Аутист балаларды оқыту тәрбиелеу үрдісінде қолданылатын әдіс -тәсілдер

#1 слайд
Аутизмге шалдыққан балалар Аутизм — (гр. autos - өзім) - адамның сыртқы дүниеден оқшауланып, өзімен-өзі болып, іштей сары уайымға салынған кездегі көңіл- күйі. Аутист балалардың есте сақтау қабілеті жоғары болады. Математика және музыкадан дарынды, бірнеше тілдерді меңгеруі де мүмкін. Бірақ бұл қасиеттер әдеттегі жастан кейінірек байқалады. Сондықтан да бұндай балалар арнайы интернаттарда емес, кәдімгі жанр ортасында тәрбиеленуі қажет, Аутизм – бала дамуындағы ауытқушылықтың ауыр түрі, ол әлеуметтік ортамен қарым-қатынастың жоқтығын білдіреді. Симптом ретінде аутизм көптеген психикалық ауруларда кездеседі, бірақ кейбір жағдайларда ерте жастан байқалып, бала дамуына кері әсерін тигізеді. Бұл жағдайды ерте балалық аутизм (БЕА) синдромы дейді.Ол болса психикалық даму зақымдалуының бір нұсқасы ретінде қарастырылады. Сонымен қатар бала бойында аутизмнің кейбір клиникалық көріністері байқалса оны аутистикалық тұлғалық қасиеттер деп атайды. Нақты симптом ретінде 2-3 жасқа қарай қалыптасуы мүмкін.  Ең алғаш аутизм деген терминді 1912 жылы швейцар психиатрі Э.Блэхер ұсынған. Ол адамның ішкі эмоциялық кажеттіліктерімен реттелетін және шынайы әрекеттерге тәуелділігі шамалы аффективтік саланың айрықша түрін белгілеу үшін енгізген.  Аутизм ауруын бірінші ашып зерттеген америка психиатрі Лео Каннер. Балалық аутизмі әр түрлі болады және зиятпен сөйлеу дамуының деңгейлері әр түрлі болады.  Л.Каннер бойынша ерте балалық шақтағы аутизм синдромы келесі үш көрсеткішті біріктіреді:  аутистикалық уайымдар,  стеротипі,  үйреншікті,  бір қалыпты мінез-құлық,  сөйлеу тілінде ерекше сипаттағы кемістіктер.

1 слайд

#2 слайд
1. жалғыздықты жақсы көру 2. ешқашан адаммен көзбе-көз кездеспеу 3. мимикасының, дауысының, дыбысының ырғағының, жестарының болмауы 4. бағытының шарттары тұрақты болуына тырысуы бәрі біркелкі болып өзгермеуі керек 5. эмоциялық тұрғыдан ешкіммен араласпау 6. біркелкі қимылдарды қайталай береді • Аутист баланың сөйлеу процесі бұзылғандықтан, олардың 50 пайызында  мутизм  болады және эхолалия жиі болады.1. Баланың жеке мінезіне 2. Көру мен есту кемістігіне 3. Зияттың жетілмеуіне 4. Сөйлеу аппаратының бұзылғандығына 5. Невротикалық өзгерістерге 6. Ұзақ уақыт қарым-қатынассыз қалғандыққа (госпитализм) Жалпы тұйық мінез әр түрлі себептерге байланысты: Л.Каннер аутизмді нақты психикалық дамудың бұзылуы деп тапқан және келесі көрсеткіштерін ажыратқанАутист бала қоршаған ортаға, қоғамға мүлде қызықпайды. Тұрақты қорқыныштары пайда болып тұрады, өзіне-өзі агрессиялы, қол жұмсағысы келуі де мүкін. Бала өскен сайын сөйлеу мен зият (интеллектісі) дамуы төмендейді. Аутист балалардың назарын адамға, басқа нысанға аудару және бірнәрсе үйрету қиын. Ауру бала өзіне айтқан сөздерге мән бермейді, сұрақтарға және атын атап шақырғанға көңіл аудармайды, естімейтін керең сияқты болып көрінеді.

