Ашық сабақ тақырыбы: Дәнді дақылдардың түрлі аурулары және олармен күресу жолдары..

#1 слайд
ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫНЫҢ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ ҚОРҚЫТ АТА АТЫНДАҒЫ ҚЫЗЫЛОРДА УНИВЕРСИТЕТІ Инженерлі-технологиялық институты Аграрлық технологиялар кафедрасы Қызылорда, 2021 ж. Дәріскер: а.-ш.ғ.к, аға оқытушысы Нұрымова Раушан Дүйсенқызы Дәріс тақырыбы: Дәнді дақылдардың түрлі аурулары және олармен күресу жолдары. а ба . б .

1 слайд

#2 слайд
Дәріс мақсаты: Білім алушыларға дәнді дақылдардың вирусты ауруларының негізгі белгілері мен ауруды тудыратын қоздырғыштарымен таныстыру. Және де а стық дақылдарының түрлі аурулары мен зиянкестерінен күресуді үйрету Түйінді сөздер: өсімдік фузариозы, құрғақ түйнектің шіруі, f usarium avenaceum, астық дақылдарының пирикуляриозы   . Дәріс жоспары: 1. Дәнді дақылдардың ауруларының түрлеріне сипаттама 2. Дәнді дақылдардың б актериалды аурулары және олардың қоздырғыштары 3.Вирусты аурулар. Аурудың негізгі белгілері 4. Дәнді дақылдардың саңырауқұлақты аурулары, қоздырғыштары 5. Дәнді дақылдардың зиянкестері 6. Астық дақылдарын түрлі аурулардан қорғау жүйесі 7.Қорытынды

2 слайд

#3 слайд
Дәнді дақылдардың ауруларының түрлеріне сипаттама  Адамзат тіршілігінде маңызы өте жоғары тағам – нан өнімі өндірісінің негізгі көзі ретінде, жануарларға негізгі жем- азықтарын өндіретін дақылдар ретінде астық дақылдары кеңінен танымал. Сондықтан да ауылшаруашылығының алдында тұрған ең басты міндет–астық өнімдер өндірісінің өнімділігін арттыру.  . Астық дақылдарының өнімін арттыруда өсімдіктерді аурулардан қорғауға ерекше көңіл бөлінеді. Өсімдік аурулары дақылдардың өнімін төмендетумен қатар өнім сапасын да едəуір кемітеді.

3 слайд

#4 слайд
 Қазақстанда өсірілетін негізгі астық дақылдарының қауіпті, аса қауіпті, карантин ауруларының ерекшеліктерінің сипаттамалары келтірілген.  Қара күйе, тат, ақ ұнтақ, қастауыш, гельминтоспориоз, септориоз, қарлы зең (фузариоз), күріш пирикуляриозы, тамыр шipiктepi, жүгері собығының кеселдері – астық дақылдарының аса зиянды ауруларының қатарына жатады.

4 слайд

#5 слайд
5Дәнді дақылдардың көптеген ауруларыДәнді дақылдардың көптеген аурулары паразиттік паразиттік инфекциялықинфекциялық o Дәнді дақылдардың көптеген аурулары инфекциялық және паразиттік болып келеді. o Ондай аурулар әртүрлі патогенді микроорганизмдер ( саңырауқұлақтар, бактериялар, вирустар және микоплазмалар ) арқылы туады және бір өсімдіктен екіншісіне таралып, аз уақыт ішінде жаппай зақымдайды. o Қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларынан туындайтын инфекциялық емес аурулар да егіннің көптеген өнімін жоғалтуға алып келуі мүмкін.o Дәнді дақылдардың көптеген аурулары инфекциялық және паразиттік болып келеді. o Ондай аурулар әртүрлі патогенді микроорганизмдер ( саңырауқұлақтар, бактериялар, вирустар және микоплазмалар ) арқылы туады және бір өсімдіктен екіншісіне таралып, аз уақыт ішінде жаппай зақымдайды. o Қоршаған ортаның қолайсыз жағдайларынан туындайтын инфекциялық емес аурулар да егіннің көптеген өнімін жоғалтуға алып келуі мүмкін.

