#1 слайд
Сөз тұлғасы (сөз құрамы) Сөз тұлғасы 2 бөліктен тұрады: 1. Түбір 2. Қосымша Сөздің бастапқы мағыналы бөлшегін түбір дейміз. Түбірге жалғанған бөлшек қосымша деп аталады. Мысалы: балаларға сыныптастарды бала –түбір; сынып – түбір; -лар – қосымша; -тас – қосымша; -ға – қосымша. -тар – қосымша;   -ды – қосымша. !!! Түбірлері бірдей болған сөздерді түбірлес сөздер дейміз. Мысалы: ойшыл, ойлы, ойсыз, ойға, ойдан, оймен, ойлан т.б. Қосымшаның 2 түрі бар: ЖАЛҒАУ және ЖҰРНАҚ

1 слайд

#2 слайд
Көптік және септік жалғаулары 1. Көптік жалғаулар (кімдер? нелер?): -лар, -лер, -дар, -дер, -тар, -тер. Мысалы: балалар, бөлелер, тондар, түндер, қаптар, түстер.   2. Септік жалғаулар: Атау септік: кім? не? бала Ілік септік: кімнің? ненің? баланың (-нің...) Барыс септік: кімге? неге? қайда? балаға (-ге) Табыс септік: кімді? нені? баланы (-ні...) Жатыс септік: кімде? неде? қайда? балада (-де...) Шығыс септік: кімнен? неден? қайдан? баладан (-ден..) Көмектес септік:кіммен? немен? баламен (-бен...)  

2 слайд

#3 слайд
Жіктік жалғаулары а) Жіктік жалғауының зат есімге жалғануы: Жекеше түрі І жақ (мен) кіммін? баламын (-мін...) ІІ жақ (сен) кімсің? баласың (-сің...) (сіз) кімсіз? баласыз (-сіз...) ІІІ жақ (ол) кім? бала   Көпше түрі І жақ (біз, біздер) кімбіз?баламыз (-міз...) ІІ жақ (сендер) кімсіңдер?баласыңдар(-сіңдер...) (сіздер) кімсіздер?баласыздар(-сіздер...) ІІІ жақ (олар) кімдер? бала

3 слайд

#4 слайд
Жіктік жалғаулары ә) Жіктік жалғауының етістікке жалғануы: Жекеше түрі І жақ (мен) не істедім? оқыдым (-м...) ІІ жақ (сен) не істедің? оқыдың (-ң...) (сіз) не істедіңіз? оқыдыңыз (-ңыз...) ІІІ жақ (ол) не істеді? оқыды   Көпше түрі І жақ (біз, біздер) не істедік? оқыдық (-қ...) ІІ жақ (сендер) не істедіңдер? оқыдыңдар (-ңдар...) (сіздер) не істедіңіздер? оқыдыңыздар (- ңыздар...) ІІІ жақ (олар) не істеді? оқыды !!! Мұндағы –ды қосымшасы – жедел өткен шақтың жұрнағы

4 слайд

#5 слайд
Тәуелдік жалғаулары а) Тәуелдік жалғауының зат есімге жалғануы: Жекеше түрі І жақ (менің) кімім? балам (-ым, -ім...) ІІ жақ (сенің) кімің? балаң (-ың, -ің...) (сіздің) кіміңіз? балаңыз (-ыңыз, -іңіз...) ІІІ жақ (оның) кімі? баласы (-ысы, ісі...)   Көпше түрі І жақ (біздің) кіміміз? баламыз (-міз...) ІІ жақ (сендердің) кімдерің? балаларың (-лерің...) (сіздердің) кімдеріңіз? балаларыңыз (-леріңіз...) ІІІ жақ (олардың) кімдері? балалары (-лері...)

