Латын алфавитіне көшудің оң тұстары

#1 слайд
ҚАЗАҚ (ЛАТЫН) ЖАЗУЫНЫҢ ТАРИХЫ МЕН БҮГІНГІСІ Орындаған:Жунисбек Ж.Б Ғыл.жетекшісі: Мажитаева Ш.М. ф.ғ.д., профессорҚазақстан Мемлекеттік Білім және Ғылым министрлігі Академик Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университеті

1 слайд

#2 слайд
Жоспар: Кіріспе 1 Қазақ жазуының жетілу тарихы 1.1 А.Байтұрсыұлы-қазақ(араб) жазуын алғашқы реформалаушы 1.2 ХХ ғасыр басындағы әліппе айтысы 2 Қазан төңкерісінен кейінгі қазақ жазуының жетілуі 2.1 ХХ ғасыр басындағы қазақ(латын) жазуы 2.2 Жаңа қазақ(латын) әліпбиіне қатысты пікірлер мен көзқарстар Қорытынды Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

2 слайд

#3 слайд
Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері. Қазақ (араб, латын) жазуының қалыптасып дамуын айқындау. Белгіленген мақсаттың орындалуы төмендегідей міндеттердің шешілуін қажет етеді: • жазба тілдің пайда болуы мен жазудың түрлерін зерттеген еңбектерге шолу жасау; • ұлт қазынасына айналған көне түркі, араб жазуының тарихына қысқаша тоқталу; • қазақ(араб) графикасына негізделген төте жазудың даму кезеңін, бүгінгі көрінісін сипаттау; • жаңа қазақ (латын) әліпбиіне қатысты пікірлер мен көзқарастарды талдау.  

3 слайд

#4 слайд
Дипломдық жұмысымыздың 1-ші бөлімінде жазудың әрбір халықтың рухани, мәдени өсуін, даму деңгейін көрсететін әлеуметтік мәні зор құбылыс және адамның рухани байлығының үлкен жетісітігі екендігіне тоқталдық. Жазусыз мәдениет те, әдебиет те, ғылым да дамымас еді. Оның адамзат өміріндегі маңызын көптеген ғалымдар өз еңбектерінде айтып көрсеткен. ХХ ғасыр басында араб графикасын Ахмет Байтұрсынов қазақ тіліне икемдеп реформалай бастады. А.Байтұрсынов реформалаған төте жазумен ғалым-ағартушының оқу құралдары, қазақ әліпбиі және «Қазақ» газеті басылып шықты. Ғалымның бұл жазуы ресми түрде 1924 жылы Орынборда өткен қазақ-қырғыз білімпаздарының конференциясында қабылданды.

4 слайд

#5 слайд
1929 жылға дейін араб әліпбиі 1929-1940 жылдар аралығында- латын әліпбиі 1940 жылдан бастап- кириллица Қазақ жазуының тарихы 2025 жылдан бастап латын әліпбиі қолданысқа енгізілмек1929 жылға дейін араб әліпбиі 1929-1940 жылдар аралығында- латын әліпбиі 1940 жылдан бастап- кириллица Қазақ жазуының тарихы 2025 жылдан бастап латын әліпбиі қолданысқа енгізілмек

5 слайд

#6 слайд
Көпшілікке мәлім, араб жазуын түркі халықтары Қазан төңкерісінен (1917) бұрын және одан кейін де қолданды. Басқа жазулармен салыстырғанда араб әліпбиінің ұзақ уақыт қолданылғаны мәлім. Зер ттеуші Г. Мамырбекованың көрсетуінше, қ азақ халқы араб графикасы негізінде 3 түрлі жазу үлгісін қолданды: 1) қадим үлгісі; 3) төте жазу2) жадид үлгісі;Көпшілікке мәлім, араб жазуын түркі халықтары Қазан төңкерісінен (1917) бұрын және одан кейін де қолданды. Басқа жазулармен салыстырғанда араб әліпбиінің ұзақ уақыт қолданылғаны мәлім. Зер ттеуші Г. Мамырбекованың көрсетуінше, қ азақ халқы араб графикасы негізінде 3 түрлі жазу үлгісін қолданды: 1) қадим үлгісі; 3) төте жазу 2) жадид үлгісі;

