#1 слайд

1 слайд

#2 слайд
Минералды тыңайтқыштар – құрамында өсімдікке қажет элементтері бар бейорганикалық заттар. Минералды тыңайтқыштар топырақтың құнарлылығы мен ауыл шауашылығы дақылдарының өнімі мен сапасын арттыру үшін қолданылады. Минералды тыңайтқыштарды дұрыс пайдалану дақылдардың өнімін арттырумен қатар, оның түсімінің сапасын жақсартады, топырақты қоректік элементтермен байытып, микробиологиялық процестерге әсер етеді. Минералды тыңайтқыштар Минералды тыңайтқыштар Минералды тыңайтқыштар

2 слайд

#3 слайд
Минералды тыңайтқыштар

3 слайд

#4 слайд
Юстус фон Либих (1803-1873) Неміс химигі, академик. Агрохимияның негізін қалаушылардың бірі. 1840ж. Өсімдіктің миниралды қоректену теориясын ұсынды. Ол көптеген анализдер негізінде әрбір өсімдікке қалыпты тіршілік ету үшін он элемент: С, H,O,N,S,K,Ca,P,Mg,Fe қажет екенін дәлелдеді. Ол бұл элементтердің үшеуі N,P,K ең маңыздысы болып табылатынын да анықтады.

4 слайд

#5 слайд
Минералды тыңайтқыштардың құрамында өсімдіктерге тікелей қорек болатын N, P, K, Mg, B, Mn, т.б. элементтер бар. Осы элементтердің мөлшеріне қарай жай және кешенді тыңайтқыштар деп бөлінеді. Жай Минералды тыңайтқыштардың құрамында өсімдікке қорек болатын негізгі элементтердің (азот, фосфор, калий) біреуі ғана болады, әрі олардың концентрациясы көп емес. Оларға азотты тыңайтқыштар, фосфор тыңайтқыштары, калий тыңайтқыштары және микротыңайтқыштар жатады .Минералды тыңайтқыштар Т ікелей әсер ететін тыңайтқыштар Жанама әсер ететін тыңайтқыштар Минералды тыңайтқыштар Т ікелей әсер ететін тыңайтқыштар Жанама әсер ететін тыңайтқыштар

5 слайд

#6 слайд

6 слайд

#7 слайд
Жанама әсер ететін минералды тыңайтқыштар (әк, бор, гипс, доломит) топырақтың агрохимиялық және физикалық - химиялық қасиетін жақсарту үшін пайдаланылады. Мысалы, топырақтың қышқылдығын жою үшін ұнтақталған әк, доломит, бор шашылады. Ал құрамында натрий иондарының ( Na + ) мөлшері көп топыраққа ұнтақталған табиғи гипс ( CaSO 4 ,2H 2 O) себіледі. Минералды тыңайтқыштар қатты (ұнтақталған, түйіршіктелген) және сұйық (аммиак суы, сұйық аммиак, т.б.) түрінде өндіріледі. Ерігіштігіне және өсімдіктердің сіңіруіне байланысты минералды тыңайтқыштар суда еритін (қос суперфосфат, аммофос, диаммофос, нитроаммофос, т.б.), ерімейтін (бірақ аммоний цитраты мен лимон қышқылының ерітіндісінде ериді) болып бөлінеді.

7 слайд

#8 слайд
Азот тыңайтқышы Құрамында қоректік элемент — азот бар тыңайтқышты азот тыңайтқышы дейді. Азот — тіршілік үшін маңызы өте зор элемент, ол жетіспеген жағдайда өсімдіктің жапырағы бозғылт жасыл болып (мысалы, орамжапырак пен жүгерінің), бойы еспей, жапырағы жұқа және шырыны аз, гүлі майда болады. Өсімдікке азот тыңайтқышын берсе, есімдіктің өсуі мен дамуы жақсарып, өнім беруі жоғарылайды. Топырақ арқылы азотты әсімдік аммоний ионы және нитрат ионы түрінде сіңіреді. Азот тыңайтқыштары минералды және органикалық болып белінеді . Азотты тыңайтқыштарға: калий, натрий және аммоний (NaN0 3 , KN0 3 ,NH 4 N0 3 ) нитраттары (селитра) жатады. Олар — ақ түсті, суда жақсы еритін кристалл заттар, онда коректік элементазот 15—16% болады. Аммоний сульфатында (NH 4 ) 2 S0 4 21%-ке дейін коректік элемент — азот болады. Көп қолданылатын тыңайтқыштың бірі— карбамид (мочевина) CO(NH 2 ) 2 құрамында 46%-ке дейін азот бар. Сұйық тыңайтқыш аммиак суы, онда қоректік элемент азот 80% шамасында болады.

