М.Әуезовтың өмірі мен шығармашылығы "Көксерек" әңгімесінің тақырыбы мен идеясы

#1 слайд
№37 З.Х фуркат атындағы жалпы орта мектебі Тақырыбы: М.Әуезов өмірі мен шығармашылығы “Көксерек “ әңгімесінің тақырыбы мен идеясы Орындаған: Арықбай Айдана 8”а” сынып Ғылыми жетекшісі : Джолтаева Ж.Л

1 слайд

#2 слайд
Мұхтар Әуезов (1897-1961)

2 слайд

#3 слайд
Жобаның мақсаты Әңгіме мазмұнын меңгере отырып, ондағы берілген өзекті ойды анықтау. Жазушының аң мен адам арасындағы тартысын суреттеуі арқылы тіршілік үшін күрестің өте күрделі де қиын әрекет екенін дәлелдеу. Сонымен қатар табиғатты сүюге, оны қорғауға баулу. Адамдарды жақсылыққа, ізгілікке тәрбиелеу.

3 слайд

#4 слайд
Жобаның міндеттері 1 М: Әуезовтың өмірімен танысу 2 “Көксерек ” әңгімесіндегі қасқырдың бейнесін ашу 3 Дала тағысы- еркіндікті қажет етендігіне көз жеткізу. 4 Қасқырдың жалғыздығы адамдарға байланысты болғандығын айқындау. 5 Табиғат пен адам арасындағы қайшылықтарды дәріптеу

4 слайд

#5 слайд
Жоспары I.Кіріспе Мұхтар ағашы II.Негізгі бөлім 1.Көксерек әңгімесіне қысқаша түсініктеме 2.Әңгімедегі Көксерек бейнесі, қасқыр туралы 3.Қасқырды жаратылыстану ғылымдары жағынан зерттеу III.Қорытынды

5 слайд

#6 слайд
Мұхтар ағашы

6 слайд

#7 слайд
Мұхтар ағашы 1897жылы 28 қыркүйекте Семей облысы Абай ауданының Шыңғыстау етегіндегі Әуезовтар отбасында жас өркен жерден өсіп шығады. Бұл өркенге атасы Әуез бен әжесі Дінәсіл. Ол ағаштың алғаш көзін ашып, суын құйған Әуез атты қария болатын. Бұл ағаштың есімі - Мұхтар ағашы. Төзімді ағаштың қабығынан дәрілік зат алады. Болмысы жағынан емен ағашына қатты ұқсас. Бір ерекшелігі – жанына келгендер онымен тілдесіп, сыр шерткісі келеді. Бұл қазақ жеріне тән ағаш екен. Қария күнде онымен тілдесіп,халық жырларымен сусындатып отырыпты. Осының көмегімен жас ағаш жылдан – жылға өсе бастайды. Жанындағы ағаштарға қарағанда өте бойшаң әрі көзге ерекше түседі. Көршілері, ағайын-туыстары ағаштың бұл қасиетін жоғары бағалайды.

7 слайд

#8 слайд
Айлар, жылдар өтіп, бір керемет шуақты күні ағаш бүршік жарады. Алғашқы гүлі сыртқы келбетінен өзгелерден дараланып, әдемі шығады. Жұпар иісі мұрын жарады. Бұл «Еңлік-Кебек» деп аталалы. Содан кейін біртіндеп Мұхтар ағашының жапырақтары шыға бастайды: «Қарагөз», «Қараш-Қараш», «Бәйбіше-Тоқал», «Айман-Шолпан», «Қара-Қыпшақ», «Қобыланды», «Көксерек» атты қалың әрі әдемі жапырақтары халыққа қатты ұнады. Жұрт бұл ағашқа қызығы қарайтын. Ағаштың тағы бір ерекшелігі - жапырақтарының барлығы құнды әрі өзіндік шығу тарихы бар. Бұл ағаштың жапырақтарын әлемнің 27 халқы өздерінің тәсілімен өсірген. Мұхтар ағашы да өзге ұлттың бұталарын қабылдап, өз ортасына бейімдеген. 1961 жылы ағаш тамырына зақым келіп, біржола тіршілігін жояды. Халық қатты қынжылып,қадірін кейін түсінеді. Үкімет - Ғылым академиясына, Алматы қаласының әдемі көшесіне,Қазақтың Мемлекеттік академиялық драма театрына Мұхтар ағашының есімін береді. Емен ағашының тағы бір ерекше қасиеті-қабығының шірімейтіндігі.Мұхтар ағашының туындылары да әрдайым халықтың жадында ұмытылмай, мәңгілікке сақталады!