6 слайд

#7 слайд
Ахмет Байтұрсынұлы: « Менің алдымдағы баяндаманың ғылымдық пішіні болмады, үгіт пішінді баяндама болды. Бұл ғылымдық мәселе болғандық- тан бұған ғылым мұнарасынан қарауымыз тиіс. Араб әрпінің орнына латын әрпін алу деген мәселе тұрмыс жүзінде өте керек болғандықтан туып отырған мәселе емес. Мұнда өте керектік түгіл, әншейін керектік те жоқ. Тұтынып отырған әрпіміз қай жағынан да болса, басқалардың әрпінен артық болмаса кем емес» деп, латынға деген мұқтаждықтың жоқтығын айтады.

7 слайд

#8 слайд
Қазан төңкерісінен кейін үкімет тарапынан түркі халықтарына ортақ жазу үлгісін жасау проблемасы 1920- 30 жылдары көтерді. 1926-1928 жж. 20 шақты халықтың жазуы латын графикасы негізіндегі жазу бойынша бірыңғайластырылу /унифицированный алфавит/ ұсынылды. Кесте 1. Бірыңғайластырылған (унифицированный алфавит) жаңа түркі әліпбесі. 1928 ж.

8 слайд

#9 слайд
Қазақстанда 1929 жылы «бір дыбысқа – бір әріп» принципін ұстануды жөн көріп, латын таңбалармен қоса, қосымша таңбаларды қосып, 29 әріптен тұратын әліпби қабылданды . Қазақстанда 1929 жылы «бір дыбысқа – бір әріп» принципін ұстануды жөн көріп, латын таңбалармен қоса, қосымша таңбаларды қосып, 29 әріптен тұратын әліпби қабылданды .

9 слайд

#10 слайд
Мазмұнды жолдау- әлемдік бетбұрыс бастауыМазмұнды жолдау- әлемдік бетбұрыс бастауы

10 слайд

#11 слайд
Өзбекстан Әзірбайжан Латын әліпбиін қолданатын түркітілдес мемлекеттер Түркия ТүркіменстанӨзбекстан Әзірбайжан Латын әліпбиін қолданатын түркітілдес мемлекеттер Түркия Түркіменстан

11 слайд

#12 слайд
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы 2017 жылдың сәуірінде «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланды. Мақалада елбасы қазақ тілін біртіндеп 2025 жылға дейін латын әліпбиіне көшіреміз деп мәлімдеді, бұл мақала мамандардың латын графикасының негізінде қазақ алфавитінің жобасын құрастырумен шұғыл да батыл айналыса бастауына түрткі болды. Мамандардың ұсынған жобалары:

12 слайд

#13 слайд
Елбасымыз Н.Ә. Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» мақаласы 2017 жылдың сәуірінде «Егемен Қазақстан» газетінде жарияланды. Мақалада елбасы қазақ тілін біртіндеп 2025 жылға дейін латын әліпбиіне көшіреміз деп мәлімдеді, бұл мақала мамандардың латын графикасының негізінде қазақ алфавитінің жобасын құрастырумен шұғыл да батыл айналыса бастауына түрткі болды. Мамандардың ұсынған жобалары:

13 слайд

#14 слайд

14 слайд

#15 слайд
Бірінші кезең: 2018-2020 жылдар – дайындық, талқы, соңғы латын нұсқасын бекіту кезеңі. Осы аралықта бұл нұсқа тағы да сараланып, кемшіліктер болса түзетілуі әбден мүмкін. Екінші кезең : 2021-2023 жылдар. Бекітілген нұсқа бойынша жалпы беттік дайындықты пысықтап, кезең-кезеңімен, сала- саламен латынға көшу. Үшінші кезең: 2024-2025 жылдар - латын графикасына өтудің соңғы басқышы .Қазақ тілі әліпбиіне көшу кезеңдеріҚазақ тілі әліпбиіне көшу кезеңдері