5 слайд

#6 слайд
Бактериялық аурулар туындау себептеріне байланысты жұқпалы (түрлі бактери я, вирус, саңырауқұлақ тар, гематода , т.б. тудыратын)   Жұқпайтын (қоректену тәртібінің бұзылуынан, ыстық-суықтан, өнеркәсіп қалдықтарыны ң әсерінен, т.б.) аурулар топтарына бөлінеді . Дәнді дақылдардың аурулары

6 слайд

#7 слайд
Сары немесе шырышты бактериоз (С ҚБ ) Ергежейлі қара күйе. (ДЕҚКА ) Бактериялд ы қара дақ ( ДБҚД ) Бактериалд ық солуы ( ҚБС )

7 слайд

#8 слайд
Қоздырғышы– Xantomonas campestris pv. undulosa – грамтеріс таяқша бактериялар. Бұл кеселмен көбіне бидайдың масағы мен дәні залалданады. Дерт шалған өсімдіктің масақ қауыздарының бетінде, дәндердің ұрығының тұсында, қара қоңыр немесе шымқай қара дақтар пайда болады. Дерт меңдегенде масақ тұтас қараяды. Бұл кеселге бидай өсімдігінің сабағы да шалдығуы мүмкін. Сабақ бойында қара жолақтар пайда болады. Кесел шалған өсімдіктердің жапырақтарының бетінде қоңыр түсті сулы дақтар пайда болады.Дəнді дақылдардың қара дақты бактериоз. (Д ҚБ )

8 слайд

#9 слайд
Сары немесе шырышты бактериоз. Қазақстанда бұл ауру карантин ауруларының қатарына жатады. Өсімдік жапырағын бойлаған ақ немесе сары түсті жолақтар түзіліп, кейін жапырақтар ширатылып, шырыштанады. Ауруға шалдыққан өciмдіктің сабақтары иіліп, өcyi баяулайды. Масақтар көбіне жапырақ қынабынан шықпай тығыздалып, шырыштанады. Залалданған өсімдіктер өнім бермейді. Ауру қоздырғышы – Corinebacterium tritici Burk. бактериясы. Инфекция қоры – залалданған тұқым жəне бидай нематодасы. Сары бактериозға шалдыққан өсімдіктің масағында тұқым түзілмейді. Сары немесе шырышты бактериоз.

9 слайд

#10 слайд
Жүгері собығының бактериозы. ( ЖСБА )Бұл ауру жүгері егілетін барлық аймақтарда кездеседі. Ауруға шалдыққан жүгері собығының бойында түзелген дəннің төбесінде ақшыл сұр, сəл басылған дақтар болады. Дақтар кейін қыртыстанып немесе ойық жараға айналып дəн төбесін тұтас басады. Орауыш жапырақтарымен толық жабылмаған собықтың жоғарғы бөлігіндегі дəндер жиі залалданады Ауру қоздырғышы – Bacillus mesentericus var . vulgatus Flugge бактериясы. Кеселді астық кандаласы таратады, ceбeбi бактерия негізінен олардың ағзасында тipшiлiк етеді. Жүгерінің гүлдеу, дəн түзу кезеңдеріндегі ыссы ауа-райында өсімдікке мол су беру себебінен орауыш жапырақтар собықтың жоғарғы бөлігін түгел қамтымай, дəндердің ашық қалуы жəне бактериямен залалданған астық кандаласының көп болуы аурудың дамуына жағдай туғызады. Жүгері собығының бактериозы. ( ЖСБА )

10 слайд

#11 слайд
Фузариозд ы солу БФС).Кәдімгі шірік ( КША ) Септори оз (БСА ) Қатты қара күйесі ( ҚҚК )Тозаңд ы Қаракү йе ТҚА )

11 слайд

#12 слайд
Кәдімгі шірік ауруы Ауру пленкалы жылыжайларда , Қоздырғышы: Bipolaris sorokiniana (Sacc.) Shoemaker. (Deuteromycetes класы, Hyphomуcetales қатары) К ө ктеу – т ү птену кезінде білінеді. Кәдімгі шірік ауруы

12 слайд

#13 слайд
Бидайдың қатты қара күйе ауруы. Бұл кесел республиканың барлық өңірінде кездеседі, əcipece еліміздің шығыс жəне оңтүстік-шығыс облыстарында жаздық бидайды қатты залалдап, дақылдың өнімділігі мен өнім сапасын төмендетеді.Аурудың алғашқы белгісі дəннің сүттеніп пісе бастаған кезінде байқалады. Залалданған масақтар түсі көкшіл реңді жасыл түске енеді. Дамып келе жатқан ауру қоздырғышының қысымымен масақша қауызы біраз ашылыңқырап тұрады да, масақ бойындағы масақшалар шалқайыңқырап орналасады, мұртшалары тікірейіп, масақ жуандау болып көрінеді. Ауру өсімдік қалдықтарымен, топырақ түйнектерімен, дәндермен таралады. Профилактикалық шаралардың бірі егіс егу алдында топыраққа триходермин енгізу болып табылады .

