Презентация биология пәнінен 10 сынып

#1 слайд
1Биологиялық Биологиялық мембраналардың қызметімембраналардың қызметі

1 слайд

#2 слайд
05.11.23 2 Өздігінен өмір сүретін, дамитын және көбейетін элементар тірі жүйе - тірі жасуша.

2 слайд

#3 слайд
05.11.23 3Жасушаның жасушалық оргенеллдің өмір Жасушаның жасушалық оргенеллдің өмір сүруінің басты шарттары мыналар: сүруінің басты шарттары мыналар:  1 ) Қ оршаған ортамен салыстырғанда автономдылығы, яғни жасушаның заттары қоршаған ортаның заттарымен араласпауы керек, жасушада және оның жеке бөліктерінде өтетін химиялық реакцияның өзін-өзі (автономдық) басқару мүмкіншілігі сақталуы қажет.  2) Қоршаған ортамен байланыс. Жасуша мен қоршаған ортаның арасындағы байланыс энергия мен зат алмасуының реттелген түрде үздіксіз жүруі;  3) Қоршаған ортадан оқшаулануы (автономдығы) және сол ортамен тығыз байланысының бірлестігі- тірі ағзаның барлық деңгейдегі ұйымдасу қызметінің (функциясының) басты шарты. Сондықтан жасушаның өмір сүруінің басты шарты-яғни өмірдің негізі-ол биологиялық мембраналар.

3 слайд

#4 слайд
05.11.23 4Биологиялық мембраналардың негізгі үш қызметі:  бөгеттік (барьерлік),  матрицалық  механикалық.

4 слайд

#5 слайд
05.11.23 5 Бөгеттік (барьерлік) қызметі мынада: қоршаған ортамен жасушаның арасында таңдамалы (селективті), кезекпен, белсенді (активті) және енжар (пассивті) зат алмасу процесстері жүреді.

5 слайд

#6 слайд
05.11.23 6Матрицалық - мембранадағы ақуыздардың орналасуын, олардың бағытын және өзара ұтымды әсерлесуін қамтамасыз етеді. Механикалық - жасушалар және жасуша ішіндегі құрылымдар берік болып өзін-өзі басқаларды (автономды).

6 слайд

#7 слайд
05.11.23 7 Сонымен қатар биологиялық мембраналар тағы да мынадай қызметтер атқарады: • энергетикалық-митохондрийдің ішкі мембраналарында АТФ-ті синтездеу және хлоропласт мембранасында фотосинтездеу: • биопотенциалдарды өндіру және оларды тарату; • рецепторлық (механикалық, акустикалық, иіс сезу, көру, химиялық, жылулық рецепция) және т.б. қызметтер.

7 слайд

#8 слайд
05.11.23 8БИОЛОГИЯЛЫҚ БИОЛОГИЯЛЫҚ МЕМБРАНАЛАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ.МЕМБРАНАЛАРДЫҢ ҚҰРЫЛЫСЫ. Биологиялық мембрана құрылысының алғашқы моделін 1902 жылы Отвертон деген ғылым ұсынды. Ол мембрана арқылы липидтерде жақсы еритін заттар тез өтетінін байқаған.

8 слайд

#9 слайд
05.11.23 9Осыны басты негізге ала отырып мембраналар фосфолипидтердің жұқа қабатынан тұрады деген идеяны ұсынған. Осы бетте фосфолипидтердің полярлық бастары суда болса, полярлық емес ұштары ауада немесе майда болады.

9 слайд

#10 слайд
05.11.23 10 1925 жылы Гортер мен Грендель гемолизденген эритроциттерден липидтерді ацетонмен шығарып алып оны судың бетінде буландырған. Одан кейін пайда болған липидтердің бірмолекулалық үлбісінің (пленка) ауданын өлшеген. Осындай зерттеудің нәтижесінде мембранадағы липидтер қосмолекулалық (бимолекулалық) қабат құрайды. Осындай зерттеулердің нәтижесінде мембранадағы липидтер қосмолекулалық деген (а-суретте) қортындыға келген.

10 слайд

#11 слайд
05.11.23 11Биологиялық мембраналарды электрсиымдылық (конденсатор) деп қарастыруға ( б-сурет) болады.

