Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы

#1 слайд
Тақырыбы: «Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының фольклорлық мұрасы – жоқтау жыры»

1 слайд

#2 слайд
М.Ж.Көпейұлы менА.Байтұрсынов жоқтауларыныңұқсастығы мен айырмашылығын анықтау; Көпеев және Радлов жоқтауларын салыстыра талдау. Тақырыптың өзектілігі: Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы – заманынан озып туған дара тұлға, ақын, шежіреші, қазақтың халық ауыз әдебиеті үлгілерін, жоқтау жырларын жинаушы, артына өшпестей жырларын жүйелеу; М.Жүсіп Көпейұлы қалдырған жоқтауларына лингвомәдени танымдық талдау жасау; Зерттеу жұмысының мақсаты мен міндеттері: Зерттеу жұмысының мақсаты Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының фольклорлық мұрасы жоқтау жырларын салыстыра зерттеу арқылы, лингвомәдени талдау жасау МІНДЕТТЕРІ: М.Ж. Көпейұлы жинаған жоқтау мол мұра қалдырған ұлт перзенті М.Жүсіп Көпейұлы қалдырған жоқтауларына лингвомәдени танымдық талдау жасаудың маңызы зор. М.Ж.Көпейұлы мен А.Байтұрсынов жоқтауларының ұқсастығы мен айырмашылығын анықтап, жас ұрпаққа өзіндік ерекшелігін таныту керек. Мәшһүр жоқтауларының ерекшелігін зерттеу арқылы Мәшһүртануға үлес қосқым келеді.

2 слайд

#3 слайд
•Мәшһүр Жүсіп Көпеев жинаған халық ауыз әдебиеті үлгілерінде жоқтау жырлары молынан кездеседі. «Өмір бар жерде өлім де бар» дейтін дана халқымыз өлгенді дәріптеп, еске түсірумен қатар тірі шағында еткен еңбегі мен жасаған жақсылығын кейінгіге үлгі ету мақсатында туындаған «жоқтау» дәстүрінің тамыры тереңге жайылған. КІРІСП Е

3 слайд

#4 слайд
«Жоқтау өлеңі» «Тайшық Ноғайұлы» «Хұсайын Боштайұлы» «Әменді жоқтау» 1.1. М.Ж. Көпейұлыжинаған жоқтау жырлары І. ЗЕРТТЕУ БӨЛІМ «Тәтіні жоқтау» «Жоқтау » «Бопының қарындасының күйеуі өлгенде жоқтағаны» «Балғынды жоқтау» «Анасының ботасын жоқтауы» «Батырбек дегеннің қызы Балғынның өлгенде шешесінің жоқтауы»

4 слайд

#5 слайд
Құс атауы Жырдан үзінді Ұлттық- танымдық сипаты Көркемдегіш құрал Сұңқа р Асылы нұрдан тараған, Ақ сұңқардай түлеген, Қыран құс сұңқар секілді қырағы -дай жұрнағы арқыл ы жасалған теңеу. М.Ж.Көпеев жинаған жоқтаудың бıрı Орта жүздıң Кеңгıрбай биı қайтыс болғанда айтылған жоқтау болып табылады. Ахмет Байтұрсынұлының «23 жоқтау» жинағында осы жоқтау жазылған. Бұл туралы: «Кеңгірбай – 62 жолдан тұратын жоқтау. Авторы белгісіз. 1990 жылғы жинақта 55 жол. 36 бетте: «...Суытып қойған тұлпары, Алпыс басты ақ орда, ...Алладан қайтты назарым, Бір күнде кетті базарым, ...Жаздың күні болғанда Күннің көзі байланған, Ақсұңқар ұшып ұядан» деген жеті жолы қысқарған.» [3.362] Асылы нұрдан тараған, Ақ сұңқардай түлеген, Тояты оның қанғансоң, Алыстан тоятıздеген [ 4 . 28]

