Презентация "Жалаң және жайылма сөйлемдер"

#1 слайд
Тақырыбы: Риддер қаласы “№12 орта мектебі” КММ Қазақ тілі мен қазақ әдебиеті пәнінің мұғалімі: Есимбаева Салтанат Советхановна

1 слайд

#2 слайд
Сабақтың мақсаты: жай сөйлем туралы түсініктерін одан әрі дамыту, оқушылардың ой- өрісін, тіл байлығын кеңейту; оқушыларды ұқыптылыққа, таза, сауатты жазуға, еңбексүйгіштікке тәрбиелеу; білімділік оқушыларға жай сөйлемнің түрлері жалаң және жайылма сөйлемдер туралы түсінік беру, жалаң сөйлемді жайылма сөйлемге айналдыра білуге үйрету , сөйлемдегі сөздерді сатылай кешенді технологиясы арқылы талдай білуге машықтандыру; Дамытушы- лық Тәрбиелік Сабақтың түрі: жаңа сабақты меңгерту. Сабақтың әдісі: баяндау, сұрақ-жауап, жаттығу жұмыстары, тест Сабақтың көрнекілігі: электронды оқулық, слайдтар;

2 слайд

#3 слайд
1. Синтаксис қандай сала, нені зерттейді? 2. Сөйлем дегеніміз не? 3. Сөйлем айтылу сазы мен мазмұнына қарай қалай бөлінеді? 4. Сөйлем құрамы мен құрылысына қарай нешеге бөлінеді? 5. Жай сөйлем құрамына қарай қалай бөлінеді? 6. Жақты, жақсыз сөйлем дегеніміз қандай сөйлемдер?Мысал келтіріңіз.

3 слайд

#4 слайд
1. Мәскеуге барып келді. 2. Етікшіден құлаш қаш. 3. Бізге өнер – білім керек. 4. Ертең серуенге шығамыз. 5. Оның айтқанын түсініп болмайды. 6. Егер ісім өнсін десең, ретін тап. 7. Менің қарап отырғым келмейді. 8. Оның іші пысты.

4 слайд

#5 слайд
Жалаң Дара Біреу ғана Жұтаң Жұқа Жалғыз Топтастыру

5 слайд

#6 слайд
Жайылма Күрделі Бірнеше Кең Көлемді Топтастыру

6 слайд

#7 слайд
Жалаң сөйлем Жайылма сөйлем Тек тұрлаулы мүшеден ( бастауыш пен баяндауыш) тұратын сөйлем. Тұрлаулы мүшелермен қатар, тұрлаусыз мүшелер ( Анықтауыш, толықтауыш, пысықтауыш) қатысқан сөйлем. Мысалы: Мақта егілді. Қар жауып тұр. Мысалы: Ұн экспортқа шығарылды. Қар жапалақтап жауып тұр. Ақ ұлпа қар жауып тұр. Электрондық оқулық арқылы

7 слайд

#8 слайд
1 - тапсырма. Жайылма сөйлемді жалаң сөйлемге айналдырыңыз. 1.Қазақстан көптеген мөлшерде астық, ет, жүн және басқа өнімдерді экспортқа шығарады. 2.Қазақстанда ірі кәсіпорындар жұмыс істейді. 3. Әлемдік тәжірибе қолданылады. 4. Мақта өңдейтін кәсіпорындар шоғырланған. 5. Қазақстанда аса ірі металлургия компаниялары жұмыс істейді. 6. Қазақстанның оңтүстік аймағында мақта егіледі. 7. Қазақстанда қой шаруашылығы бұрыннан дамыған. 8. Республикада энергетика өнімдері мол.

8 слайд

#9 слайд
2 – тапсырма. Көп нүктенің орнына тиісті сөздерді қойыңыз. 1. Қазақстан жағдайында ..... маңызы аса зор. 2. Олар ..... мұнайын халықаралық рыногқа тасымалдайды.. 3.Көлік-өндірісті дамытудың ..... . құралы. 4.Ақтау теңіз айлағында ...... тасымалдайтын танкерлер қызмет етеді. 5.Олар Қазақстан мұнайын .... рыногқа тасымалдайды. 6. Мақтадан ..... жасайды. 7. Қазақстан – мұнай мен газ қоры жағынан ........ мемлекеттердің бірі. 8. Егін мен мал шаруашылығы үшін Республика- ның кең байтақ ..... даласы аса қолайлы. Керекті сөздер: Қазақстан, қуатты, мұнай, бай, халықаралық, тоқыма бұйымдар.