11 слайд

#12 слайд
05.11.23 12 Жазық конденсатордың сиымдылығы Осыдан мембрананың липидтерінің қалындығына сәйкес келетін конденсатор астарларының арақашықтығын табуға болады.d S С 0   нм m C d m 5, 3 10 5, 0 10 85, 8 2 12 0        

12 слайд

#13 слайд
05.11.23 13 Осы нәтиже липидтердің полярлық емес ұштарының ұзындығына жуық болғандықтан оны липидтер қабатының қалыңдығы деп те атайды. Бірақ мембрана липидтік қосқабат қана емес. Мембранада ақуыз (белок) молекулалары да бар. Мысалы: жасуша мембранасының беттік керілу коэффициентін өлшегенде (ақуыз-су  =10-4н/м ), липидтер мен су шекарасының беттік керілу коэффициентінен (  =10-2н/м) аз болған. Осындай қарама-қайшылық Даниэл мен Девсонның моделінде жойылды. Бұл модельді «бутерброд» моделі дейді.

13 слайд

#14 слайд
05.11.23 14 1972 жылы Сингер мен Никольсон биологиялық мембрананың сұйықтық- мозаикалық моделін ұсынды.

14 слайд

#15 слайд
05.11.23 15 Осы модель бойынша биологиялық мембрананың негізі - қосқабатты фосфолипидтің ішінде ақуыздар орналасқан. Ол ақуыздар алтынға батырылған асыл тас сияқты орналасқан. Ақуыздар сыртқы (перифериялық) және интегралды болып екіге бөлінеді (4-сурет). Қалыпты физиологиялық жағдайда липидтер сұйық күйде болады. Осы қасиетті мембрананың ішіндегі ақуыздарды жүзіп жүрген фосфолипидтермен теңестіреді. Бұл м озаикалық модельдердің осындай қасиетін химиялық анализде дәлелдеген.

15 слайд

#16 слайд
05.11.23 16 Биологиялық мембрананың химиялық құрамы: 1) фосфолипидтер; 2) ақуыздар; 3) гликопротеидтер; 4) көмірсулар болды.

16 слайд

#17 слайд
05.11.23 17а) Қосқұйырықты фосфолипид молекуласы кескінінің сызбасы б) Осы молекулалардың мембраналық қосқабат құруының сызбасы

17 слайд

#18 слайд
05.11.23 18а) бірқұйрықты фосфолипид молекуласы кескінінің сызбасы. б) бірқұйрықты молекулалардың мембранада саңлау түзеуінің сызбасы.

18 слайд

#19 слайд
05.11.23 19Фосфолипидтер молекуласының полярлық бастары-гидрофильді (сумен әсерлеседі), ал полярлық емес құйрықтары-гидрофобты (сумен әсерлеспейді). Фосфолипид молекуласының екі құйрығы болады.

19 слайд

#20 слайд
05.11.23 20 Липосомдар деп тұзды су бетіне құрғақ фосфолипидтерді шашу арқылы алынған фосфолипидтер көпіршігін (везикулдар) айтады. Қосмолекулалы липидтер мембранасы өздігінен жинақталады. Полярлық емес гидрофобты құйрығы мембрананың ішіне қарай бағытталып, олардың бірде-бірі су молекулаларының полярлық ұштарымен жанаспайды. Сонымен қатар қос молекулалардан тұратын (көпқабатты липосомдар) сфералық емес көпмолярлық липосомдар алуға болады.

20 слайд

#21 слайд
05.11.23 21БИОЛОГИЯЛЫҚ МЕМБРАНАЛАРДЫ БИОЛОГИЯЛЫҚ МЕМБРАНАЛАРДЫ ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ.ЗЕРТТЕУ ӘДІСТЕРІ. Қалыпты жағдайда (температура, қысым және қоршаған ортаның химиялық күйі) биологиялық мембрананың липидтік фазасы сұйық күйде болады. Ол флюоресценттік анализ, электрондық- парамагниттік резонанс және ядролық- магниттік резонанс әдістерімен зерттеу арқылы дәлелденген.

21 слайд

#22 слайд
05.11.23 22Флюоресценттік анализ мембранадағы фосфолипидтер молекулаларының қозғалғыштығын, мембрананың липидтік фазасындағы микро-тұтқырлығын анықтауға мүмкіншілік жасайды. Мембрананың тұтқырлығын флюоресценция спектрінің өзгерісі арқылы және поляризацияланған жарықпен жарықтағанда флюоресценттік сәуле шығарудың Р-поляризация дәрежесімен де анықтауға болады.

22 слайд

#23 слайд
05.11.23 23Электрондық – парамагниттік резонанс Магнит өрісіндегі атомға жиілігі  электромагниттік толқын әсер етсін. Электромагниттік толқынның энергиясы мынаған тең: ħν=µ δ ·g B

23 слайд

#24 слайд
05.11.23 24 Атом бір энергетикалық деңгейден екінші деңгейге тек қана белгілі бір жиілікте ғана өтеді, олай болса бұл резонанстық сипат алады. Энергетикалық деңгейлерге өту атомдардың магнит моментіне байланысты болады.