5 слайд

#6 слайд
1 . 1 . М. Ж. Көпейұлы жинаған жоқтау жырлары Орта жүздıң Кеңгıрбай биı қайтыс болғанда айтылған жоқтау Тұғырға қонған сұңқары, Суытып қойған тұлпары. Алпыс басты ақ орда, Ақ сұңқар үйде тұрғанда, Күні, түні базарым, Алладан қайтты назарым... Хан иеміз кеткенде Жаздыгүні болғанда, Күннің көзі байланған, Ақ сұңқар ұшып айналған. [4.30] Жоқтауда Кеңгıрбай бидıң тұлғалық қасиетıн таныту мақсатында «сұңқар» құс атауы бıрнеше рет қолданылған. М.Ж.Көпейұлының «Батырбек дегеннıң қызы Балғын өлгенде шешесıнıң жоқтауы» Балғын қызын «Бауырсақ майға пıскен нандай едı» деген тың теңеулермен салыстырады. Анасы қызын құрбыларының маңдай алды екенıн де айтады Басында қу ағаштың тақияң тұр, Ақ күміс адыра қалғыр жарқырап тұр. Келмейді, сол барғаннан жалғызым-ай Артында қалған анаң аңырап тұр, [4.30] Анасы аңырап отырып: Қарағым, айналайын, қандай еді, Бауырсақ майға піскен нандай еді. Мақтасам, өзімді-өзім болар өлім, Баланың өзі құрбы маңдай еді - [4.31]-

6 слайд

#7 слайд
Мәшһүр Жүсıптıң «Хұсайын Боштайұлы» деп аталатын жоқтауы 1 . 1 . М. Ж. Көпейұлы жинаған жоқтау жырлары М.Ж.Көпеевтıң «Тайшық Ноғайұлы» жоқтауы Бұл тармақтарда ел ıшıнде қалыптасқан «Жıгıт өлсе, асқар құлағанымен бıрдей», «Бıр өлıм туған жанға дайын» деген мақал-мәтелдердı шебер қолдану арқылы Тайшық Ноғайұлының тұлғасын ашады. Ақын тұлғаны жоқтай келе «Хақтың ıсı, еш хайла жоқ» деп Алла Тағаланың ıсıне шара жоқ екенıн айтады. Болған соң Хақтың ісі, еш хайла жоқ, Арман сол: өліп жастай, қыршын кеткен. Кәрі өлсе, жылағанның шықсын көзі, Өлмейтін - патша Құдай жалғыз өзі. "Жігіт өлсе, асқар тау құлағанымен Бірдей", - деп, бұрынғы айтқан бар- ды сөзі Қайғы ойлап, жарамайды уайым жеген, "Бір өлім туған жанға дайын", - деген. [6.131] Айтамын әңгіме үшін аз ғана сөз, Сөйлеуден тіл қалады, жұмылса көз. Денеден демі біткен уақытында, Әр адам киіп жатқан үш қари бөз. Алланың-атқан оқтан-ажалы тез, [6.133] Айырылған асылдан(ақылдан) осы бір кез. Секілді-кен топырақтан алтын кетті, Ендігі қалғаны не: мыс пенен жез. Қадірін сол алтынның білмедік біз, [6.133]- Ақын Хұсайын Боштайұлын алтынға балап, қымбатты жан екенıн айтады. Ақын «топырақтан алтын кеттı» деп суреттейдı. Ендı тек мыс пенен жез секıлдı бағасы арзан адамдар қалғанын жеткıзедı. Ақын тıрı кезде «Қадıрıн сол алтынның бıлмедıк бıз» деп өкıнıшıн айтады.

