ету механизмі Пачини денелері сенсорлық нейронның мембранасына қысым мен олардың пластиналарының деформациясына байланысты ынталандыруды сезінеді және оны бүгуге немесе созуға мәжбүр етеді. Пластинкалар қысымға немесе қысымның шығарылуына байланысты өзгергенде, генерациялайтын әлеует пайда болады,өйткені ол Na +иондары үшін өткізілетіндерді жасай отырып, нейронның сезімтал аймағына плазмалық мембрананы физикалық түрде деформациялайды. Егер бұл әлеует белгілі бір шегіне жетсе, жүйке импульстері немесе әсер ету потенциалдары бірінші жараның торабында, капсула ішіндегі миелинизацияланған Нейрон учаскесінің бірінші торабында натрийлі арналармен қысымға сезімтал болып қалыптасады. Бұл импульс енді натрийлік арналарды және аксон мембранасындағы натрийлік-калийлік сорғыларды пайдаланумен аксон бойынша беріледі. Пачини денелері олардың алғашқы ашушысы, итальяндық анатом Филиппо Пачини құрметіне аталды.

12 слайд

#13 слайд
Видео «Пачини денешігінің құрылысы» https:// bilimland.kz/kk/courses/biologiya-kk/adam-biologiyal yq-tur-retinde/sezim-musheleri/lesson/sezu-mushele ri Видео көру үшін оқушыға нұсқаулық беріледі. Видеоны қарай отырып төмендегі сұрақтарға жауап алу керек екендігі ескертіледі: - Пачини денешігінің аталу себебі; -Пачини денешігі қай жерде орналасқан; -Пачини денешігі қандай қызмет атқарады; -Пачини денешігінің құрылысы неден тұрады .

13 слайд

#14 слайд
Тапсырма 1. Мына механорецепторлардың суреттерін түріне байланысты орналастырыңыз 1 2 3 4 5 А- Мейснер денешігі В- Пачини түйршіктері С- Руффини түйіршіктері Д- Меркель дисктары Е- Краузер түйіршіктері Жауабы : 1- 2- 3- 4- 5-

14 слайд

#15 слайд
Бекіту сұрақтары • Тақырып не жайлы болды? • Механорецепторлар деген не? • Механорецепторлардың қандай түрлері бар? • Механорецепторлардың түрлерін қалай ажыратуға болады? • Пачини түйіршігі нені және қалай сезеді?

15 слайд