8 слайд

#9 слайд
Көксерек әңгімесіне қысқаша түсініктеме Бұғауға көнбейтін түз тағысының аса жыртқыштығын дәріптеудің ең көрнекті үлгісі – «Көксерек» фильмі. Мұнда қасқырдың адам үстемдігіне еш көнбейтіндігінің ең нанымды дәлелі Көксеректің баланы жарып кетуінен айқын көрініс табады. Бұл – қасқырдың мейіріммен ұстауға да көнбейтіндігінің дәлелі. Қараадыр атты қасқырлар мекенінде адамдар шабуылы басталып, бір індегі қасқырдың бөлтіріктері жалғыз қалады. Олардың бірін Құрмаш атты бала тауып алады да, үйіне әкеліп бар мейірімін төгеді. Оған «Көксерек » деген ат береді. Бірақ, ауыл адамдарынан көрген жәбірі бөлтірікті өскен сайын жауыз болуына итермеледі. Сәбидің таза көңілі, мейірімі шексіз болды. Ал, дала тағысы мұны түсінсін бе? Өзінің мекеніне қашып кетіп, тағылық істер жасады. Дала өмірінде өзін еркін ұстап, ұяластарымен тез табысады. Адамдардың әрекетінен Көксерек алып қасқырға айналып, жойқын, дүлей күшке ие болады. Қараадыр еліндегі мазасыздық күннен - күнге артады.Ақыры, Көксерек Құрмаш қазасына мұрындық болоды.Көксерек те тиісті жазасын алады.

9 слайд

#10 слайд

10 слайд

#11 слайд
Әңгімедегі Көксерек бейнесі Жота жүні үрпиген,көздері жасылданып, бар тістерін көрсетіп,аузын ақситып ашып жіберіп,тап бергенде,талай бұралқы төбет қыңсылай, шәуілдей қашатын болады.Жетілмей келе жатқан тісі ғана.Көксерек арлан еді.Сондықтан бұның бойы биіктене береді. Әлі тұрқышығып, ұзарған жоқ. Барлық жүні қара – көк, жотасы күдірейіп, ауыз омыртқа мен құйрығына шейін түп – тұтас болып күлдіреуіштей бүгіледі. Атылып келе жатқан садақ оғындай үңілген , сүйірленген бірбітімі бар. Өзі ешкімге ізденіп соқтықпайды. Ит баласына заты қастай, жібермейді. Әлі күнге біррет жадлырап, ойнап көргенемес. Татулық тжоқ, суық. Жалғыз-ақ атын біледі. Өскен сайын сызданып, суықтаныр келеді.

11 слайд

#12 слайд
Көксерек Жағымды қасиеті •Ол оның отбасына беріктігі. Жағымсыз қасиеті •Ауыл адамдарының мазасын алып, Қараадырдың тыныштығын бұзды. Ең сорақысы – Құрмашқа шабуылдады.