15 слайд

#16 слайд
Астана, Ақорда, 2018 жылғы 19 ақпан №637

16 слайд

#17 слайд
Емле ережесінде қазақтың әдеби тіліндегі емлесі қиын сөздердің орфографиялану ерекшеліктері көрсетілді. Атап айтар болсақ: - д ауысты дыбыстар емлесінде а,е, у, і ережесі сөздердің барлық буынында жазылады: ana, baqyt, balapan, ko`sem ; - Қосымшалар түбірдің соңғы буынындағы дауысты дыбыстың үндесіміне қарай не жуан, не жіңішке жалғанады: baqsha-myz-da, mekeme-de ; - Қосар уі (ый) әріптері тек syi (сый), tyi (тый) түбірлерінен жасалған сөздерде жазылады: syilyq, syiymdylyq, syiy` ; - Мемлекеттік марапаттар , атақтар бас әріппен жазылады: Eren en`begi u`shin medali , - Ағылшын тіліндегі атау бойынша қысқарған әлемдік мәртебесі жоғары халықаралық ұйым атаулары түпнұсқа тіліндегідей жазылады: NATO, EXPO т.б. Мысал келтіруге болады.

17 слайд

#18 слайд
ШЕТТІЛДІК СӨЗДЕР ЕМЛЕСІ ЖАЙЫНДА VII І тараудың §76 –да « Шеттілдік бірқатар сөздер түпнұсқасына ұқсас жазылады» деген ереже берілген: moderator , marker, stepler , vaýcher, sýpervaızer, banknot, bankomat , planshet, onlaın, oflaın, dızaın, barmen , resepshn, skrınshot, blokbaster. VII І тараудың §76 –да « Шеттілдік бірқатар сөздер түпнұсқасына ұқсас жазылады» деген ереже берілген: moderator , marker, stepler , vaýcher, sýpervaızer, banknot, bankomat , planshet, onlaın, oflaın, dızaın, barmen , resepshn, skrınshot, blokbaster.

18 слайд

#19 слайд
Сондай-ақ шеттілдік сөздерді айтылуы бойынша жазу ұсынылған: • §7 7 taýar, nómir, poshta, kástóm , pálte , poıyz, sıez, slesir, vedimis, vedimistik , ketchúp деген сөздердегі меніңше, • §78. ё әрпі о ́ әрпімен таңбаланады : man о vr, brýseĺ о z, aktór, amóba, dırıj ́ о r, ́ rejıs о r. ́ • Сондай-ақ шеттілдік сөздерді айтылуы бойынша жазу ұсынылған: • §7 7 taýar, nómir, poshta, kástóm , pálte , poıyz, sıez, slesir, vedimis, vedimistik , ketchúp деген сөздердегі меніңше, • §78. ё әрпі о ́ әрпімен таңбаланады : man о vr, brýseĺ о z, aktór, amóba, dırıj ́ о r, ́ rejıs о r. ́ •

19 слайд

#20 слайд
Жіңішкелік белгісі (ь) • §84. Жіңішкелік белгісі (ь) бар буынға жіңішке дауыстылардың әрпі жазылады, қосымшалар түбірдің соңғы буынына үндесіп жалғанады: а lkog ó l (- di ń, - i , - ge ) , а ns á mbl (- di ń, - i , - ge , - der ), k о r ó l ( k а r ó l ), ó s (- ti ń, - i , - ke , - ter ), p á lma (- ny ń, - sy , -ǵ a , - lar ), par о́́ l (- di ń, - i , - ge , - der ), s ı rk ú l (сı rk ú l ), fest ı v á l (- di ń, - i , -ǵ a , - d а r ), f ó lklor (- dy ń, - y , -ǵ a , - lar ). Е с к е р т у. жіңішкелік белгісі (ь) тұрған буында e , ı әріптері болса, бұл белгі ескерілмейді: atele ( atel ı e ) , barelef ( barel ı ef ), barer ( bar ı er ), premera ( prem ı era ), relef ( rel ı ef ), sh ı foner (- sh ı fon ı er ) деп ı әрпі қосылып жазылса түпнұсқада айтылуына жақынырақ болар еді. • §84. Жіңішкелік белгісі (ь) бар буынға жіңішке дауыстылардың әрпі жазылады, қосымшалар түбірдің соңғы буынына үндесіп жалғанады: а lkog ó l (- di ń, - i , - ge ) , а ns á mbl (- di ń, - i , - ge , - der ), k о r ó l ( k а r ó l ), ó s (- ti ń, - i , - ke , - ter ), p á lma (- ny ń, - sy , -ǵ a , - lar ), par о́́ l (- di ń, - i , - ge , - der ), s ı rk ú l (сı rk ú l ), fest ı v á l (- di ń, - i , -ǵ a , - d а r ), f ó lklor (- dy ń, - y , -ǵ a , - lar ). Е с к е р т у. жіңішкелік белгісі (ь) тұрған буында e , ı әріптері болса, бұл белгі ескерілмейді: atele ( atel ı e ) , barelef ( barel ı ef ), barer ( bar ı er ), premera ( prem ı era ), relef ( rel ı ef ), sh ı foner (- sh ı fon ı er ) деп ı әрпі қосылып жазылса түпнұсқада айтылуына жақынырақ болар еді.