8 слайд

#9 слайд
ТТ ыңайтқыштар экологиясыыңайтқыштар экологиясы Ауыл шаруашылығында қолданылатын тыңайтқыштардың тек 40-Ауыл шаруашылығында қолданылатын тыңайтқыштардың тек 40- 5050 %-н%-н өсімдіктер пайдаланады, ал қалғаны топырақтан нитрат өсімдіктер пайдаланады, ал қалғаны топырақтан нитрат түрінде суларға, ауаға тарайды.түрінде суларға, ауаға тарайды. Нитраттар туралы не білу керек ?Нитраттар туралы не білу керек ? Нитраттар көкөністердің қай бөлігіне жиналады ?Нитраттар көкөністердің қай бөлігіне жиналады ? Сәбіздің ортаңғы бөлігінде – 90%, қабық бөлігінде – 10%Сәбіздің ортаңғы бөлігінде – 90%, қабық бөлігінде – 10% Орамжапырақта - қатты бөлігінде жиналадыОрамжапырақта - қатты бөлігінде жиналады Картопта – қабығының астындаКартопта – қабығының астында Қызылшада – жоғарғы бөлігінде – 65%Қызылшада – жоғарғы бөлігінде – 65% Нитраттардың мөлшерін қалай азайтуға болады ?Нитраттардың мөлшерін қалай азайтуға болады ? Жемістерді, көкөністерді жақсылап жуу керек – 10% кемидіЖемістерді, көкөністерді жақсылап жуу керек – 10% кемиді Механикалық тазалау - 15-20% кемітедіМеханикалық тазалау - 15-20% кемітеді Тазаланған, туралған көкөністерді қайнату - 50% кемітедіТазаланған, туралған көкөністерді қайнату - 50% кемітеді Тамаққа қосатын шөптерді қолданар алдында 1-1,5 сағат суық суда ұстау – 20-Тамаққа қосатын шөптерді қолданар алдында 1-1,5 сағат суық суда ұстау – 20- 30% кемітеді30% кемітеді Тұздағанда нитраттардың мөлшері кемиді.Тұздағанда нитраттардың мөлшері кемиді. Нитраттардың зияны :Нитраттардың зияны : Ісік ауруларын тудырадыІсік ауруларын тудырады Метгемоглобинемия (оттекті аштық) ауруы пайда боладыМетгемоглобинемия (оттекті аштық) ауруы пайда болады

9 слайд

#10 слайд
Фосфатты тыңайытқыштар

10 слайд

#11 слайд
Фосфор тыңайтқыштары Са 3 (РО 4 ) 2 - фосфорит ұны Са(Н 2 РО 4 ) 2 - жай суперфосфат Са(Н 2 РО 4 ) 2 *Н 2 О – қос суперфосфат СаНРО 4 *2Н 2 O - преципитат ( NH 4 ) 2 HPO 4 – диаммофос

11 слайд

#12 слайд
Фосфор тыңайтқыштары Фосфор — барлық тірі организмнің құрамына кіретін маңызды элемент. Фосфор ферменттердің, дәрумендердің кұрамында болады. Фосфорсыз хлорофилл түзілмейді, онда өсімдік жапырағы көмірқышқыл газын сіңіре алмайды. Өсімдікте фосфор жетіспесе, жапырақта қара қошқыл жасыл, қара дақ пайда болып, өсімдіктің гүлденуі мен пісуі баяулайды. Фосфор тыңайтқышын топыраққа енгізу арқылы алынатын жемістің сапасы жақсарып, өнімі артады. Фосфор тыңайтқыштары суда еритін, ерімейтін болып бөлінеді. Қазақстан жеріндегі бай фосфор қорын өңдеу жолын іздеу фосфорлы қосылыстар химиясын дамытуға негіз болды. Академик Ә.Б. Бектұров Қаратау фосфоритінен әртүрлі фосфор тыңайтқыштарын алудың ғылыми негізін қалады. Фосфор қосылыстары мен фосфор тыңайтқыштарын зерттеуде Ә.Б. Бектұров және оның шәкірттері көп еңбек сіңірді. Қаратау бассейнінің фосфорит кенінен Тараздың және Шымкенттің өндірістік бірлестіктері және басқа химия кәсіпорындары фосфор тыңайтқыштарын өндіреді.