5 слайд

#6 слайд
Тәуелдік жалғаулары ә) Тәуелдік жалғауының етістікке жалғануы: Жекеше түрі І жақ (менің) не істегенім? оқығаным (-ым, -ім...) ІІ жақ (сенің) не істегенің? оқығаның (-ың, -ің...) (сіздің) не істегеніңіз? оқығаныңыз (-ыңыз, -іңіз...) ІІІ жақ (оның) не істегені? оқығаны (-ы, і...)   Көпше түрі І жақ (біздің) не істегеніміз? оқығанымыз (-іміз...) ІІ жақ (сендердің) не істегендерің? оқығандарың (-дерің...) (сіздердің) не істегендеріңіз? оқығандарыңыз (-деріңіз...) ІІІ жақ (олардың) не істегені? оқығандары (-дері...) !!! Мұндағы –ған қосымшасы – есімшенің жұрнағы

6 слайд

#7 слайд
Жұрнақтар 1. Сөз тудырушы жұрнақтар өзі жалғанған сөзге жаңа мағына береді: балалық, өнерпаз, аңшы, оттық, айлық, сырла, бұрғы т.б. 2. Сөз түрлендіруші жұрнақтар сөзді басқа сөздермен байланыстырады да, мағынасын өзгертпейді, жаңа сөз жасамайды: барған, келмекші, сарылау, айтты, көріпті, білетін т.б.

7 слайд

#8 слайд
Сөздердің құрамына қарай түрлері Сөздер құрамына қарай 2 түрге бөлінеді: дара сөздер және күрделі сөздер. Сөздердің бұлай бөлінуі олардың құрамындағы түбір санына байланысты . Дара сөздердің құрамында бір ғана түбір болады. Мысалы: ауыл, балықшы, сыныптас, Астана, Астаналық т.б. Күрделі сөздердің құрамында екі немесе одан да көп түбір болады. Мысалы: итжүзім, ата-ана, темір жол, БҰҰ т.б.

8 слайд

#9 слайд
Дара сөздердің түрлері 1. Негізгі түбір дегеніміз түбір күйіндегі немесе қосымша жалғанғанда да мағынасы өзгермеген сөз. Мысалы: бар, барған, барды, келіп, айтқан, үлкендеу, сопақша т.б.   2. Туынды түбір дегеніміз жұрнақ жалғану арқылы жаңа мағынаға ие болған сөз. Мысалы: қойшы, оттық, бұрғы, сырла, түнгі, сусыз т.б.

9 слайд

#10 слайд
Күрделі сөздердің түрлері 1.Біріккен сөздер а) Біріккен сөздер сөздердің түбірлері өзгеріске ұшырамай, сол күйінде бірігуі арқылы жасалады. Мысалы: аққу, Жетісай, Екібастұзда, итбалық, тасбақаларға т.б. ә) Кіріккен сөздер сөздердің түбірлері өзгеріске ұшырап барып бірігуі арқылы жасалады. Мысалы: биыл (бұл жыл), тоқсан (тоғыз он), ағайын (аға іні), әкел (алып кел), қарлығаш (қара ала құс), жаздыкүні (жаздың күні), білезік (білек жүзік), апар (алып бар) т.б.

10 слайд

#11 слайд
Күрделі сөздердің түрлері 2.Қос сөздер а) Қайталама қос сөздер -тез-тез, үлкен-үлкен, су-су; -бір-бірден, бара-бара, біліп-білмей; -ет-пет, нан-пан, кісі-місі; -теп-тегіс, ап-ащы, қап-қара; !!! Осы ережеге сәйкес түстер де қайталанады: қып-қызыл, сап-сары, жап-жасыл т.б. Тек 2 түстің (ақ, көк) ерекшелігі болады: аппақ (ап-ақ емес), көкпеңбек (көп-көк емес), бірақ бұлар да қайталама қос сөз болып есептеледі. -тарс-тұрс, жалт-жұлт, қатыр-құтыр. ә) Қосарлама қос сөздер -ашу-ыза, қазан-ошақ, уайым-қайғы; -әрі-бері, оңды-солды, үлкен-кіші; -бала-шаға, арық-тұрық, көйлек-көншек ; -ығы-жығы, әңкі-тәңкі, анда-санда.