2 слайд

#3 слайд
Аутист балаларды оқыту тәрбиелеу үрдісінде қолданылатын әдіс - тәсілдер  Ресей ғалымдарыың мәліметтері бойынша уақытымен түзетушілік көмек көрсетілген жағдайда аутист балалардың 60 пайызы жалпы білім беру бағдарламалары бойынша, 30 пайызы арнайы білім беру бағдарлама бойынша оқуға қабілетті, ал 10 пайызы отбасында әлеуметтенуге мүмкіндіктері бар. Бірақ түзетушілік көмексіз қалған жағдайдағы балалардың 75 пайызы әлеуметтік ортаға бейімделе алмайды, 22 -23 пайызы шамалы бейімделеді, тек 2-3 пайызы әлеуметтік бейімделудің жеткілікті деңгейіне жетеді.  Аутист балаларға арнайы көмек көрсету жүйесі өткен ғасырдың 60 жылдарында алғаш рет АҚШ пен Батыс Еуропа елдерінде қалыптасуын бастаған. Еуропада ең бірінші аутист балаларға арналған мектеп Данияда 1920 жылы ашылған. Кейін кейбір жеке меншік мекемелер аутист балаларға көмек көрсетуді бастаған, бірақ ол кезде нақты оқыту мен түзетудің әдіснамалық, ғылыми негіздемесі болмаған.  Қазіргі уақытта балалық ерте шақтағы аутизмді түзетудің әдістемелік негіздері әр түрлі. Жиі кездесетін бихевиористік психологияның негізінде операнттық оқыту (мінез-құлықтық емдеу).  Бұл түзету әдісі АҚШ-та және басқа да елдерде кеңінен тараған. Әдістің негізі қажетті қылықты, әрекетті қалыптастыру үшін сыртқы жағдайларды арнайы қамтамсыз ету, әлеуметтік-тұрмыстық бейімделу, сөйлеу тілін дамыту, оқу немесе еңбек ету дағдыларына үйрету. Бұл әдіс бойынша оқытылған балалардың 50-60 пайызы жалпы мектеп бағдарламасын меңгере алады, кейін орта, жоғары оқу орындарында оқуын жалғастыра алады.  Операнттық оқыту әдістен басқа шет елдерде ТЕАССН атты бағдарлама (Э.Шоплер,Р.Райхлебер), холдинг терапия (М.Уелш) күнделікті өмір сүру жағдайын қамтамасыз ету арқылы емдеу (К.Китахара) т.б тәжірибеде жиі пайдаланады.  Ресейлік тәжірибеде ең танымал К.С.Лебединская мен О.С.Никольскаяның аутизмді түзетудің кешенді медициналық-психологиялық-педагогикалық әдістемесі. Бұл әдістеменің негізгі ерекшелігі дәрігер, педагог пен психологтардың бірлесе, тығыз байланыста жұмыс жасау. Өткен ғасырдың ортасынан бастап балалық ерте жастағы аутизмді зерттеулер басталуына қарамастан, қазіргі уақытқа дейін арнайы кешенді көмек көрсету жүйесі құрастырылмаған.Бұл жерде кейбір балаларды жалпы мектептегі арнайы сыныптарда оқыту тәжірибесі бар екенін айту керек. Бірақ сол балаларға арнайы психологиялық-педагогикалық қолдау көрсету қажеттілігі негізгі талап.

3 слайд

#4 слайд
Аутизм қазіргі уақытта емделмейтін ауру деп саналады. Алайда кейбір балалардың құзыретті ұзақ мерзімді түзетуінен кейін (3-25% науқастардың жалпы санының) ремиссия орын алады, ал аутизм диагнозы уақытша жойылады. Сарапшылардың айтуынша, аутизммен ауыратын балалардың тек 20 пайызы толығымен дерлік айығуға қол жеткізе алады. Сондықтан біз –ұстаздар және баланың ата-аналары айтылған дертке шалдыққан балаларға ерекше көңіл бөліп, қолымыздан келгенінше көмек көрсете білуіміз қажет. БАЛАЛАРДЫҢ АНАТОМИЯЛЫҚ-ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚЕРЕКШЕЛІКТЕРІ Мидың құрылымдық бұзылыстары   Зерттеулерге сәйкес, аутизмде науқастарда фронталдық кортексте құрылымдық өзгерістер жиі анықталады, гиппокампус, медианалық уақытша лоб және миы. Мидың негізгі функциясы мотор қызметінің табысты болуын қамтамасыз ету болып табылады, алайда, мидың бұл бөлігі сөйлеуге де әсер етеді, назар, ойлау, эмоциялар мен оқу қабілеттерін. Көптеген аутистиканың миының кейбір бөліктері азаяды. Болжамды, бұл жағдай аутизмге ұшыраған науқастардың проблемаларына байланысты болуы мүмкін. Мидың функционалдық бұзылулары.   50-ге жуық% ЭЭГ бойынша науқастарда өзгерістер болды, жады бұзылыстарының сипаттамасы, селективті және мақсатты назар, ауызша ойлау және сөзді мақсатты пайдалану. Өзгерістердің таралуы мен ауырлығы өзгереді, жоғары функционалды аутизмі бар балаларда, EEG бұзылыстары, ереже бойынша, пациенттермен салыстырғанда айқын емес, аурудың төмен функционалды нысандарынан зардап шегеді.Тұқым қуалаушылық.  Балалардың алыс және жақын туыстары арасында, аутистикалық, 3-7 табылды% аутисттік науқастар, бұл халықтың орташа аурудың таралуынан бірнеше есе жоғары. Бірдей егіздікте аутизмді дамыту ықтималдығы 60-90 құрайды%. Пациенттердің туыстары жиі оқшауланған бұзылуларға ие, аутизмнің сипаттамасы: тәуелділікке тәуелділік, әлеуметтік байланыстардың төмен қажеттілігі, сөйлеуді түсіну қиын, сөйлеу бұзылыстары (соның ішінде эхолалия). Мұндай отбасыларда эпилепсия мен ақыл-есі кем болу жиі кездеседі, аутизмнің міндетті белгілері болып табылмайды, бірақ жиі бұл аурудың диагнозы қойылған. Жоғарыда айтылғандардың барлығы аутизмнің мұрагерлік сипатын дәлелдейді. Қорытынды

4 слайд