12 слайд

#13 слайд
А зот ты ңайтқы ш тары А зот ты ңайтқы ш тары жетіспесе жетіспесе м ол болса м ол болса Ө сім дктердің бойы өспей, жапы рақ- Ө сім діктердің өсуі м ен дам уы жақ- Ө сім дктердің бойы өспей, жапы рақ- Ө сім діктердің өсуі м ен дам уы жақ- тары жұқа, ш ы ры ны аз, гүлі м айда сары п, өнім і м ол болады . А зот ты - тары жұқа, ш ы ры ны аз, гүлі м айда сары п, өнім і м ол болады . А зот ты - болады , жасы л м ассаны ң түзілуі ңайтқы ш тары өсім діктерге, әсіресе, болады , жасы л м ассаны ң түзілуі ңайтқы ш тары өсім діктерге, әсіресе, баяулайды . көктем де қажет. баяулайды . көктем де қажет. Ф осф ор ты ңайтқы ш тары Ф осф ор ты ңайтқы ш тары жетіспесе жетіспесе м ол болса м ол болса Ө сім діктің гүлденуі м ен пісуі баяу- Ж ем істің сапасы жақсары п, өнім і Ө сім діктің гүлденуі м ен пісуі баяу- Ж ем істің сапасы жақсары п, өнім і лайды , хлороф илл түзілм ейді. артады . Ф осф ор, әсіресе, ұдайы лайды , хлороф илл түзілм ейді. артады . Ф осф ор, әсіресе, ұдайы жетілетін м үш елер (гүлі, жем ісі) жетілетін м үш елер (гүлі, жем ісі) өскенде және дам ы ғанда қажет. өскенде және дам ы ғанда қажет. Калий ты ңайтқы ш тары Калий ты ңайтқы ш тары жетіспесе жетіспесе м ол болса м ол болса Ф отосинтез қарқы ны төм ендейді Ө сім дікте крахм ал, қант, м ай түзілуі Ф отосинтез қарқы ны төм ендейді Ө сім дікте крахм ал, қант, м ай түзілуі жоғары лайды . О л асты қ тұқы м дас- жоғары лайды . О л асты қ тұқы м дас- тарды ң сабағы н қатайты п, оларды тарды ң сабағы н қатайты п, оларды жаты п қалудан сақтайды . жаты п қалудан сақтайды . Т ы ң а й т қ ы ш т а р д ы ң ө с ім д ік т е р ге ә с е р і Т ы ң а й т қ ы ш т а р д ы ң ө с ім д ік т е р ге ә с е р і

13 слайд

#14 слайд
Калий тыңайтқыштары Кез келген есімдікке калий өте қажет. Калий жетіспесе, фотосинтез қарқыны төмендейді. Калий жеткілікті болса, өсімдікте крахмал, қантты зат, май түзілуі жоғарылайды және картоп, күнбағыс, жоңышқа, қызылша сияқты есімдіктердің өнімділігі едәуір артады. Топырақта болатын калий, көбінесе органикалық тыңайтқыштар — қи, өсімдік күлі арқылы топыраққа түседі. Калий тыңайтқышының негізгі шикізаты шөптесін және ағаш типтес өсімдіктердің күліндегі карбонат К 2 С0 3 түрінде болады. Калий тыңайтқышының көндеріне силъвинит және карналит жатады. Силъвинит дегеніміз — калий хлориді мен натрий хлоридінің біріккен тұзы NaCl-KCl, сол сиякты карналит те қос тұз KCl-MgCl,. Калий тыңайтқышына калий хлориді KC1 және калий нитраты KN0 3 жатады.

14 слайд

#15 слайд
Барлық коректік заттар, оның ішінде микроэлементтер де бар, негізгі және ең тиімді органикалық тыңайтқыш. Оны жүйелі түрде енгізгенде топырақтың физикалық-химиялық /сіңіру сыйымдылыры артады, қышқылдылығы төмендейді, ауысу катиондарының құрамы жақсарады және т.б./ және биологиялық қасиеттері жақсарады. Көң садрасында орта есеппен 0,25% азот, 0,5% калий, 0,01% фосфор болады. Құс саңрығы — бағалы, тез әсер ететін тыңайтқыш. Макроэлементтермен бірге микроэлементтер де /марганец, кобальт, мыс/ болады. Негізгі тыңайтқыш ретінде отамалы дақылдар плантациясына енгізеді.Бұл органикалық тыңайтқыштардың жасанды қоспасы. Қоспалардың түрлеріне қарай шымтезеккөңді /торфкөңді, торфсадралы/, шымтезек-садралы және т.б. компостар болады. Органикалық тыңайтқыштар