11 слайд

#12 слайд
Күрделі сөздердің түрлері 3. Тіркесті сөз Зат есім: боз торғай, күн көзі, темір жол; Сын есім: қара торы, ұзын бойлы, ақ сақалды; Сан есім: он екі, отыз үш жарым, отыз бірінші, екі ширек; Етістік: келе жатыр, айтып отыр екен. жүгіріп бара жатқан; Үстеу: ертеден қара кешке дейін, жаз бойы, күні бойы.

12 слайд

#13 слайд
Күрделі сөздердің түрлері 4. Қысқарған сөздер АҚШ, ТМД, БҰҰ, ҰБТ (АҚШ-та); ҚазМҰУ, АлМИ, ҚазКСР (ҚазМҰУ-ге); ауатком (аудандық атқару комитеті ), кеңшар (кеңестік шаруашылық ), физмат (физика- математика) (ауаткомнан); медколледж, пединститут (медколледжді); кг, т, кв, л, м, га (кг-ға); МТЗ-80, ТУ-124, ИЛ-82, К-700 (МТЗ-80-мен).

13 слайд

#14 слайд
Сөзжасам Лексикалық жолмен: «Ақ» сөзі: ақ үй, су ақты. «Шаш»: қара шаш, тауыққа жем шаш; Жұрнақ жалғану арқылы: қашқын, оттық, малшы, ақта, шалғы; Бірігу жолымен: тасбақа, итжүзім, аққу, бүгін, сексен, Жетісай; Қосарлану жолымен: ыдыс-аяқ, ата-ана; Тіркесу жолымен: он бір, ақ сары, темір жол, күні бойы, бара жатыр.

14 слайд

#15 слайд
Сөз таптары 1. Зат есім 2. Сын есім 3. Сан есім 4. Есімдік 5. Етістік 6. Еліктеу сөз 7. Үстеу 8. Шылау 9. Одағай

15 слайд

#16 слайд
Зат есімнің құрамына қарай түрлері 1. Негізгі түбір (дара) зат есім (түбір күйіндегі немесе қосымша жалғанғанда да мағынасы сақталып, жаңа сөз жасалмаған): гүл, балалар, жіппен;   2. Туынды түбір (дара) зат есім (сөз тудырушы жұрнақ жалғану арқылы жаңа сөз жасалады): қойшы, айлық, бұрғы;   3. Күрделі зат есім (құрамында екі немесе одан да көп түбір болады): тасбақа, ата-ана, Арал теңізі, ҰҚК.

16 слайд

#17 слайд
Зат есімнің мағынасына қарай түрлері Жалпы есім Жалқы есім сынып, қағаз, кезек, кісі, үй, отын, оқушы, қала, тау т.б. Айзада, Алматы, Құтжол, «Ара» журналы, Тайбурыл, Алтай т.б. Деректі зат есім Дерексіз зат есім мектеп, гүл, Құлагер, ана, мұғалім, қала, Астана т.б. ақыл, сезім, бақыт, тәуелсіздік, егемендік, қуаныш, ой т.б. Жалпы-жалқы есім Деректі-дерексіз зат есімдер

17 слайд

#18 слайд
Сын есімнің құрамына қарай түрлері 1. Негізгі түбір (дара) сын есім (түбір күйіндегі немесе қосымша жалғанғанда да мағынасы сақталып, жаңа сөз жасалмаған): көк, тазалау, кеңірек, сопақша;   2. Туынды түбір (дара) сын есім (сөз тудырушы жұрнақ жалғану арқылы жаңа сөз жасалады): кешкі (ауа), таулы (жер), жігерсіз (адам);   3. Күрделі сын есім (құрамында екі немесе одан да көп түбір болады): үлкен-кіші, қара көк, ақ сақалды.