20 слайд

#21 слайд
Айыру белгісі (ъ) §85. Айыру белгісі (ъ) ескерілмейді делінген. • S ý bekt , о bekt , feldeger , adekt ı v . Айыру белгісі кирилше йе деп оқылады: [ субйект ] , [ обйект ] , [ адйектив ] . Сондықтан, біздіңше, [S ý b ı ekt] , [ о b ı ekt] , feldeger , [ad ı ekt ı v] деп жазылса, дұрысырақ болады .

21 слайд

#22 слайд
Латын графикасына негіздеу арқылы ұтарымыз... Тіл тазалығы сақталады Түркі әлемімен байланысты нығайтады Тіліміздің халықаралық дәрежеге шығуына жол ашадыЛатын графикасына негіздеу арқылы ұтарымыз... Тіл тазалығы сақталады Түркі әлемімен байланысты нығайтады Тіліміздің халықаралық дәрежеге шығуына жол ашады

22 слайд

#23 слайд
Нәтижесінде Тілімізді тар бұғаудан босатады Түйін: «Ел - бүгіншіл, менікі - ертең үшін» (А.Байтұрсынов) Жаһандануға жұтылудан сақтайды Түйін: «Ел - бүгіншіл, менікі - ертең үшін» (А.Байтұрсынов)Нәтижесінде Тілімізді тар бұғаудан босатады Түйін: «Ел - бүгіншіл, менікі - ертең үшін» (А.Байтұрсынов) Жаһандануға жұтылудан сақтайды Түйін: «Ел - бүгіншіл, менікі - ертең үшін» (А.Байтұрсынов)

23 слайд

#24 слайд
Пайдаланылған әдебиеттер тізімі: 1. Латын графикасы негізіндегі қазақ әліпбиі: тарихы, тағылымы және болашағы. – Алматы: Арыс баспасы, 2007. – 146 б. 2. Ескеева М.Қ. Қазақ жазуының тарихи негіздері. Астана, 2002.– 125б. 3. Табулденова Т.Б. Көне түркі тіл мәдениет құндылықтарының ерекшеліктері// http://freeref.ru/wievjob. 4. Аманжолов А. Түркі филологиясы және жазу тарихы. – Алматы: Санат, 1996. – 128 б. 5. Ахмет Байтұрсынұлы. Шығармалары. – Алматы, «Ел-шежіре», 2013. 4-том 6. Айқап. – Алматы: «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1995. 7. Ахмет Байтұрсынұлы. Шығармалары. – Алматы, «Ел-шежіре», 2013. 6-том 8. Мырзахметов М. Қазақ қалай орыстандырылды. - Алматы: Атамұра – Қазақстан, 1993. – 147 б. 9. Ахметтану бастамалары: Оқу әдістемелік құралы.-Қарағанды: Болашақ баспа, 2005. – 178 б. 10. «Қазақ» газеті. – Алматы, Арыс, 2009. – 476 б.

24 слайд

#25 слайд
Назар аударғандарыңызға рақмет!

25 слайд