12 слайд

#13 слайд
Қасқыр туралы Қасқыр – жыртқыш аң. Басқа атаулары да белгілі: бөрі, бері. Қасқыр – қайсар, аса сақ хайуан. Қайсарлығы – оның кез келген айқаста жеңіске жеткенше не жеңіліп, демі үзілгенше шайқасуынан көрінеді. Ал аса сақ, аса қулығы әр түрлі әрекеттеріне байланысты айтылған. Бірде сұр қасқыр ауыл – үйдің арасына кіріп кетеді. Қиқулап қуа жөнелген топ алдында ғана келе жатқан қасқырдан демде көз жазады да қалады. Ары іздейді, бері іздейді жоқ. Кейін артынан анықтап білсе, арлан қасқыр ауыл арасында тұрған электр желісінің бағанасын құшақтап, тікесінен тік тұра қалған екен. Сұр бағана мен сұр қасқыр ешкімнің назарына да ілікпепті. Қасқырдың ақылдығына таңданысқан топ, бастарын шайқаса тарқасыпты. Қасқыр – дала тағысы. Киелі саналатын көкбөрі тұқымына қатысты тағы бір дерек, ол - оның отбасына беріктігі. Қасқыр бір ғана отбасына ие және ол бөлтірік тәрбиесін толықтай өз мойнына алған хайуан. Ауыздандыру, бөлтірігін көкжалға айналдыру, бәрі-бәрі осы ата қасқырдың құзырындағы міндет. Өзге хайуандарға жақ осы қасиеттер киелі жаратылыс иесін әр кез даралап тұрады.

13 слайд

#14 слайд

14 слайд

#15 слайд
Т А Б И Ғ А Т П Е Р З Е Н Т І Сөйлейді, еңбектенеді, ойлайды, оқиды, түсінеді, қоректенеді, сезім мүшелері дамыған Жыртқыш, дала санитары, бөрі, дала тағысы, қомағай, мейірімсіз

15 слайд

#16 слайд
Әңгіме бойынша Көксеректің ауылдағы өмірі мен тағылық өмірін салыстыр Емін-еркін өмір сүреді. Жортуылдарға шығады. Малға шабады. Ұяластарымен табысты. Еркіндікте. 2 мезгіл ас ішеді, иттердің бәрі Өш, тұрғындарға да ұнамайды. Ұрлап жесе ұрады.

16 слайд

#17 слайд
Қасқырды жаратылыстану ғылымдары жағынан зерттеу.

17 слайд

#18 слайд
•Қасқыр терісі қыс мезгілдерінде киетін сырт киім жасайды. Олар өте жылы әрі төзімді келеді. Оны химиялық жолмен тазалап алады. Содан соң керексіз заттарын шығарып таза киім жасап шығарады. Сәндік үшін де қасқыр терісі таптырмас дүние. Мысалы, Жезқазған өңірінде әр үйдің төрінде қасқыр, түлкі терісі ілініп тұрады. Бұл үйдегі ең қымбат жиһаз болып саналады. Қасқыр терісінің ұзындығы, көлемі үй иесінің абыройын білдіреді деп сенеді. Химия (Қасқыр терісінен алынатын заттар)

18 слайд

#19 слайд
География (Мекен ету ортасы) •Қасқырлардың тұрғылықты жері - Жердің солтүстік жарты шеңбері. Атап айтатын болсақ: Еуропа, Азия, Солтүстік Америка. Мекен ету ортасы – далалы аймақтар, жартылай шөлейттер, орманды алқаптар, тундра.

19 слайд

#20 слайд
Зоология ғылымы •Кәдімгі қасқыр. •Отряды: жыртқыштар. •Тұқымдасы: иттер. •Қорегі: сүтқоректілер, құстар, бақша дақылдары. •Көбеюі: моногомды. •Күйек уақыты: қаңтардан наурыз айына дейін. •Буаздығы: 63 күн. Көктемде соқыр, құлақ тесіктері жабық 5-6 күшік туады. •Өмір сүру ұзақтығы: табиғатта 10 жылға жуық, ал еріксіздікте 18 жылға дейін өмір сүреді. •Салмағы: еркек қасқыр шамамен 50 кг, ұрғашысы 45кг.