15 слайд

#16 слайд
Қазіргі таңда ауыл шаруашылығы қажеттілігі үшін әлемдік өндіріс жылына 125 млн. тонна минералдық тыңайтқыш түрлерін өндіреді. Минералдық тыңайтқыштардағы негізгі қоректік элементтер – азот, фосфор, калий элементтері

16 слайд

#17 слайд
Тараз қаласындағы "Қазфосфат" ЖШС «Минералды тыңайтқыштар» зауыты филиалы ауыл шаруашылығы үшін минералды тыңайтқыштар, азықтық фторсызданған фосфаттар шығаратын химиялық зауыт болып табылады. Оның құрамына келесі негізгі өндірістер кіреді:  фосфорлы-азотты тыңайтқыштар - аммофос өндірісі (ди-және моноаммонийфосфат қоспасы) 46% Р 2 О 5 , 10% N;  қарапайым суперфосфат өндірісі 19% Р 2 О 5 ;  сульфоаммофос өндірісі 18% Р 2 О 5 , 18% N;  нитроаммофос өндірісі 22% Р 2 О 5 , 22% N;  Азықтық үшкальцийфосфат өндірісі 27% P 2 О 5 ;  Азықтық кальцийнатрийфосфат өндірісі 41% P 2 О 5 ; Шығарылатын өнімнің негізгі бөлігі ішкі рынокта сатылады. Бірнеше жылдан бері отандық ауылшаруашылығы өндірісшілерін тыңайтқыштармен қамтамасыз ету үшін оны қаражаттандырудың мемлекеттік Бағдарламасы жұмыс істеуде. «Минералды тыңайтқыштар» зауыты

17 слайд

#18 слайд
Тыңайтқыштарды  арнаулы  қоймаларда  сақтау  керек  және  мөлшерден  тыс  пайдаланбау  керек,  өйткені  олар  қоршаған  ортаны ластауы мүмкін.  Жарық аз түсетін жерде өсетін өсімдіктер, нитраттарды бойына көп мөлшерде жинайды. Нитраттарды бойына көп мөлшерде жинауға бейім өсімдіктерді  көлеңкелі жерлерде өсіруге болмайды. Ондай өсімдіктерге сәбіз, орамжапырақ, пияз, қарбыз, қауын, қызанақ т.б. жатады.  Егер адамның салмағының әрбір  килограмына тәулігіне 5мг нитрат сәйкес келсе,  бұл адам ағзасына қауіпті мөлшер деп есептеледі.Ал нитраттары  көп  жемістер  адамды  әртүрлі  ауруларға  ұшыратады  Тыңайтқышпен  жұмыс  жасағанда  да  сақтық  шараларын  сақтау керек. Тыңайтқыштар экологиясыТыңайтқыштарды  арнаулы  қоймаларда  сақтау  керек  және  мөлшерден  тыс  пайдаланбау  керек,  өйткені  олар  қоршаған  ортаны ластауы мүмкін.  Жарық аз түсетін жерде өсетін өсімдіктер, нитраттарды бойына көп мөлшерде жинайды. Нитраттарды бойына көп мөлшерде жинауға бейім өсімдіктерді  көлеңкелі жерлерде өсіруге болмайды. Ондай өсімдіктерге сәбіз, орамжапырақ, пияз, қарбыз, қауын, қызанақ т.б. жатады.  Егер адамның салмағының әрбір  килограмына тәулігіне 5мг нитрат сәйкес келсе,  бұл адам ағзасына қауіпті мөлшер деп есептеледі.Ал нитраттары  көп  жемістер  адамды  әртүрлі  ауруларға  ұшыратады  Тыңайтқышпен  жұмыс  жасағанда  да  сақтық  шараларын  сақтау керек.

18 слайд

#19 слайд
Жер бетілік және жер астылық сулардың нитраттармен ластануы тазартылмаған тұрмыстық және өндірістік сулармен, табиғи органикалық заттардың минералдануы, сол сияқты азот тыңайтқыштарын шамадан тыс пайдаланған жағдайда байқалады. Отандас және шетелдік ғалымдар мен практиктердің еңбектері нәтижесінде азот тыңайтқыштарын интенсивті пайдалану ауыл шаруашылық өнімдерінің сапасы мен қоршаған ортаға зиянды әсерін тигізетіні   дәлелденді. Ауыл шаруашылы...

19 слайд