Көсемшенің сөйлемдегі қызметі

#1 слайд
Көсемшенің сөйлемдегі қызметі Орындаған: Мұқажан Мақпал

1 слайд

#2 слайд
Жоспары: 1. Көсемшенің сөйлемдегі қызметі туралы түсінік.

2 слайд

#3 слайд
1.Көсемше жіктеліп келіп немесе күрделі етістіктің құрамында негізгі етістік көсемше тұлғалы, көмекші етістік жіктеліп келіп баяндауыш қызметін атқарады. Мысалы: Жұмабайдың қалаға бұ жолы не жұмыспен барғанын Абай дәлді білмейді. (М.Ә.). Қ азылар арызын алып сұрап еді, Меньшиков жауап берді. (Ы. А.).Сондай- ақ көсемше тұлғалы етістік жіктелмей-ак бағыныңқы сөйлемнің баяндауышы да қызметін атқарады. Мысалы: Мұны көріп, әрбір көшпелі елдегі жарлы-жақыбайлар да келіп ,Сейітқұлға қосылып келіп , бес-алты жылда Сейітқұл елі деген төрт жүз үйге таянды дейді (Ы. А.).

3 слайд

#4 слайд
2. Кө семше қимылдың, іс-әрекеттің амалын, жай-күйін,мақсатын, себебін, мезгілін білдіріп, пысықтауыш қызметін атқарады. Мысалы: Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін, жоқ-барды, ертегіні термек үшін, жаздым үлгі жастарға бермек үшін.( A). Абай да, Жұмабай да қызығып тыңдасты. (М.Ә.).

4 слайд

#5 слайд
3. Кейде көсемше тұлғалы етістік жіктеліп келген баяндауышпен, есімшеден болған анықтауышпен, септеліп келген есімшеден,тұйық етістіктен болған толықтауышпен бірыңғай мүше болып келіп те қызмет атқарады. Мысалы: Осы жақта бір қарт атамызбар дегенге жолығып, қолын алып, бір-екі ауыз ақыл сұрайын деп едім. (Ы. А). Үзілмей, қатаймай, бір қалыппен желпіпсоққан әдемі салқын қоңыр жел қандай рахат! (М.Ә.). Мадақтап, асыра мақтап, қошеметтегенді ол ұнатпайды.

5 слайд

#6 слайд
Берілген сөйлемдердегі жолығып, қолын алып деген көсемше тұлғалы етістікгер ақыл сұрайын деп едім - мен не істейін депедім? (жолығайын деп едім, қолын алайын деп едім және ақылсұрайын деп едім) деген баяндауышпен бірыңғай мүше болып,баяндауыш қызметін атқарып тұр. Екінші сөйлемде үзілмей,қатаймай деген көсемше тұлғалы етістіктер желпіп соққан -қандай жел? (үзілмей соққан жел, қатаймай соққан жел) деген анықтауышпен бірыңғай мүше болып тұр. Үшінші сөйлемде мадақтап, асыра мақтап деген көсемше тұлғалы етістіктер қошеметтегенді - нені ұнатпайды? (мадақтағанды ұнатпайды және асыра мақтағанды ұнатпайды) деген толықтауышпен бірыңғай мүше болып қызмет атқарып тұр.

6 слайд

#7 слайд
Көсемшенің сөйлемдегі қызметі Пысықтауыш Баяндауыш Көсемше іс-әрекеттің түрлі күйін білдіріп, пысықтауыш болады. Көсемше күрделі етістіктің құ рамында келіп, баяндауыш болады. Мен сөйлескелі (не үшін?) келдім. Ол жымиып (калай?) күлді. Марат асыға сөйледі. Көре-көре көсем боласың, сөйлей-сөйлей шешен боласын. Алып та халықтан үйренеді . Ол үйіне барып келді . Ол өз ойын айта салды . Түнде жаңбыр жауыпты .

7 слайд

#8 слайд
Қосымша: Есімше мен көсемшенің жұрнақтары арқылы етістіктің шақ категориясы жасалады. Мысалы, A) 1) - ған,-ген,-қан,-кен: бұрынғы өткен шақ есімшесі 2) -ар,-ер,-р: болжалды келер шақ есімшесі 3)-атын,-етін,-йтын,-йтін: ауыспалы өткен шақ есімшесі 4) -мак, -мек, -пақ, -пек, -бак, -бек: мақсатты келер шақ есімшесі 1) -ып,-іп,-п: бұрынғы өткен шақ көсемшесі 2) -а,-е,-й: ауыспалы осы (келер) шақ көсемшесі Ә) -мақ, -мек … формасы арқылы туған есімшелерден зат есімге айналып кеткен сөздер аса көп. (құймак, піспек, ілмек, шақпақ, соқпақ т. б.)

8 слайд

#9 слайд
Назарларыңызға рақмет!

9 слайд