18 слайд

#19 слайд
Сын есімнің мағынасына қарай түрлері Сапалық сын есім Қатыстық сын есім Түбірі сын есім болып, тікелей сапаны көрсетеді (негізгі сын есім) Түбірі басқа сөз табы болып, жұрнақ жалғану арқылы сын есім жасалады (туынды сын есім) қызыл, көкшіл, сопақша, үлкендеу, жақсы, жақсы- жаман т.б. өнерлі, жігерсіз, өтпелі, жылжымалы, орманды т.б.

19 слайд

#20 слайд
Сын есімнің шырайлары Салыстырмалы шырай Күшейтпелі шырай Жұрнақ жалғану арқылы жасалады: -рақ, -рек, ырақ, -ірек; -лау, -леу, -дау, -деу, тау, -теу; -шыл, -шіл, -шылтым, -шілтім; -ғыл, -гіл, -ғылт, -гілт; -аң; -қай; -ша, -ше: жақсырақ, көкшіл, ұзынша, қуаң. Екі түрі болады: 1.Күшейткіш буын арқылы жасалған қос сөз: үп-үлкен, тап- таза, жап-жаңа; 1.Күшейткіш үстеумен тіркескен тіркесті сөз (өте, тым, ең, аса, нағыз т.б.): өте сұлу, ең үлкен, аса зәулім. !!! Осы ережеге сәйкес түстер де күшейтпелі шырай формасына енеді: қып-қызыл, жап-жасыл, сап-сары т.б. Тек мына екі түсте ерекшелік бар: аппақ (ап-ақ емес), көкпеңбек (көп-көк емес). Бірақ олар да күшейтпелі шырайға жатады. !!! Сын есімнің шырай формасына енуін оның түрленуі деп те атаймыз.

20 слайд

#21 слайд
Сан есімнің құрамына қарай түрлері Дара сан есім (құрамында бір ғана түбір болады): он, жетілерде, үшеу, жүздеген, отызыншы т.б. Күрделі сан есім (құрамында екі немесе одан да көп түбір болады): он екі, бес-алты, оннан бір, он-он бестен, екі жүз жиырма тоғыз т.б.

21 слайд

#22 слайд
Сан есімнің мағынасына қарай түрлері ЕсептікРеттікБолжалдық ТоптауЖинақтықБөлшектік Нақты санды білдіреді Саналу ретін білдіреді Санды дәл емес, болжап көрсетеді Санды топтап көрсетеді (шығыс септік: -дан, -ден..) Санды жинақтап көрсетеді (-ау, -еу) Бөлшек санды білдіреді (жай және ондық бөлшек) қанша? неше? нешінші? түрлі сұрақтар қаншадан? нешеден? нешеу? (1-7) қанша? неше? бес, жүз, он екі бесінші, он екінші жүздеген, елулерде, он- он бес, үш шақты екіден, екі- үштен, он- он бестен біреу, екеу, ........ жетеу екіден бір, бір бүтін үштен екі

22 слайд

#23 слайд
Сан есімнің емлесі (жазылуы) 1) 10-даған, 15-20-ларда, 500-дей т.б.   2) он шақты (10 шақты), бес шамалы (5 шамалы), жүзге жуық (100-ге жуық), онға тарта (10-ға тарта) т.б.   !!! Реттік сан есімдердің цифрмен жазылуында ерекшелік бар: 10-сынып немесе 10-шы сынып. Араб цифры Рим цифры (дефис бар) (дефис жоқ) 5-том V том 21-ғасыр ХХІ ғасыр 4-бөлім ІV бөлім !!! Бірақ реттік сан араб цифрымен берілсе де ай аты немесе «жыл» деген сөзбен тіркессе, дефис қойылмайды: 28 қараша, 1976 жыл, 8 наурыз, 31 желтоқсан, 22 наурыз т.б.