13 слайд

#14 слайд
 Дәнді-дақылдардағы Қастауыш, қара күйе саңырауқұлақ паразиттерінен туындаған аурулар.  Қастауыш, қара күйе (головня)- Аурудың қоздырғышы- саңырауқұлақ Ustilago avenae .  Бидай, тары, жүгерінің дән арасына қара күйе түрінде шығып, дақылдарға әсер етеді. Споралары жануардың ішек шырышты қызметін бұзып, оларға әсер келтіреді

14 слайд

#15 слайд
 Опалы зең ( мучнистая роса)- Қоздырғышы - Erysiphe graminis.  Дәнді-дақылдардағы саңырауқұлақ паразиттерінен туындаған аурулар  Ауру тікелей дала егінінде анықталуы мүмкін. Жапырақ және дән үстіне ақ ұнтақты жабыны түрінде зең өсіп, кейін сфералық жеміс органдарды Cleistothecia құрып барлық дәнді- дақылдарға әсер етеді.

15 слайд

#16 слайд
Спорынья Дәнді-дақылдардағы саңырауқұлақ паразиттерінен туындаған аурулары. Қастауыш, күйе ( спорынья)– Қоздырғышы- саңырауқұлақ Claviceps purpure . - Ең көп таралған қара бидай, және бидай мен арпаның гүлдену кезеңінде жоғары ылғалды аудандарда Sclerotia (спорынья мүйіз түрінде) бірнеше миллиметр 4 см дейін өсіп, дәнге зиян келтіреді. Гүлдеуден кейін осы Қастауштың склероциясы (спорынья мүйізі) түрлі алкалоид-токсиндерді синтездейді, сондықтан адам мен жануарлардың улануына себепті болуы мүмкін.

16 слайд

#17 слайд
Бидайдың қатты қара күйесі. Бұл кесел республиканың барлық өңірінде кездеседі, əcipece еліміздің шығыс жəне оңтүстік- шығыс облыстарында жаздық бидайды қатты залалдап, дақылдың өнімділігі мен өнім сапасын төмендетеді.Аурудың алғашқы белгісі дəннің сүттеніп пісе бастаған кезінде байқалады. Залалданған масақтар түсі көкшіл реңді жасыл түске енеді. Дамып келе жатқан ауру қоздырғышының қысымымен ма- сақша қауызы біраз ашылыңқырап тұрады да, масақ бойындағы масақшалар шалқайыңқырап орналасады, мұртшалары тікірейіп, масақ жуандау болып көрінеді). Ауру өсімдік қалдықтарымен, топырақ түйнектерімен, дәндермен таралады. Профилактикалық шаралардың бірі егіс егу алдында топыраққа триходермин енгізу болып табылады .

17 слайд

#18 слайд
бидайды ң бактерио зы (ББА). жолақты мозаикас ы (ДЖМВ) базальд ық бактери оз (ДБВА)мозаика лы вирус ( ДМВ ) ақ шірік ( ДАШВ)

18 слайд

#19 слайд
Күздік бидай мозаикасы  Күздік бидайды ң вирустық ауруларына түрлі патогендер (вирустар) себеп болады және өсімдіктер үшін де, болашақ егінге де өте қауіпті. Қоздырғышы triticum virus 8 zachurilo et sitniko .  Күздік бидай жапырақтарында және олардың вагиналарында, әдетте күзде, пайда болғаннан кейін 15-20-ші күнде тамырлар бойымен ашық-жасыл немесе лимон-сары жолақтар мен соққылар пайда болады.  Мұндай мозаика, әсіресе, жапырақтың астынан айқын көрінеді. Өсімдікке әсер еткен өсімдіктер өсуден артта қалады.  Суық ауа райының басталуымен жапырақтың мозаикалық түсі жоғалып кетуі мүмкін, бірақ келесі жылдың көктемінде ол айқынырақ болады. Ауру өсімдіктердің жапырақтары ашық түсті, ауыр, кейде бұралған, өткір бұрышта жоғары өседі

19 слайд

#20 слайд
Бидай жолақты мозаикасы  Қоздырғышы Wheat striate mosaic virus . жаппай таралған. Жапырақта,оның параллель орналасқан ашық-жасыл түсті сызықшалар, жолақ дақтар пайда болады. Өсімдіктің бойы аласа, дәндері солғын болады.  Дәнді дақылдардың қуыршақтануы Вирус бір өсімдіктен екіншісіне механикалық зақымдану кезінде жұғады, таратушылары дәннің сұр көбелегі мен бітелер.  Қоздырғышы avena virus I such. et vovk Аурудың белгісі алғаш жапырақтарында,оның қынаптарында ашық-жасыл сызықтар мен дақтар түрінде білінеді.Астық сұр көбелегі

