Ертегілер.

#1 слайд
ЕРТЕГІЛЕР ОРЫНДАҒАН: КИСТАУБАЕВА ГУЛИМ МАРАТОВНА ТОБЫ: НОК 401/9 ТЕКСЕРГЕН: ҚОНАБАЕВ ДАРІБАЙ

1 слайд

#2 слайд
 Ертегі – фольклордың негізгі жанрларының бірі. Ертегі жанры – халық прозасының дамыған, көркемделген түрі, яғни фольклорлық көркем проза.  Оның мақсаты – тыңдаушыға ғибрат ұсынумен бірге эстетикалық ләззат беру. Ертегінің атқаратын қызметі кең: ол әрі тәрбиелік әрі көркем-эстетик.    Әдеби қазына. ертегінің бүкіл жанрлық ерекшелігі осы екі сипатынан көрінеді. Сондықтан ертегілік прозаның басты міндеті – сюжетті барынша тартымды етіп, көркемдеп, әрлеп баяндау.

2 слайд

#3 слайд
 Демек ертегі шындыққа бағытталмайды, ал ертекші әңгімесін өмірде болған деп дәлелдеуге тырыспайды.Ертегінің композициясы бас қаhарманды дәріптеуге бағындырылады, сөйтіп, ол белгілі бір сұлба бойынша құрылады. Мұның бәрі ертегіге идеялық, мазмұндық және көркемдік тұтастық береді.  Осы тұтастық бұл жанрға басқа да қасиеттер дарытады: композиция мен эстетикалық мұраттың бірлігі әрі тұрақтылығы, көркем шарттылықтың міндеттілігі, ауызекі сөйлеу тіліне сәйкестігі, тұрақты тіркестердің қолданылуы, т.т.с.

3 слайд

#4 слайд
Ертегілері жанрлық әрі сюжеттік құрамы жағынан әр алуан. Ол іштей бірнеше жанрға бөлінеді: Жануарлар туралы ертегілер Тұрмыс- салт ертегілері хикаялық е ртегілер , сатиралық ертегілер Қиял- ғажайып ертегілер

4 слайд

#5 слайд
Ертегіде қиял мақсатты түрде пайдаланылады, сондықтан ол әсіреленіп, ғажайыпқа айналады және біршама өзінше дамып отырады. ертегідегі ғажайып қиял адамның күнделікті көріп жүрген заттары мен құбылыстарын саналы түрде басқаша етіп көрсетеді, өйткені бұл жанрда ғажайыптың көркем бейнелеуіш құрал ретінде қолданылады. Өмірдегі шынайы нәрсенің өзін әдейі өзгертіп көрсету – ертегінің өзіндік қасиеті болғандықтан, ертекші де оның мазмұнын барынша әсірелеуге, ғажайыпты етуге күш салады.

5 слайд

#6 слайд
 Сонымен бірге ертегідегі оқиғалар мен іс-әрекеттердің қаншалықты әсерлі болуы ертекшіге ғана емес, сондай-ақ тыңдаушыға да, ертегінің айтылу жағдайына да байланысты. ертегіде қиял мен ғажайып әрі идеялық та мақсатта қолданылады, себебі классик.  Ертегі адамның рухани азығы болуымен қатар идеол. та қызмет атқарған. ертегінің көркем баяндалуында сюжеттен де гөрі композицияның рөлі артығырақ.

6 слайд

#7 слайд
Ертегінің көне замандағы мифтер мен әр түрлі тұрмыстық, аңшылық әңгімелердің негізінде пайда болып, кейінгі замандардағы адамдар мінезін, олардың өзара қатынасы мен байланысын аллегориялық түрде жан-жануарлар бейнесі арқылы тұспалдап көрсететін түрі.

7 слайд

#8 слайд
 Сюжеттері тек қазақтың өзіне тән ертегілермен қатар, басқа елдермен ортақ сюжетке құрылған ертегілер де бар. Олардың көбі тарихи-типологиялық жағдайда пайда болған, біразы тарихи-генетик., яғни туыс халықтарға ортақ болып табылады, кейбірі тарихи-мәдени байланыс нәтижесінде қазақ жұртына тараған. Сол себепті қазақ ертегілерінде таза ұлттық та, халықар. та, көшпелі сюжеттер де қатар өмір сүрген.

8 слайд

#9 слайд
Бұл топқа кіретін ертегілерде ескі заманнан бастап, соңғы кезге дейінгі халық өмірінің әр алуан жақтары қамтылады. Оларда халықтың қоғамдық өмірі, тұрмыс – тіршілігі, дүние танудағы көзқарасы, таптық сана сезімі, арман – мүддесі суреттеледі. Және де ертегінің оқиағасы реалистік болмыстан алынады. Егер қиял – ғажайып немесе хайуанаттар жайындағы ертегілерде фантастика басым келіп отырса, тұрмыс – салт ертегілерінде ол өте аз кездеседі. Мұнда адамның қиялынан туған әңгімелерден гөрі, өмірде болған, не болуға тиісті оқиғалар басты орын алады. Сондай – ақ тұрмыс – салт ертегілерінің кейіпкерлері жалғыз көзді дәу, мыстан, жеті басты жалмауыз, жезтырнақ т.б. бейнесінде болмай, нақты адам бейнесінде болады ; сол қарапайым адамдар жайы айтылады.