23 слайд

#24 слайд
Есімдік Омар 5-сыныпта оқиды. Ол – үздік оқушы. Біреу есікті қақты. Қарасақ – Оспан екен. Сыныпта кім жоқ? Сыныпта Ербол жоқ. Болат әлдеқайда кетті (қалаға, киноға, театрға т.б болуы мүмкін). Аят пен Саят, Арман мен Нұрлан жақын дос. Олардың барлығы бір сыныпта оқиды.

24 слайд

#25 слайд
Есімдіктің құрамына қарай түрлері Дара есімдік (құрамында бір ғана түбір болады): мен, сен, сіз ол, біреу, т.б.;   Күрделі есімдік (құрамында екі немесе одан да көп түбір болады): ешкім, әрқашан, кімде-кім, әлдеқайда, әрбір, бірнеше т.б.

25 слайд

#26 слайд
Есімдіктің мағынасына қарай түрлері Жіктеу Сілтеу Сұрау ӨздікЖалпы- лау Болым- сыздық Белгі- сіздік Мен, сен, сіз, ол; Біз, біздер, сендер, сіздер, олар Ана, анау, мына, мынау, осы, осынау, әне, міне т.б. кім? не? қанша? неше? қайда? қалай? қашаннан? т.б. Өз, өзі, өзің, өзінің, өзіңсің, өзімен, өзіндей, өзгелер т.б. Барлық, барша, бүкіл, күллі, бәрі, түгел, тегіс т.б. Ешкім, ештеңе, ешқандай, ешқайда, ешқашан, түк, дым, дәнеңе т.б. Біреу, әркім, әлдеқайда, әрбір, бірнеше, әрқашан т.б. !!! Еш, кей, әр, бір, қай, қайсы, әлде сөздері басқа есімдіктермен қолданылса, біріккен сөз жасап, қосылып жазылады : әрқашан, бірнеше, қайсыбір, кейбір, ешкім т.б. Ал, осы сөздер басқа сөз таптарымен (көбіне зат есім) қатар келіп қолданылса, ол сөзбен тіркесіп, бөлек жазылады: еш белгі (жоқ), кей күні, қай бала т.б.

26 слайд

#27 слайд
“Біреу” есімдігінің қолданылуы Бұл сөз егер санды білдірсе, жинақтық сан есім болып қолданылады: Сыныпта үздіктер саны – біреу.   Егер әлдебір затты белгісіз етіп көрсетіп, заттық ұғымда қолданылса, белгісіздік есімдігі болады: Біреу асығып өтіп бара жатыр.

27 слайд

#28 слайд
“Ол” есімдігінің қолданылуы Бұл есімдік егер заттық ұғымды білдіріп, кім? деген сұраққа жауап берсе, жіктеу есімдігі болып қолданылады: Ол ертең қалаға бармақшы.   Егер әлдебір затты нұсқап, меңзеп көрсетіп, қай? деген сұраққа жауап берсе, сілтеу есімдігі болады: Ол бала ертең қалаға бармақшы.

28 слайд

#29 слайд
Кейбір есімдіктердің септелуіндегі ерекшелік Атау септік: кім? не? мен Ілік септік: кімнің? ненің? ме-нің Барыс септік: кімге? неге? қайда? ма-ған Табыс септік: кімді? нені? ме-ні Жатыс септік: кімде? неде? қайда? мен-де Шығыс септік: кімнен? неден? қайдан? ме-нен Көмектес септік: кіммен? немен? мен-імен   !!! Мұнда бар септікте сөздің түбірі «мен» болады!

29 слайд

#30 слайд
Етістіктің құрамына қарай түрлері Негізгі түбір дара етістік (түбір күйіндегі немесе қосымша жалғанғанда да мағынасы сақталып, жаңа сөз жасалмаған): жүр, ал, көріп, қойды, барған т.б.   Туынды түбір дара етістік (сөз тудырушы жұрнақ жалғану арқылы жаңа сөз жасалады): шегеле, түне, басқар, сырла, жарқыра т.б.   Күрделі етістік (құрамында екі немесе одан да көп түбір бо...

30 слайд