20 слайд

#21 слайд
Базальдық бактериоз  Қоздырғышы–Pseudomonas atrofaciens бактериясы. Негізінен бидайды, қара бидайды, ал арпа мен сұлыны сирек залалдайды.  Масақтың қабыршақтары бас жағынан бастап қоңырланады. Жапырақтарында сулы, кейін қоңыр түсті болатын дақтар болады.  Аурудың дамуына жауын- шашынның көп болуымен жылы ауа райы қолайлы. Ауру өсімдік қалдықтарымен зақымданған тұқымда сақталады.

21 слайд

#22 слайд
Гессен шыбыны – Гессенская муха (Mayetiola destructor Say .) Жаздық бидайдың жұмсақ сорттарын едәуір жоғары, ал қатты сорттарын және арпада зияндылығы төмен болады. Зиянкес қоныстанған өсімдік өсуі тежеледі (төмен болады), сабақ буындары буылдыр қисық болып өседі. Бидайды орып, жиекті жинаған кезде,сабақтары ілінбей жерде қалады, сондықтан зиянкестен келетін тікелей шығынның негізгі бөлігі болып табылады. Бір зиянкес сабақта қоректенген жағдайда дән салмағы 20-30% төмендейді. Имагосының түсі күңгірт-сұр, кішкентай басы және ұзын 17 буынды мұртшалары бар, кішкене масаға ұқсас. Денесінің ұзындығы 2,5-3,5 мм. Көкірегі қара- сұр түстес. Қанаттары қара, 3 көлденең түтікшесі бар. Ауыз қуысы (жужжальца) қызғылт, аналығының құрсағы жұмыртқа түрінде үшкір, ал аталығының құрсағы цилиндр тәрізді. Аяғы ұзын, қызыл.WhatsApp Audio 2021-02-10 at 20.58.46.mp4

22 слайд

#23 слайд
Швед шыбындары – Шведская муха (Oscinella frit L.)   Орман, орманды-дала және дала зонасының солтүстік және орталық бөліктерінің қоңырсалқын климаты аудандары және оңтүстік пен оңтүстік шығыс Қазақстанның таулы аймақтарында таралған және зиян келтіреді. Сұлының шведтік шыбыны көбірек шаруашылықа шығынды– (Oscinella frit L.) келтіреді – сұлы дақылын зақымдайды және арпаның шведтік шыбыны – (O. Pusilla Meig.) көбіне арпа мен бидайды зақымдайды.Артқы сирақтары барлық ұзындығының соңында қара немесе сарғыш сақиналы, алдыңғы және орта сирақтарының ортасы күңгірттеу. Арпаның шведтік шыбыны – сұлы шыбынынан ерекшеліктері артқы сирақтары екі аяқ жағында жалпақ сарғыш сақиналы, алдыңғы және орта сирақтары бүкіл ұзындығы бойынша сары түсті болады, ұзындығы 1,5-2 мм. Арпа шыбыны сұлы шыбынынан ірілеу. Біріншісі солтүстік ылғалды аймақтарда едәуір жоғары, арпа шыбыны ылғалы аздау жерлерде, көбіне оңтүстік аймақтарда мекендейді.

23 слайд

#24 слайд
Астық сабағының бүргесі Астық сабағының бүргелері – Стеблевые хлебные блошки. Екі түрі бар: астық сабағының үлкен бүргесі – большая стеблевая хлебная блошка (Chaetocnema aridula Gyll.) және астық сабағының кіші бүргесі – малая стеблевая хлебная блошка (Ch.hortensis Geoffr.) Республикада зиянкестер жаппай таралған, солтүстік бөлігіндегі далалық және орманды далалық аудандарында, оңтүстік, оңтүстік шығыстың тау етектерінде орналасқан аудандарда зияндылығы едәуір жоғары. Қоңызы онша үлкен болмайды, қола түстес жасыл реңді, секіргіш аяқтары бар. астық сабағының үлкен бүргесінің ұзындығы 2,5-3 мм астық сабағының кіші бүргесі 1,6-2,3 мм.

24 слайд

#25 слайд
Астық дақылдарын түрлі аурулардан қорғау жүйесі   Аймақта аса зиянды, кең тарал...

25 слайд