9 слайд

#10 слайд
 Тұрмыс ертегілерінің оқиғасы ертегінің басты кейіпкері қарапайым адамның өмірін, ісін, тұрмыс – тіршілігін, таптық, қоғамдық жайларын, әлеуметтік көзқарасын суреттеуге құрылады. Бұлардың бәрі халық ортасынан шыққан, ертегіге басты кейіпкер болып алынған еңбек адам арқылы баяндалады. Неше түрлі қиыншылық- кедергілерді, ауыр халдерді, аңдыған, алысқан жау амалдарын жеңетін де, сөйтіп, мақсатына жететін де қарапайым адам болатын.

10 слайд

#11 слайд
Халықтың тұрмыс – тіршілігіне, салтына байланысты туған ертегілері бір ғасырдың ғана жемісі емес. Ол талай ғасырдың жемісі. Бұл ертегілердің ішінде көне заманда, феодалдық қарым – қатынастар кезінде және соңғы дәуірде туғандары да бар. Олардың бәрі ауызша айтылып, ауызша тарағандықтан көптеген тарихи кезеңдер, талай таптық, қоғамдық орта тудырғанәр түрлі көзқарастарды, алуандаған ұғым түсініктерді бойына жинастыра келгендері де белгілі. Бірақ солай бола тұрса да, халықтар ортада туған ертегілер өзінің халықтық сипатын жойған жоқ. Қайта, оны әрбір жаңа дәуір жаңа кезең жағдайларына қарай өзгертіп, шындап жетілдіреп отырғаны, өткірлеп мәнерлегенін де байқаймыз

11 слайд

#12 слайд
Хикаялық ертегілер – фольклордың жаңа сатыға көтерілген түрі. Мұнда ежелгі нанымдар мен ұғымдар өзінің сакралдық қасиетінен мүлде ада болған. Сондықтан бүл ертегілерде ешқандай тылсым күш жоқ, құпиялық қауіп, қорқынышты кейіпкер кездеспейді. Іс әрекеттер адамдар арасында, елді мекендерде өтеді. Зұлымдық бұрынғыша қара күшпен жойылмайды. Оны ақылмен, айламен жеңеді.

12 слайд

#13 слайд
Сол себепті бас кейіпкерде қандай да бір ғажайып көмекші болмайды, оның қарсыластары да сондайлық ғаламат күштің, немесе мифологиялық сыйқырдың иесі емес. Мұндағы сыйқырлық тұрмыстық аяда көрінеді. Новеллалық ертегінің сюжеті күрделі, бірнеше эпизодты болып келеді, кейіпкерлер саны әдеттегіден көп, оқиғалар көбінесе шаһар ішінде өтеді. Ертегінің бұл түрінде шығыс әсері мол, сол себепті мұндағы кеңістік те кейде өзгеше. Кейбір ертегілердің сюжеті тұйықталған болады (рамочное построение). Новеллалық ертегі көбінесе ғибраттық функция атқарады. Оқиға қанша шытырманды, іс-әрекеттер қаншалықты күрделі болса да, ертегі жақсы аяқталады, бас кейіпкер өзінің даналығы, ұстамдығы, төзімділігі арқасында жеңіске жетеді, ал бірақ өзіне зияндық істеген дұшпандарына қатыгездік жасамайды («Аяз би», «Балтеке», «Мархұма», «Минуар мен Бибатима», т.б.).

13 слайд

#14 слайд
Жалпы ертегілердің пайда болып, қалыптасуының алғашқы кездерінде ел оны қиял деп ойламаған, онда баяндалатын оқиғаға сенген, себебі ол шақта ертегі өз төркінінен алшақ кете қоймаған, сондықтан көркемдік қызмет те атқармаған. Ал көркем фольклорлық жанр болып қалыптасқан классик. Қазақ ертегілерінің жиналуы мен жарияланып, зерттелуі 18 ғ-дың 2-жартысында басталды.

14 слайд

#15 слайд
 Ертегілерді көбінесе кішкентай балалар оқығанды ұнатады. Себебі, оларға әдемі сурет, ойдан шығарылған қаһармандар, құтқарушылар мен батырлар ұнайды. Ертегілердің барлық дерлігі адамгершілікке үйретеді. Ертегілерде жақсы мен жаман, әділдік пен арамдық, адалдық пен сатқындық, яғни қос бағыт қатар жүреді. Оқырмандар өздері бір жақты таңдап, жақсы қасиеттерді бойына сіңіруге тырысады. Ертегілердің өскелең ұрпаққа деген үйрететіні көп. Өзім бір орыс халық ертегісін мысалға алғым келіп отыр.

15 слайд

#16 слайд
  «ШАЛҚАН» ЕРТЕГІСІНДЕ БІР ОТБАСЫНЫҢ ҮЛКЕН ШАЛҚАНДЫ ТАРТУ КЕЗІ БЕЙНЕЛЕНЕДІ. БҰЛ ЕРТЕГІ ДОСТЫҚҚА, ЕҢБЕКСҮЙГІШТІККЕ, АУЫЗБІРШІЛІККЕ ТӘРБИЕЛЕЙДІ. ОҚИҒА ЖЕЛІСІ БОЙЫНША ОТБАСЫНЫҢ МҮШЕЛЕРІ ЖИНАЛЫП, ШАЛҚАНДЫ ТАРТЫП АЛУДЫ ҚАЛАЙДЫ. АЛАЙДА, БҰЛ ТЕК ҚАНА БАРЛЫҚ ОТБАСЫ МҮШЕЛЕРІ ЖИНАЛҒАННАН КЕЙІН ҒАНА ІСКЕ АСАДЫ.

16 слайд

#17 слайд
Назарларыңызға рақмет!

17 слайд