9 слайд

#10 слайд
78 – жаттығу. (Ауызша) Жайылма сөйлемді жалаң сөйлемге айналдырыңыз. 79 – жаттығу. ( Жазбаша) Жалаң сөйлемдерді жайылма сөйлемге айналдырыңыз.

10 слайд

#11 слайд
Ақыл бізді білімге жетелейді. Құтып

11 слайд

#12 слайд
Сөйлем Айтылу сазы мен мазмұнына қарай: Лепті, сұраулы, хабарлы, бұйрықты Құрылысына қарай: 1. Жай сөйлем 2.Құрмалас сөйлем. Сөйлем мүшелері: а)Бастауыш;ә) Баяндауыш;б) Пысықтауыш; в) Толықтауыш;Е) Пысықтауыш Жай сөйлемнің түрлері: а) Жақты, жақсыз; ә)Жалаң, жайылма; б) Толымды, толымсыз; в)Атаулы Сөздердің байланысу түрлері: а)қиысу; ә)меңгеру; б) матасу; в) қабысу; г)жанасу. Сөздердің байланысу тәсілдері: а) интонация;ә)жалғаулар;б) септеулік шылаулар; в) орын тәртібі. Сөз тіркестері: а) еркін тіркес (есімді, етістікті) ә) тұрақты тіркес І топ

12 слайд

#13 слайд
Ақыл бізді білімге жетелейді. Айтылу сазы мен мазмұнына қарай: хабарлы сөйлем Құрылысына қарай: жай сөйлем. Себебі бірнеше сөзден құралып келіп, тиянақты бір ғана ойды білдіріп тұр. Жай сөйлемнің түрлерін анықтау үшін сөйлемдегі сөздерді алдымен сөйлем мүшесіне қарай талдаймыз. Сөйлем мүшелері:Не істейді?- жетелейді-дара, етістікті, (-ді) жіктік тұлғалы баяндауыш. Жетелейтін не?- ақыл-дара, зат есім, атау тұлғалы – бастауыш. Ақыл неге жетелейді?-білімге-дара, зат есімді, (-ге) барыс септік тұлғалы - жанама толықтауыш. Ақыл білімге кімді жетелейді?-бізді-дара, жіктеу есімдікті, (-ді) табыс септік тұлғалы – тура толықтауыш. Жай сөйлемнің түрлеріне қарай:а)Жақты.Себебі бастауышы бар және айқын.ә) Жайылма.Себебі сөйлемде тұрлаулы мен тұрлаусыз мүшелер де бар.б)Толымды.Себебі ойға қатысты сөйлем мүшелері толық. Сөздердің байланысу түрлері мен тәсілдері: А)Ақыл жетелейді – қиысу. Тәсілі – жалғаулықты. Ә) Бізді жетелейді, білімге жетелейді – Меңгеру. Тәсілі – жалғаулықты Сөйлемде: А) бізді жетелейді, білімге жетелейді деген сөз тіркестері бар. Құрылысына қарай – екеуі де еркін тіркестер. Ә) Тұлғасына қарай - екеуі де етістікті тіркестер. Себебі басыңқы сыңарлары етістіктерден болып тұр.

13 слайд

#14 слайд
Сөз Құрамына қарай: Тұлғасына қарай: а) Негізгі түбір ә) Туынды түбір Құрылысына қарай: а) Дара ә) Күрделі Лексикалық мағынасы: Грамматикалық мағынасы: а) Жалпы –грамматикалық мағына; ә) Категориялық-грамматикалық мағына; б) Қатыстық-грамматикалық мағына. Сұрағы Мағынасына қарай: а) Жалпы, жалқы; ә) Деректі, дерексіз; б) Жанды, жансыз; в) Нақты, нақсыз. ІІ топ