7 слайд

#8 слайд
ІІ. М. Жүсıп Көпейұлы қалдырған жоқтауларына лингвомәдени танымдық талдау 5 Бес тақа баршадан тон қылған, Жетı рудан қол жиған. [4.29] Алты атасы бай өткен, Алты атанға жүк артқан. [4.29] Жетı атасы бай өткен, Жетı атанға жүк артқан. [4.29] 6 7 сан. Жұлдыздың бес бұрышы жарқыраған ассоциация адамсанасында жарқын көңіл күй, бақытты сәттерді сипаттайды. Бес сөзімен жасалған мәдени атаулардың барлығы біріккен сөз. Алты саны сәттілік саны деп есептелінеді. Себебі ол екі үштіктің қосындысы әрі жұп сан. Жоқтауда алты саны Кеңгірбай бидің арғы аталарының бай болғанын, алты атанға жүк артып көшкенін сипаттау үшін қолданылған. Бұл тармақтарда жеті сан есімі Кеңгірбай бидің жеті атасын, шежіресін айтыптұр. Жеті ата – қазақ халқының ұлттанытушылық белгісі. Басқа ұлтта жеті ата ұғымы жоқ. Тілімізде жеті атаны жеті түп деп те атайды. Мысалы жеті түптен бері қарай (үрім-бұтақ, жұрағатынан бері қарай) деген тұрақты тіркес бүгінгі күнге дейін белсенді қолданылады. Мәшһүр Жүсıп Көпейұлының жоқтауларындағы сан есıмдер қазақ халқының ұлттық кодын бıлдıредı. Қазақ халқында әрбıр сан есıмдердıң өзıнıң киесı мен қасиетı бар деп есептелıнген. Бес саны - жалпыадамзаттық таным бойынша бақытты

8 слайд

#9 слайд
1 2 3 4 5 Ою-өрнек атауы Әшекей бұйым атауы Қару- жарақ атауы Киім- кешек атауы Қазақтың ұлттық ойыны Бескүл, бестаспа Бесбілезік Бесатар Бес тақа барша Бестақа етік Бестас Бестемше бессайыс М. Ж ү сіпК ө пей ұ лық алдыр ғ анжо қ тауларына лингвомәдени танымды қ талдауБес санына қатысты қазақтың рухани материалдық атаулары Алтысанына қатысты қазақтың рухани материалдық атаулары Материалды қ мәдениет атауы Рухани мәдениет атауы Мақал- мәтелдердегі қолданысы Тұрақты тірке стерде қолдан ылуы Өлшем атауы Алтыбақа н Алты атасы Ағайын алтау болса, адам тимейді Алты аласы, бес бересі Алты атанАлты қ ұлаш ақ найза

9 слайд

#10 слайд
 Жоқтау жырының көркемдік ерекшелігі Жоқтауларының бір ерекшелігі мұндағы орыс, араб кірме сөздерінің жиі кездесуі. Бұның себебі біріншіден, ақынның өзі діни адам, діни сауатты болғандығы, екіншіден, жоқтау кейіпкерлерінің дені ислам дініне қатысы бар, ислам дінін уағыздаушылар; ал орысша сөздердер кездесуінің себебі: саясатқа қатысы бар тұлғалардың өмірі тікелей орыс халқымен қарым- қатынаста болуы Орыс тілінен енген сөздер көбінде Мұса Шорманұлы мен Мұқыш Жұпарұлына арналған жоқтауларда жиі ұшырасады. Мысалы: «Жеткіз» – деп открыто бұйрықпен... «Жалко», – деп, аяп иілген... Гинварныйдың первый басында... Медаль мен орден шен алып... Немесе: Барған соң Петербурға қайтпай тіпті, Юридичиский факультет, соған түсті. Мешін жылы, октябрь, қыс басында... Бұл ХХ ғасырдың басында неологизм болып саналатын сөздер: гимназия, уездь, университет, юридический факультет, председатель, меньшевик, большевик, үкімет, сот, телеграмма, т.б. сөздері аталған жоқтауларда бірнеше рет ұшырасады. Ақынның жоқтауларында ел-су жер атаулары да мол көрініс тапқан. ...Бұйырып Баянтаудай топырағы... [3, 387]. ..Жайылма, Ақкөл мене иесіз қалған... [3, 388]. ..Тағдыры бітті Омбыда... [3, 391]. ...Бұхара Шәріп барсам – деп... [31, 401]. Қыс қыстауың – Ақкелін... [3, 401]. Бұқара, Ташкент, Самарқанд, Үрім менен Ресейде – Асылы бар ма алмаған?!