24 слайд

#25 слайд
05.11.23 25Ядролық-магниттік резонанс - деп тұрақты магнит өрісіндегі парамагниттік ядролардың электромагниттік толқын энергиясын жұтуы кенет өтетін құбылысты айтады. Парамагниттік ядролардың магниттік моменті болады, мысалы, 1 H 1 , 6 С 13 , 15 Р 31 және т.б. Кейбір ядролардың магниттік моменті болмайды, мысалы: 2 H 4 , 8 О 16 , 6 C 12 және т.б. Биологиялық объектілерде парамагниттік ядролар аса көп. Мысалы 1 H 1 -протондарды ЯМР-та қолдануға болады.

25 слайд

#26 слайд
05.11.23 26 Ол үшін әсер етуші электромагниттік толқынның энергиясы мынаған тең болуы керек: ħ  =g я  я В Мұндағы g я - Ланденің ядролық көбейтіндісі ,  я -ядро магнетоны.

26 слайд

#27 слайд
05.11.23 27 Флюоресцентік, ЭПР және ЯМР әдістері арқылы мембранадағы фосфолипидтер молекулаларының қозғалғыштығы өте үлкен, ал тұтқырлығы аз болатыны дәлелденді. Калыпты физиологиялық жағдайда мембрананың липидтік бөлігі сұйық күйде болады, оның тұтқырлығы  0,3-1 Па  с Салыстыру үшін 200С температурадағы судың тұтқырлығын (η су =0,01 Па·с) және өсімдік майының тұтқырлығын (Кастор майы үшін η май =1,2Па.c) қарастырайық бұдан липидтердің тұтқырлығы өсімдік майының тұтқырлығына жуық келетінін көреміз.

27 слайд

#28 слайд
05.11.23 28 Липидтік молекулалардың қозғалғыштығының үлкен болуы латеральдық (бүйірден) диффузияға әсер етеді. Латеральдық диффузия деп липидтер мен ақуыздар молекулаларының мембрана жазықтығында хаостық жылулық қозғалысын айтады. Латеральдық диффузияда липидтердің қатар орналасқан молекулалары орындарын (секірген сияқты) өте тез ауыстырады. Осындай орын ауыстыру нәтижесінде молекула мембрана бетін жанай қозғалады.

28 слайд

#29 слайд
05.11.23 29Филип-флоп -ол мембраналық фосфолипидтер молекулаларының мембранаға көлденең диффузиясы. Мембрананың бір бетінен екінші бетіне молекулалардың «секіріп» өтуін филип- флоп дейді.

29 слайд

#30 слайд
05.11.23 30МЕМБРАНАДАҒЫ ФАЗАЛЫҚ МЕМБРАНАДАҒЫ ФАЗАЛЫҚ АУЫСУ.АУЫСУ. Заттың температурасы, қысымы, химиялық құрамы өзгергенде ол агрегаттық бір күйден екінші күйге өтеді. Мысалы ол газ күйінен сұйық күйіне, немесе сұйық күйінен қатты денеге, немесе кері бағытта өтуі мүмкін. Мысалы температура төмендегенде фосфолипидті мембрана сұйық кристаллды күйден қою (гель) күйге өтеді.

30 слайд

#31 слайд
05.11.23 31Қою күйінде молекулалар ретті орналасса, сұйық кристалды күйде олардың реті бұзылады (14- сурет). Қою күйдегі мембранада барлық фосфолипид молекулаларының көмірсутекті гидрофобты құйрықтары бір-біріне қатаң түрде параллель орналасады. Сұйық кристалда жылулық қозғалыстың әсерінен молекулалардың құйрықтары иіледі, олардың бір-біріне параллель орналасу күйі, әсіресе ортасында, бұзылады. Сондықтан мембрананың қою фазасында оның қалыңдығы 4,7 нм болса, сұйық кристалл күйдегі мембрана одан жұқа (3,9 нм) болады. Бірақ қатты кристалды күйден сұйық кристалды күйге өткенде мембрананың ауданы артады.