14 слайд

#15 слайд
Ақыл Бұл сөз бір құрамнан тұр: ақыл Тұлғасына қарай – ақыл - негізгі түбір. Құрылысына қарай:Ақыл –дара. Себебі бір ғана негізгі түбірден тұр. Сөзде бір лексикалық, екі грамматикалық мағына бар. Лексикалық мағынасы - жалпы ұғымға берілген атау Грамматикалық мағынасы: Бірінші грамматикалық мағынасы – лексикалық мағынаның жалпылануынан жасалған жалпы грамматикалық мағына – зат есім. Екінші грамматикалық мағынасы – атау септігінің нөлдік тұлғасы арқылы берілген категориялық мағына – атауыштық мағына. Сұрағы - Ақыл – не? деген сұраққа жауап береді. Ендеше бұл - зат есім. Сөйлемде бастауыш қызметін атқарып тұр. Мағынасына қарай: а) Жалпы есім. Себебі біркелкі дексіз ұғымның жалпылай аталуы. ә) Дерексіз.Себебі көзбен көріп, қолмен ұстап тануға болмайтын дерексіз ұғым. б) Жансыз.Себебі тіршілік иесі емес в) Нақты емес. Себебі дерексіз болған нәрсе нақты болмайды.

15 слайд

#16 слайд
3. Тасымал 4. Екпін 5. Буын үндестігі 6. Дыбыс үндестігі а) ілгерінді ықпал ә) кейінді ықпал б) тоғыспалы ықпал Сөз 1.Айтылу, жасалу, жазылу жолдарына қарай: жуан, жіңішке, аралас буынды сөздер 2. Буын: а) ашық (а.б.) ә) тұйық (т.б.) б) бітеу (б.б.) ІІІ топ

16 слайд

#17 слайд
3.Бұл сөз: Біз – болып бір жағдайда тасымалданады.Себебі ді сөз екі буыннан тұр немесе сөз буын жігіне сәйкес тасымалданған. 4.Қазақ тілінде сөз екпінің орны біршама тұрақты. Сөзге қосымша жалғанған сайын екпін сөздің соңғы буынына қарай ығысып отырады.Сондықтан бұл сөзде екпін ді буынындағы і дауысты дыбысына түсіп тұр. Бізді 5. Сөзде түбір мен қосымшаның арасында дыбыс үндестігі бар. Түбір сөз біз жіңішке болғандықтан оған жалғанатын қосымшаның да (-ді) жіңішке нұсқасы келіп тұр.Сондықтан біз оның (-ды) жуан нұсқасын алмаймыз. Біз + ді – (-ды) Білімді 1.Айтылу, жасалу, жазылу жолдарына қарай:жіңішке буынды сөз 2. Бұл сөз:Біз – ді болып екі буынға бөлінеді. Себебі сөздің құрамында екі дауысты дыбыс бар. Біз – буыны бітеу буын. - ді буыны ашық буын. Сөзде дыбыс үндестігі, түбір мен қосымшаның арасында ілгерінді ықпал бар. Түбірдің соңғы дыбысы з ұяң болғандықтан өзіне жалғанатын қосымшаның да алғашқы дыбысының д ұяңнан басталуын талап етіп тұр. Сондықтан Біз оның қатаңнан басталатын (-ті) нұсқасын алмаймыз. Біз + ді – (-ті)

17 слайд

#18 слайд
1. Жалаң сөйлем дегеніміз не? А) Бастауыш пен баяндауыштан ғана құралған сөйлем. В) Тұрлаулы мүшелермен қатар, тұрлаусыз мүшелер де бар сөйлем. С) Мазмұны толық берілген сөйлем. Д) Бастауышы жоқ сөйлем. Е) Бастауышы әрдайым жасырын тұратын сөйлем. 2. Жалаң сөйлемді көрсетіңіз. А) Ардақ еш уақытта мұндай қуанған емес. В) Қартқожа сөйлеп тұр. С) Жоғары қарады. Д) Ауылға көз салды. Е) түн.Дала жым-жырт. 3. Жақсыз сөйлемді көрсетіңіз. А) Сабақтан кешігуге болмайды. В) Баяу ескен қоңыр жел. С) Туған жерге туың тік. Д) Қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып, күн болам. Е) Оның елі- дүйім қазақ. 4. Жақты сөйлемді көрсетіңіз. А) Мұрат, мені танимысың? В) Орынсыз талаптарға көне беруге болмайды. С) Өңінен ештеңені болжап болмайды. Д) Баланы жаман үйретпеу керек. Е) Лық толған халық. 5. Жалаң сөйлемге жетпей тұрған сөзді көп нүктенің орнына қойыңыз. “........................ оқып шықсын” А) Тез В) Ол С) Оған Д) Сенімен Е) Қайратпен