10 слайд

#11 слайд
№ Лингвомәдени бірліктер Жоқтаудан үзінді Мағынасы Мәдени ұғым 1Алтайы қызыл түлкі Алтайы қызыл түлкі артқан, Тымақ – соншалықты әдемі, көркем [11.43] реалий 2Барша Баршаны бөздей жырттырған, Алтын мен күмісті араластыра отырып тығыз тоқыған жылтырауық жібек мата және сол матадан тігілген қымбат бағалы киім. [11.669] реалий 3Бөз Баршаны бөздей жырттырған, Мақтадан тоқылатын, жұқа арзанқолды ақ мата. [11.141] реалий 4Шынжырлы қауғаШынжырлы қауға тақтырған. Құдықта су тартып алуға арналған көнтеріден жасалған шелек. [11.496] реалий 5Шылаушын Шылаушын (сыйлау шын) салып, ат мінген, Ас салатын ағаштан ойып жасалған үлкен кең ыдыс. [11.62] реалий 6Астау Қайыңнан астау шаптырған,     М. Ж.Көпеевтің Кеңгірбай биді жоқтауындағы лингвомәдени бірліктер:

11 слайд

#12 слайд
Жоқтауға лингвомәденитанымдық талдау  Мағынасы Мәдени ұғым Күдері белбеу белімде 1.Әбден иі қанып жұмсартылған бұлан не бұғы терісі [11.43] 2. Күдеріден жасалған белбеу реалий «Әкекем қосқан қосақтан, Айырды шебер құдіретім» [4.33] Қосақ – 1.Сауу үшін ұзын арқанмен мойындарынан қосақтай байланған қой мен ешкілер тобы.2. Ауыспалы мағ.Ерлі- зайыпты кісілердің бірі, жары. [11.524] реалий Жоқтауда ауыспалы мағынада қолданылып тұр. Қос – екі деген мағынада жұмсалады. Бопының қарындасының күйеуі өлгенде жоқтауындағы лингвомәдени бірліктер:

12 слайд

#13 слайд
ІІІ. М. Ж. Көпейұлы мен А. Байтұрсынов жоқтауларының ұқсастығы мен айырмашылығы Ахмет Байтұрсынұлының 1926 жылы Мәскеуде басылған «23 жоқтауының» кıрıспесıнде: « Қазақ тарихының 400 жылын алады» , - жылдар аралығындағы деп көрсетıлген. Яғни1526 - 1926 қазақарасындағы кең тараған жоқтаулар қамтылды . Ахмет Байтұрсынұлының « 23 жоқтау» жинағында « Кеңгıрбай би» деген атпен 3 рет көрсетıлıпжазылған . А. Байтұрсынұлы жинаған « Кеңгıрбай би» жоқтауы 62 тармақтан тұрады.