20 слайд

#21 слайд
Тарих • Қасқырдың өзге хайуандардан дара, олардың ешқайсысына ұқсамайтын қасиеттері көп. Оның бойындағы осындай ерекшеліктерге негізделіп айтылатын аңыздар да жетерлік. Солардың бірі түркілердің түпнегізін көкбөрімен байланыстыруы. Қасқырлардың ішіндегі көк аспан түстес келетіндері мен ақ қасқырлар аса киелі хайуан болып есептеледі. Олардың адамдарға көрінуі де сирек. Мұндай көкбөрілермен кезіккен адам да «тегін адам емес, киелі қасиеттерге ие кісі» болып табылады.

21 слайд

#22 слайд
Aңыз Ежелгі Қытай жазбаларында мынадай бір аңыз бар: Кезекті бір шайқаста ғұндардың бір бөлігі қатты жеңіліс табады. Қарсыластары сол жердегі бүкіл ғұн атаулыны қырып-жойып, атып-шауып тастайды. Ең аяғында жалғыз ер бала ғана қалады. «Ит қорлықпен өлсін» деген мақсатта дұшпандары оның аяқ- қолын шауып кетеді. Елсізде қалған баланы бір қасқыр тауып алады да өз сүтімен асырайды. Адам аяғы баспайтын биік бір таудың ішіндегі үңгірде бала өсіп, ер жетеді. Осы баладан қасқыр жүкті болып, он ұл тауыпты. Түркі халықтары осы он ұлдан тараған. • Тағы бір аңыз: «айдай сұлу бір ару бөлмесінде ұйықтап жатқанда, оған бір көкбөрі келіп, қосылады. Күн сәулесі кейпінде келген көкбөріден қыз жүкті болады. Түркілердің түпнегізі осы қыздан тараған»…

22 слайд

#23 слайд
Қорытынды •Жер – біздің ортақ үйіміз. Оның бетіндегі тіршілік иелері – біздің бауырларымыз. Біз олар үшін жауаптымыз. Ол үшін: Ауаны ластамау керек, құбырлардан шығатын түтінге шектеу қою керек. Өлекселерді қаладан шығарып, лақтырып тастамай, жерге көму жөн. Өсімдіктерді жұлмау керек. Қайта олардың өсуіне жағдай жасау керек. Тал егу, гүл өсіруді көбейту.Құзғындар мен жыртқыш аңдарды өлтіре бермеу керек.Техниканы бір күнге тоқтатып алу жөн болады.Өзендер мен көлдерді, теңіздер мен мұхитты мұнай қалдықтарынан тазартып, балықтар мен жәндіктердің өмір сүруіне көмектесу керек.Қызыл кітапқа енген аң мен құсты, өсімдік пен жәндіктерге тимеу керек. Бұлақтардың көзін ашқан жөн. •Табиғатты қорғауға жердің әр тұрғыны міндетті.

23 слайд

#24 слайд
Пайдаланылған әдебиеттер: •1 Мұхтар Әуезов энциклопедиясы - Алматы, «Атамұра» баспасы, 2011. •2 Құтқожина Р.,т.б. Қ 78 Әдебиет: Жалпы білім беретін мектептің 7 - сыныбына арналған оқулық/ Р. Құтқожина ,Қ. Бітібаева, Қ. Жаманбаева. 2 - басылымы, өңделген. - Алматы: Атамұра, 2007. •3 Қазақстан жазушылары: Анықтамалық/Құрастырушы: Қамшыгер Саят, Жұмашева Қайырниса - Алматы: “Аң арыс” баспасы, 2009. •4 Тіршіліктің пайда болу географиясы, Алматы: Атамұра, 2008. •5 Оқушылар анықтамасы, биология,Арман – ПВ баспасы, 2005. •6 Ол кім, бұл не? 2 – том, Кітап баспасы •7 Интернет желісі

24 слайд

#25 слайд
Назар аударғандарыңызға рахмет!!!

25 слайд