18 слайд

#19 слайд
6. Жайылма сөйлемді көрсетіңіз. А) Асқар – инженер. В) Ол үйге кірді. С) Алматы – Астана. Д) Мал жайылды. Е) Бала болашақ. 7. Жалаң сөйлемді көрсетіңіз. А) Талай сырды ақтардық. В) Мен елдің елшісімін. С) Рахмет күлді, қуанды. Д) Біздің замандасымыз қандай екен? Е) Қазақстанның осынысы ұнайды. 8. Жайылма сөйлемді табыңыз. А) Қалың қар. В) Қар жауады. С) Бүгін жауады. Д) Қар қалың жауады. Е) Қар жауып тұр. 9. Жайылма сөйлемді көрсетіңіз. А) Мен барамын. В) Айдала. С) Ол – сері жігіт. Д) Үй жап – жарық. Е) Сендер қараңдар. 10. Жалаң сөйлемді белгілеңіз. А) Қалың қар. В) Қар жауады. С) Қарлы тау. Д) Қар қалың жауады. Е) Қарлы боран.

19 слайд

#20 слайд
1. Жалаң сөйлем дегеніміз не? А) Бастауыш пен баяндауыштан ғана құралған сөйлем. В) Тұрлаулы мүшелермен қатар, тұрлаусыз мүшелер де бар сөйлем. С) Мазмұны толық берілген сөйлем. Д) Бастауышы жоқ сөйлем. Е) Бастауышы әрдайым жасырын тұратын сөйлем. 2. Жалаң сөйлемді көрсетіңіз. А) Ардақ еш уақытта мұндай қуанған емес. В) Қартқожа сөйлеп тұр. С) Жоғары қарады. Д) Ауылға көз салды. Е) түн.Дала жым-жырт. 3. Жақсыз сөйлемді көрсетіңіз. А) Сабақтан кешігуге болмайды. В) Баяу ескен қоңыр жел. С) Туған жерге туың тік. Д) Қараңғы қазақ көгіне өрмелеп шығып, күн болам. Е) Оның елі- дүйім қазақ. 4. Жақты сөйлемді көрсетіңіз. А) Мұрат, мені танимысың? В) Орынсыз талаптарға көне беруге болмайды. С) Өңінен ештеңені болжап болмайды. Д) Баланы жаман үйретпеу керек. Е) Лық толған халық.

20 слайд

#21 слайд
5. Жалаң сөйлемге жетпей тұрған сөзді көп нүктенің орнына қойыңыз. “........................ оқып шықсын” А) Тез В) Ол С) Оған Д) Сенімен Е) Қайратпен 6. Жайылма сөйлемді көрсетіңіз. А) Асқар – инженер. В) Ол үйге кірді. С) Алматы – Астана. Д) Мал жайылды. Е) Бала болашақ. 7. Жалаң сөйлемді көрсетіңіз. А) Талай сырды ақтардық. В) Мен елдің елшісімін. С) Рахмет күлді, қуанды. Д) Біздің замандасымыз қандай екен? Е) Қазақстанның осынысы ұнайды. 8. Жайылма сөйлемді табыңыз. А) Қалың қар. В) Қар жауады. С) Бүгін жауады. Д) Қар қалың жауады. Е) Қар жауып тұр.

21 слайд

#22 слайд
9. Жайылма сөйлемді көрсетіңіз. А) Мен барамын. В) Айдала. С) Ол – сері жігіт. Д) Үй жап – жарық. Е) Сендер қараңдар. 10. Жалаң сөйлемді белгілеңіз. А) Қалың қар. В) Қар жауады. С) Қарлы тау. Д) Қар қалың жауады. Е) Қарлы боран.

22 слайд

#23 слайд

23 слайд

#24 слайд

24 слайд

#25 слайд
Қанша білсең, ізден тағы, тағы да, Білікті адам жетер тілек бағына. Біле бер, қанша білсең де тағы біл, Жетерсің мақсатыңа біле, біле! Ж.Баласағұн.

25 слайд

#26 слайд
Оқушы өз бетімен жұмыстанды. Сөйлемге сатылай кешенді талдау жүргізе білді. Жаңа ақпараттар Жинады. Терең ойлап, еркін сөйлей білді. Салыстырмалы венндиаграмма арқылы өз ойын жинақтай білді. Оқушылар интерактивті тақтамен еркін жұмыс жасай білді.

26 слайд