13 слайд

#14 слайд
ІІІ.М.Ж.Көпейұлы мен А.Байтұрсынов жоқтауларының ұқсастығы мен айырмашылығы А.Байтұрсынұлы Ұқсастығы мен айырмашылығы Мәшһүр Жүсіп Көпейұлы Құрылысы: 62 тармақ М.Ж.Көпейұлында 5 тармақ артық. Құрылысы: 67 тармақ Тойға қазан астырған, Жақсылыққа көзін жеткізген. Шылаушын салып ат мінген, Шыңыраудан алып су ішкен. Шынжырлы қауға тарттырған, [12.154] А.Байтұрсынұлы: Шынжырлы қауға тарттырған, - десе, М.Жүсіп Көпейұлы Шынжырлы қауға тақтырған, - деп етістіктерінде айырмашылық бар. Тойға қазан астырған, Жақсылыққа көзін жеткізген, Шылаушын (сыйлау шын) салып, ат мінген, Шыңыраудан алып, су ішкен, Шынжырлы қауға тақтырған. Қайыңнан астау шаптырған. Қаптатып жылқы жаптырған, Айдалаға айдатқан, Тұлымдыға байлатқан. Мұңғұлдан жылқы қудырған, Құлынын жолда тудырған. [12.154] А.Байтұрсынұлы: Мұңғұлдан жылқы қудырған, - деп мұңғұлды қолданса, М.Жүсіп Көпейұлы: Қалмақтан жылқы қудырған, - деп қалмақ ұлтын қолданады. Қайыңнан астау шаптырған, Қаптатып жылқы жаптырған. Айдарлыға айдатқан, Тұлымдыға байлатқан. Қалмақтан жылқы қудырған, Құлынын жолда тудырған. [4.29] Жамбасынан отырған, Бес теке паршадан тон киген. М.Жүсіп Көпейұлында «Санама жұлдыз батырған!» деген тармақ бар. А.Байтұрсынұлының жинаған жоқтауында бұндай тармақ жоқ.   А.Байтұрсынұлы: «Бес теке паршадан тон киген» десе, М.Жүсіп Көпейұлы: «Бес тақа баршадан тон қылған» деп жалпы мағынасы ұқсас болғанмен, сөз қолданысында айырмашылық бар. Жамбасынан отырған, Санама жұлдыз батырған! Бес тақа баршадан тон қылған,

14 слайд

#15 слайд
Ахмет Байтұрсынұлының «23 жоқтау» жинағында «Алтай Тәті» деген атпен 4 ретте көрсетіліп жазылған. Мәшһүр Жүсіп Көпеевте «Тәтіні жоқтау» деп берілген А.Байтұрсынұлы Ұқсастығы мен айырмашылығы М.Ж.Көпейұлы Құрылысы: 174 тармақ Құрылысы: 174 тармақ Базардан келген бөз еді, Жақсыдан қалған көз еді. Еділдің қызыл желіндей, Саулап тұрған сөз еді. Айдыны таудан зор еді, Дәулеті көлден мол еді. Өзім бір деген Алашқа Аласы бір жоқ түр еді! [12.155] А.Байтұрсынұлы: Еділдің қызыл желіндей, -десе, М.Ж.Көпейұлы: Ебінің қызыл желіндей , - деп «Еділдің» сөзін, «Ебінің» деп жазады. А.Байтұрсынұлы: «Дәулеті көлден мол еді» деп жазса,Мәшһүр Дәулеті көлдей мол еді.» деп теңеумен береді. Базардан келген бөз еді, Жақсыдан қалған көз еді. Еділдің қызыл желіндей, Саулап тұрған сөз еді. Айдыны таудан зор еді, Дәулеті көлден мол еді. Өзім бір деген Алашқа Аласы бір жоқ түр еді! [12.155] Толқын топқа барғанда, Ішінен шығып сөйлеген. Сүйіндіктің баласын Өз аулындай билеген. [12.155] А.Байтұрсынұлы: Ішінен шығып сөйлеген , - деп жазса, М.Ж.Көпейұлы: Иығы асып сөйлеген, - деп ерекшелейді. Мәшһүр ақын: өз ұлындай десе, Ахмет қ: өз аулындай , - деп қолданады. Толқын топқа барғанда, Иығы асып сөйлеген. Сүйіндіктің баласын, Өз ұлындай билеген. [4.34] Ақыретте күймесін. Әруақ ата қолдасын. Әруақ баба жебесін! Жауаптамақ жар болып, Иінге шайтан мінбесін! Әлем білген Тәтіні Жоқтаусыз қалды демесін. [12.158] А.Байтұрсынұлы мен М.Ж.Көпейұлы жоқтауларында жалпы мазмұны ұқсас болғанмен, сөздерде фонетикалық, морфологиялық, синтаксистік ерекшелік бар. Ахмет Байтұрс...

15 слайд