31 слайд

#32 слайд
05.11.23 32Мысалы қатты кристаллды мембрананың ауданы 0,48 нм 2 болса, сұйық кристалды мембрананың ауданы 0,58 нм 2 болады

32 слайд

#33 слайд
05.11.23 33БИОЛОГИЯЛЫҚ МЕМБРАНАЛАР БИОЛОГИЯЛЫҚ МЕМБРАНАЛАР АРҚЫЛЫ ЗАТ ТАСЫМАЛДАУ.АРҚЫЛЫ ЗАТ ТАСЫМАЛДАУ.  Биологиялық мембраналар арқылы зат тасымалдаудың екі түрі бар: енжар (пассивті) және белсенді (активті) тасымалдау.  Енжар (пассивті) тасымалдауда жасушадағы заттың таралымы (концентрациясы) көп орыннан (С1), таралымы аз орынға (С2) қарай, ал электролиттерде электр өрісінің потенциалының мәні жоғары (  1) орыннан потенциалы төменгі (  2) орынға қарай бір бағытта жүреді.

33 слайд

#34 слайд
05.11.23 34 Басқаша айтқанда, енжар тасымалдау – электрохимиялық потенциалының мәні жоғарғы (  1) орыннан мәні төменгі орынға (  2) қарай, ал белсенді тасымалдау мәні төменгі орыннан жоғарғы орынға қарай өтеді. Мембранадағы кез- келген К-затының химиялық потенциалы (  к) деп бір моль затты тасымалдауға шығындалған энергия мөлшерін айтады:K ê C RT ln 0    

34 слайд

#35 слайд
05.11.23 35Мұндағы  0 – тасымалданатын заттың тұрақтысы, R – универсал газ тұрақтысы, Т- абсолют температура, С к – заттың таралымы. Затының электрохимиялық потенциалы (  к) деп электр өрісіндегі 1 моль затты тасымалдаудағы қажет энергия мөлшерін айтады

35 слайд

#36 слайд
05.11.23 36МЕМБРАНА АРҚЫЛЫ ЕНЖАР МЕМБРАНА АРҚЫЛЫ ЕНЖАР (ПАССИВТІ) (ПАССИВТІ) ЗАТ ТАСЫМАЛДАУ. ЗАТ ТАСЫМАЛДАУ. Жасушаның екі жағындағы зат таралымының өзгерісі (градиенті) диффузия құбылысымен түсіндіріледі. Диффузия деп молекулалардың хаостық жылулық қозғалысының әсерінен заттың таралымы көп орыннан таралымы аз орынына қарай өздігінен өтуін айтады.

36 слайд

#37 слайд
05.11.23 37Диффузия процесінің Фик заңы бойынша диффузия жылдамдығы сол заттың таралымының өзгерісіне (градиентіне) және диффузия өтетін S ауданына тура пропорционал: А.Эйнштейн диффузия коэффициентінің температураға тәуелділігін анықтады, ол мынаған тең: Д=Um·RT dt dm dx dc dx dc ÄS dt dm  

37 слайд

#38 слайд
05.11.23 38 Егер диффузияланатын заттың молекулалары басқа молекулалармен кешен жасамай қозғалса, ондай диффузияны қарапайым диффузия дейді.Одан басқа жеңілденген және алмасу диффузиясы бар. Жеңілденген диффузия тасымалдағыш молекулалардың қатынасуымен болады. Тасымалдағыш заттың Х молекуласы тасымалданатын заттың А молекуласымен қосылып бір кешен АХ құрайды. АХ кешені жасушаға қарай диффузияланады (15 а-сурет). Жасушада А молекулалары босайды, ал Х- қосалқы заттың молекуласы бастапқы орнына қайта оралып,басқа молекуламен қосылады.

38 слайд

#39 слайд
05.11.23 39Жеңілденген диффузия қозғалыстағы тасымалдағыш молекулалардың әсерінен ғана емес, сол сияқты «жылжымайтын» молекулалардың әсерінен де болады. Тасымалдағыштар мембрананың ішінде саңлау жасай жайылады. Тасымалданатын заттың молекуласы (А) бір буыннан екінші буынға қарай сатылай қозғалады (15б сурет).

39 слайд

#40 слайд
05.11.23 40Жеңілденген диффузияның бір түрі – алмасу диффузиясы. Алмасу диффузиясында қосалқы зат диффузияланатын затпен қосылып мембрананың екінші бетіне қарай өтеді.

40 слайд

#41 слайд
05.11.23 41 Қорыта айтқанда, жеңілденген диффузияның қарапайым диффузиядан мынандай айырмашылығы бар: а) тасымалдағыштың көмегімен заттарды тасымалдау жылдам өтеді; б) жеңілденген диффузияның қаныққыштық қасиеті бар: мембрананың бір бетіндегі заттың таралымы қанша көп болғанымен екі...

41 слайд